“قازاقستان” رترك” اق باسقارما توراعاسى جاناي وماروۆ بالالار تەلەارناسى تۋرالى وي تولعايدى
– جاناي سەيىتجان ۇلى, قازاقستان تەلەرىنوگىندا تاعى ءبىر جاڭا ارنانىڭ دۇنيەگە كەلەتىنى تۋرالى ەستىگەن ەدىك, بۇگىن وزىڭىزدەن وسى تۋرالى ناقتى ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر. بۇل جاڭا ارنا قالاي اتالادى؟ كىمدەرگە ارنالادى؟
– مەن بۇگىن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ بارشا وقىرماندارىنا ەلىمىزدە بالالارعا ارنالعان “بالاپان” تەلەارناسىنىڭ اشىلاتىنى تۋرالى العاش رەت قۋانا حابارلاعىم كەلەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا ەڭ العاشقى تەلەارنا 1958 جىلى 8 ناۋرىزدا اشىلعان بولاتىن. سودان بەرى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە قازاقستان مەديارىنوگىنداعى تەلەارنالار سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ءبىراق, ولاردىڭ بىردە-ءبىرى جاس كورەرمەندەرگە تولىقتاي ارنالماعان. ەندى سول جوعىمىزدىڭ ورنىن تولتىرىپ, ولاردىڭ ساناتىنا كىشكەنتاي “بالاپان” قوسىلىپ وتىر, ول تەك بالالار ارناسى رەتىندە باعدارلامالار تاراتادى. الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىندە, ءوزىمىز بىلەتىندەي, بالالارعا ارنالعان كوپتەگەن تەلەارنالار قىزمەت كورسەتەدى. ول مەملەكەت يدەولوگياسىنىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتى. وسى ءۇردىستى بەتكە الىپ, ءبىزدىڭ ەل دە بالالارعا جەكە ارنا اشۋعا كىرىستى. بۇل – سارابدال, ساليقالى ساياساتتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر دەپ بىلەمىن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى وقىتۋمەن جانە تاربيەمەن قامتۋعا باعىتتالعان “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سونىمەن, وسى “بالاپان” باعدارلاماسىنىڭ جالعاسىنداي بولىپ, “بالاپان” بالالار ارناسى اشىلىپ جاتىر.
تەلەديدار – ۇرپاق تاربيەسىنىڭ اينىماس قۇرالى دەسەك, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءبۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاعىمىزعا ساپالى, تاربيەلىك تاعىلىمى مول تەلەونىمدەر ۇسىنۋ كەرەك. كوگىلدىر ەكراندا بالالارعا ارنالعان باعدارلامالاردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى مەملەكەتتىك يدەولوگيامىزعا سايكەس كەلەتىن بولسىن. مۇنى حالىقتىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ۇلكەن اعالارىمىز ماعان ءجيى ايتادى. بۇگىن قازاق بالاسى سيقىرلى جاشىكتەن شەتەل مۋلتفيلمدەرى مەن باعدارلامالارىنان باسقا نە كورە الادى؟ تالاپقا ساي از عانا, ساۋساقپەن سانارلىق ءونىمدەر بولىپتى. ونىمەن ميلليونداعان جاس كورەرمەننىڭ سۇرانىمىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا, تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداۋ قاجەت ەدى. بالالاردىڭ ءوز تەلەارناسى بولۋى تۋرالى تالاي رەت ايتىلدى. بىراق ول ءسوز جۇزىندە قالىپ كەلدى. اقىرى ۇكىمەتىمىز وسى ءماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشتى. ءبىزدىڭ كورپوراتسياعا بالالارعا ارنالعان جاڭا ارنا اشۋ تاپسىرىلدى. ءبىز ءۇش-ءتورت ايدىڭ ىشىندە شىعارماشىلىق, قارجىلىق جانە تەحنيكالىق شەشىمدەر قابىلداپ, ارنانى ەفيرگە شىعارۋ جۇمىسىن اياقتاۋعا تاقادىق. كەلەسى اپتادان باستاپ جاڭا ارنا قازاقستان كوگىندە جارق ەتەدى. مەنىڭشە, بالالارعا ارنالعان قازاق تىلىندەگى ارنانىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ تاريحىنا جازىلاتىن ءۇلكەن وقيعا جانە ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سالىنعان ينۆەستيتسيا بولماق.
