«زاڭ دەگەنىمىز – ورمەكشىنىڭ تورى: السىزدەر تۇتىلىپ, الدىلەر قۇتىلىپ كەتە بەرەدى». قوعام قايراتكەرى, حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا «ءبىر كەم دۇنيە» كىتابىندا وسىلاي دەپ تولعانىپتى. ارينە, زاڭدا تۇرعان نە بار؟ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ زاڭدارى تايعا تاڭبا باسقانداي اپ-انىق, رەت-رەتىمەن, باپقا, تارماققا ءبولىنىپ جازىلعان. تەك سونى بۇزىپ, بۇرمالايتىن كىمدەر؟ شەر-اعاڭنىڭ دا تۇسپالداپ ايتىپ وتىرعانى وسى عوي. ءومىر بولعان سوڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى جاعدايلار كەزدەسەدى. قايبىر جىلى جامبىلدا تاۋىق ۇرلاعان ءتورت ادامنىڭ 3-4 جىلدان سوتتالىپ كەتكەنىن كورگەندە, سوت تىم ارتىق كەتكەن جوق پا دەپ ويلانعانىمىز دا راس. بىراق, قايتەسىز, قولمەن ىستەگەندى مويىنمەن كوتەرۋ كەرەك. زاڭ كىمگە قاتال, بىراق ادىلەتتى. قاراتاۋ قالاسىندا 40 مىڭ تەڭگە پارا العان قارتتار ءۇيىنىڭ باسشىسى دا بىرنەشە جىلعا تەمىر توردىڭ ار جاعىنا كەتكەندە كىنالى ادامنىڭ جازاسىز قالمايتىنىنا, بۇل ءجايت باسقالارعا ساباق بولاتىنىن ىشتەي پايىمداعانبىز. ءيا, زاڭنىڭ اتى – زاڭ. زاڭ وسىنىسىمەن قۇدىرەتتى. ايتسە دە زاڭ بارىنە بىردەي جۇرە مە؟
جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جامبىل وبلىسىنداعى تىلشىلەر قوسىنىنا عاني رىسقۇلبەك دەگەن ازامات باس سۇقتى. ادىلدىك تاپپاي, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن توزدىرىپ, تاۋى شاعىلىپ, اقىرىندا ءتىلشى اعايىنداردان اراشا سۇراپ كەلگەن بۇل ازاماتتىڭ سوتتاسىپ جۇرگەنىنە بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. قولىندا سوتتىڭ بارلىق قۇجاتتارى بار. تاراز قالاسىندا ورنالاسقان «جامبىل قۇنارلىلىق» ااق وسىمدىكتەردى حيميالىق باپتاۋمەن اينالىسىپ, ءاپ-اجەپتاۋىر جۇمىس ىستەپ جاتقان مەكەمە ەكەن. الايدا, ساعىنباي جۇمانوۆ دەگەن باسشىلىققا كەلگەلى بەرى اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ مۇلكى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ, ابدەن تونالىپ ءبىتىپتى. سودان مەكەمەنىڭ جۇمىسىنان بەرەكە كەتىپ, جۇمىس جايىنا قالعان. سوتتاسۋدان سوتتاسۋ. سوتتىڭ قاعازدارىنا قاراپ وتىرساڭىز, جۇمانوۆ بۇل مەكەمەگە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەمەس, تەك مەكەمەگە تيەسىلى دۇنيە-م ۇلىكتى وڭدى-سولدى شاشىپ, «قولىندا باردا قونىشىنان باسۋعا» عانا كەلگەن سياقتى كورىنەدى.
ءسىز مىنانداي سۇمدىقتى ەستىگەنسىز بە؟ ءبىز تەك سوت انىقتاعان, سولاردىڭ قاعازىنا تۇسكەن فاكتىلەرمەن عانا سويلەپ كورەيىكشى:
تاراز قالاسىندا ورنالاسقان «جامبىل قۇنارلىلىق» ااق-تىڭ پرەزيدەنتى ساعىنباي جۇمانوۆ ەشقانداي اكتسيونەرلەرگە ايتپاستان فيرماعا تيەسىلى «كاماز» كولىگىن ءوزىنىڭ ايەلىنىڭ اتىنا جەكەشەلەندىرىپ العان. تاعى ەكى «كاماز»-دى ءوزىنىڭ اتىنا اۋدارىپ الىپ, بىرەۋىن 8 مىڭ اقش دوللارىنا, ەكىنشىسىن 80 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جىبەرگەن. اكتسيونەرلەردى شاقىرىپ, اقشانى بولىسكە سالسا دا مەيلى-اۋ, جوق, ءوز قالتاسىنا باسادى. باستىق ەكەنىن پايدالانىپ, تاعى ءبىر كولىكتى بالاسىنىڭ دوسىنىڭ اتىنا راسىمدەپ, ونى دا 5200 اقش دوللارىنا ساتادى. تاعى ءبىر كولىكتەردى باس بۋحگالتەرىنە جەكەشەلەندىرىپ بەرگەن.