– جاناي سەيىتجان ۇلى, “بالاپان” بالالار تەلەارناسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى جەتكىلىكتى. بۇل ارنانى دايىنداۋ مەن شىعارۋ “قازاقستان” رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسىنا تاپسىرىلعانى سىزدەر ءۇشىن مارتەبە دەپ بىلەمىز. ەندى تاڭداۋدىڭ سىزدەرگە ءتۇسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن بىلسەك بولا ما؟
– “قازاقستان” رەسپۋبليكالىق تەلەراديو كورپوراتسياسى – جارتى عاسىردان استام جارقىن تاريحى بار ىرگەلى مەكەمە. ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, ماماندارىنىڭ تەحنيكالىق, شىعارماشىلىق دايارلىق دەڭگەيى ەلىمىزدەگى تەلەارنالار بويىنشا الدىڭعى ورىندا. جاڭا ارنا اشۋ ءۇشىن مۇنداي مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ قاجەت ەدى. وزىمىزدە باردى سىرتتان ىزدەپ قايتەمىز؟ سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ تاڭداۋى بىزگە ءتۇستى.
ءبىز ءوز ىشىمىزدەن جاڭا “بالاپان” دەگەن شىعارماشىلىق بىرلەستىك اشىپ, وعان ءتيىستى مامانداردى توپتاستىردىق. ول ءۇشىن بۇعان دەيىن كىشكەنتاي كورەرمەندەر ءۇشىن جۇمىس ىستەگەن, بالالار ءتىلىن تۇسىنەتىن قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەدىك. ولار نەگىزىنەن جاس كورەرمەندەر ويىنان شىعاتىن حابارلارعا تاپسىرىس بەرەدى. ياعني, كونتەنتتى ايقىندايدى. ال كەيبىر جەكەلەگەن باعدارلامالار سىرتتا اۋتسورسينگ ادىسىمەن, ياعني باسقا پروديۋسەرلىك ورتالىقتار مەن كومپانيالاردا دايىندالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءتۇرلى تەلەتۋىندىلار دايىندايتىن جەكە, شاعىن ستۋديالاردى قولداۋ بولىپ تابىلادى. دەمەك, قازاق تىلىندە ماتەريال ازىرلەيتىن جۋرناليستەر تەك كورپوراتسيامىزدىڭ اۋقىمىمەن شەكتەلمەي, باسقا جەرلەردە دە جۇمىس تابۋىنا جاعداي جاسادىق. ونىڭ ءۇستىنە ءتۇرلى تاقىرىپتاردى ءتۇرلى پروديۋسەرلىك ورتالىقتار مەن تەلەكومپانيالاردىڭ ازىرلەۋى ارنانى ءبىرىزدىلىك پەن بىرسارىندىلىقتان قۇتقارادى. اقىر اياعىندا دايىن حابارلار “قازاقستان” ۇلتتىق ارناسىنىڭ “بالاپان” شىعارماشىلىق بىرلەستىگىندە مۇقيات تەكسەرىلىپ, تەحنيكالىق, شىعارماشىلىق ساپا دەڭگەيى جوعارى بولعان جاعدايدا ەفيرگە جىبەرىلەدى.
– جاناي سەيىتجان ۇلى, جاڭادان اشىلاتىن “بالاپان” ارناسىنىڭ كورسەتىلىمدەرى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟ ەفير ءتىلى, كورەرمەن اۋديتورياسى تۋرالى گازەت وقىرماندارى دا بىلگىسى كەلەدى.
– “بالاپان” تەلەارناسىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ول تەك مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتادى. ال ونىڭ كورەرمەندەرى ءتىلى جاڭادان شىعىپ كەلە جاتقان بالادان باستاپ 10 جاسقا دەيىنگى بالالار دەپ وتىرمىز جانە بۇل كورەرمەن قاتارى تاربيەشى-مۇعالىمدەرمەن, اتا-انالارمەن تولىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. نەگىزىنەن حالقىمىز “بالانى – جاستان” دەگەن. بالانىڭ ۇلتتىق بولمىسى, رۋحاني جان-دۇنيەسى بالعىن شاعىندا قالىپتاسادى ەمەس پە؟ “بالاپان” ارناسىنىڭ كورسەتىلىمدەرى دە نەگىزىنەن تانىمدىق, وقۋ-تانىمدىق, ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلامالارعا نەگىزدەلگەن. العاشقى ماۋسىمعا التى باعدارلاما, ءبىر مۋلتتوپتاما ۇسىنىپ وتىرمىز. ولار, ساناپ بەرسەك, مىنالار:
l “الاقاي, بالاقاي!” – سپورتتىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلاما;
l “ايجۇلدىز” – كەشكىلىك تانىمدىق باعدارلاما;
l “كەل, وينايىق!” – تانىمدىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلاما;
l “شەبەرحانا” – وقۋ-تانىمدىق باعدارلاما;
l “الىپپە” – وقۋ-تانىمدىق باعدارلاما;
l ء“ان سالايىق!” – وتباسىلىق مۋزىكالىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلاما;
l “عاجايىپستانعا ساياحات” – وقۋ-تانىمدىق مۋلتسەريال.