«اشىققاننان قۇنىققان جامان» دەگەن, راس ەكەن. اۋماعى 1, 645 گەكتاردى قۇرايتىن, سول كەزدەگى باعامەن قۇنى 30 ملن. تەڭگەگە جۋىقتايتىن بايزاق اۋدانىندا ورنالاسقان حيميا بازاسىن ءوزىنىڭ جۇرگىزۋشىسىنە, تاعى ەكى تانىسىنا نەبارى 300 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ, جەكەشەلەندىرىپ جىبەرگەن. ءبىر جىل وتپەي جاتىپ بۇل بازانى ۇشەۋى تاراز قالاسىنداعى «بتا» بانككە كەپىلدىككە قويىپ, 21 ملن. تەڭگە الىپ, نەسيەنى قايتارماستان, زىم-زيا جوق بولادى. ەندى ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, نەبارى 300 مىڭ تەڭگەگە ساتىلعان بازانى كەپىلدىككە الىپ, ميلليونداپ اقشا بەرەتىن بانك اقىماق دەپ وتىرسىز با؟ وسىدان-اق, و باستا بازانىڭ باعاسى تىم-تىم تومەندەتىلىپ, جەكەشەلەندىرۋ پيعىلىمەن ساتىلعانى انىق بايقالىپ تۇر. كەيىن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ىزدەۋ سالىنعاندا سىبايلاستاردىڭ ءبىرى ز. شاتاەۆا س. جۇمانوۆتان حيميا بازاسىنىڭ جارتىسىن 800 مىڭ تەڭگەگە قولما-قول ساتىپ العانىن مويىنداپتى. بۇل اقشالاردىڭ بىردە-ءبىر تيىنى ەسەپ-شوتقا تۇسپەگەن, اكتسيونەرلەر مۇلدەم بىلمەيدى.
ءدال وسىنداي جاسىرىن جولمەن تاعى دا ءبىراز ساۋدالار جاسالعان. بايزاق اۋدانىندا ورنالاسقان جەر تەلىمى 10,6 گەكتاردى قۇرايتىن, قۇنى 22 994 462 تەڭگەگە باعالانعان «اق شولاق» حيميا بازاسىن س. جۇمانوۆ ەشقانداي اكتسيونەرلەرمەن اقىلداسپاي, «ML-كوممەرتس» جشس-نە 500 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جىبەرەدى. ارادا 9 اي وتكەندە بۇل جشس حيميا بازاسىن «ۆت-گاز» جشس-نە 11 ملن. تەڭگەگە, ول ارتىنشا «گاز ترەيد-ە» جشس-نە 17 ملن. تەڭگەگە ساتادى. ءسويتىپ, بۇل بازانىڭ جۇمىسى توقتايدى.
2002 جىلى بايزاق اۋدانى ديقان اۋىلىنداعى شوشقا اسىرايتىن بازانى دا ەشكىمگە ايتپاستان سول جىلدارى لاۋازىمدى قىزمەت ىستەيتىن ءبىر شەنەۋنىككە 2 ملن. تەڭگەگە ساتىپ, قارجىنى جەكە باسىنا جاراتىپ جىبەرگەن. ال, مەركى اۋدانىنداعى عيماراتتى ءوزىنىڭ تانىسىنا بولمايتىن قارجىعا ساتىپ, بۇگىندە ول تانىسى عيماراتتى مەركى اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە جالعا بەرىپ وتىر ەكەن.