سونىمەن بىرگە “قازاقستان” ۇلتتىق تەلەارناسىنان شىعاتىن “ايگولەك”, “تولاعاي”, “ەركەتاي” باعدارلامالارى ەندى “بالاپان” تەلەارناسىنان دا كورسەتىلەتىن بولادى. سونداي-اق ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي, تاربيەلىك-تانىمدىق مازمۇنداعى بالالارعا ارنالعان شەتەلدىك كينولار مەن مۋلتفيلمدەر ءجىتى سۇرىپتالىپ, قازاق ءتىلىنە اۋدارىلىپ بەرىلەدى. باعدارلامالار وتە قىزىقتى. بالالاردىڭ ۇعىمىنا ءتۇسىنىكتى. قازىرگى زامان تالابىنا ساي جاسالۋدا. وعان بالالارىمىز 27 قىركۇيەكتەن باستاپ وزدەرى كۋا بولادى.
– باعدارلامالاردى جاساعان كەزدە قانداي قاعيداتتاردى باسشىلىققا الدىڭىزدار؟ باعدارلامالاردىڭ يدەياسى تۋرالى ايتساڭىز.
– وتە ماڭىزدى سۇراق. ويتكەنى باعدارلامانىڭ مازمۇنى ارنانىڭ جالپى يدەياسىن كورسەتىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ بار كۇش سالعان جەرىمىز دە وسى ماسەلە: باعدارلامالار تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جاعىنان شەتەلدىك ارنالاردىڭ حابارلارىنان قالىسپاۋى ءتيىس. ال مازمۇنى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي, ءتىلى تازا, كوركەم جاسالۋى كەرەك. باعدارلامالار بالالاردى ورتاق پايدالى ىسكە جۇمىلدىرىپ, بىرگە ويناۋ, سۇراقتىڭ جاۋابىن بىرگە تابۋ, ورتاق ماقسات قويىپ, ونى ءجۇزەگە اسىرۋعا تالپىندىرادى. مۇنىڭ ءبارى دە بالانىڭ جەكە باسىنىڭ قوعامداعى باعىتىن انىقتايدى, ونىڭ ومىرگە بەلسەندى ۇستانىمىن قالىپتاستىرادى. سونداي-اق “بالاپان” ارناسىنىڭ كورسەتىلىمدەرى بالانى جاستايىنان ەڭبەك ءسۇيگىشتىككە, ىزگىلىككە, باۋىرمالدىققا تاربيەلەپ, كوپ دۇنيەنى ءوز قولىمەن جاساي الۋدى جانە جاسالعان دۇنيەگە قۋانا ءبىلۋدى, ياعني جالپى ەڭبەك ناتيجەسىن باعالاۋعا ۇيرەتەدى. دەنى ساۋ, ۇلتتىق سانا-سەزىمى ويانعان, رۋحاني ويلاۋ دارەجەسى بيىك, مادەنيەتتى, پاراساتتى, ار-وجداندى, ەڭبەك سۇيگىش, ىسكەر, بويىندا باسقا دا يگى قاسيەتتەر قالىپتاسقان ۇرپاق تاربيەلەۋگە اتسالىسادى.
– جاناي سەيىتجان ۇلى, بۇل باستامالارىڭىز ءبىزدى قاتتى قۋانتىپ وتىر. ايتىڭىزشى, كورەرمەندەر “بالاپان” تەلەارناسىن قالاي كورە الادى؟
– “بالاپان” بالالار تەلەارناسى ازىرگە كابەلدى جەلى ارقىلى تارالادى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, ەندى ءبىزدىڭ بوبەكتەرىمىزدىڭ ۋاقىتىن قىزىقتى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءوز ارناسى بار. ول – ءوزىنىڭ كورەرمەندەرىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ىنتالاندىرادى. ول – قولونەردى ۇيرەنىپ, شەبەر بولۋعا شىڭدايدى. ول – ەرتەگى ايتىپ, ءان سالۋعا شاقىرادى. ول – الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك بالالار كينولارى مەن مۋلتفيلمدەرىن قازاق تىلىندە ۇسىنادى. “بالاپاننىڭ” كەيىپكەرلەرى: بوياۋبەك پەن وشىرگىش, اقتوس پەن ءشوجەتاي, تاعى باسقالار ءبىزدىڭ كىشكەنتاي كورەرمەندەرىمىزدىڭ بىرگە ويناپ, بىرگە كۇلەتىن, بىرگە سۋرەت سالىپ, بىرگە وقيتىن, ءتىپتى بىرگە ساپارعا شىعاتىن ناعىز دوستارىنا اينالادى دەپ ويلايمىز. سوندىقتان بولاشاقتا “بالاپان” بالالار تەلەارناسى ءاربىر بالانىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, قيالىنا قانات بىتىرەر, ناعىز سەرىگى بولارىنا سەنىمىمىز مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. “بالاپان” بالالار ارناسىنا ءوز تاراپىمىزدان ءسات ساپار تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.