ەندى نە ىستەپ جاتقانىن ەشكىمگە ايتپاي, وتە قۇپيا جۇمىس ىستەۋدىڭ ناعىز شەبەرى جۇمانوۆ قانداي جازاعا تارتىلدى دەپ ويلايسىزدار, قۇرمەتتى وقىرمان؟ راس, س. جۇمانوۆتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 2013 جىلعى 8 ساۋىردە تاراز قالاسىنىڭ №2 سوتىنىڭ سۋدياسى ن. اريپوۆتىڭ ۇكىمىمەن جەتى جىلعا سوتتالىپ, جەكە مۇلكى تاركىلەنىپ, ەكى جىلعا دەيىن كوممەرتسيالىق ۇيىمداردا باسشىلىق قىزمەتكەر بولۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان بولاتىن. الايدا, 2013 جىلعى 10 ماۋسىمدا جامبىل وبلىستىق قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ اپەللياتسيالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ا. تلەپوۆ س. جۇمانوۆقا قاتىستى اۋىر دارەجەدەگى قك-ءنىڭ 176-بابىنىڭ 3-بولىگىن جەڭىل دارەجەدەگى قك-ءنىڭ 228-بابىنا اۋىستىرىپ, قاراۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن دەگەن سىلتاۋمەن, قىلمىستىق ءىستى قىسقارتىپ, بوستاندىققا شىعارىپ جىبەرەدى.
ياعني, شەر-اعاڭ ايتپاقشى, جۇمانوۆ مىقتى بوپ شىعىپ, زاڭ دەگەن ورمەكشىنىڭ تورىن بۇزىپ, قۇتىلىپ كەتتى. مىقتىنى قاشاندا مويىنداۋ كەرەك. ءدال وسى ءىس بويىنشا جامبىل وبلىسىنىڭ پروكۋرورى ە. سىبانقۇلوۆتىڭ ءوزى «ايىپكەر س. جۇمانوۆتىڭ قىلمىس جاساعانى 100 پايىز دالەلىن تاۋىپ تۇر» دەپ, سۋديا ا. تلەپوۆتىڭ شىعارعان قاۋلىسىنا نارازىلىق بىلدىرگەن-ءدى. بىراق كاسساتسيالىق سوت القاسىنىڭ سۋدياسى ۋ. جارجانوۆا وبلىس پروكۋرورىنىڭ جازعان نارازىلىعىن ەلەمەستەن سوت القاسىنىڭ شىعارعان قاۋلىسىن وزگەرىسسىز قالدىردى. شىنىندا دا مىقتىنىڭ اتى مىقتى ەكەن عوي, شىركىن. ءدال وسى ءىس بويىنشا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى ا. داۋىلباەۆ تا نارازىلىق ءبىلدىرىپ, وسى ىسكە الاڭداعان جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ بىرقاتار دەپۋتاتتارى دا قۇزىرلى ورگاندارعا حات جولداعان. بىراق, سوتتىڭ اتى سوت دەگەندەي, ءبىزدىڭ سوتقا شىبىن شاققان قۇرلى اسەرى بولماپتى.
– قر جوعارى سوتى س. جۇمانوۆقا ىستەگەن قىلمىستارىنىڭ ءدالەلدەنگەنىن ايتىپ, «جامبىل-قۇنارلىلىق» ااق-تىڭ اكتسيونەرلەرىنەن كەشىرىم سۇراپ, قوعامعا كەلتىرىلگەن قاراجاتتى قايتارۋىن, ورىنداماعان جاعدايدا, ءىس قايتا جوعارى سوتقا كەلسە ونىڭ قاتاڭ تۇردە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن ەسكەرتكەن بولاتىن. الايدا س. جۇمانوۆ بولسا كەشىرىم سۇراۋدىڭ ورنىنا جامبىل وبلىسىندا بولعان سوت وتىرىسىنان شىعا سالا, سىرتتا جينالىپ تۇرعان اكتسيونەرلەرگە قاراپ: «كوزدەرىڭ جەتتى مە, ءبارىبىر ماعان ەشتەڭە ىستەي المايسىڭدار», دەپ مۇقاتىپ كەتتى. ال سوڭعى سوت وتىرىسى باستالار الدىندا س. جۇمانوۆتىڭ بالالارى اكتسيونەرلەردىڭ زاڭدى وكىلى بولىپ جۇرگەن ماعان ارتىق اۋىز ەشنارسە سويلەمەۋدى ەسكەرتىپ, قوقان-لوقى كورسەتتى. ولاردىڭ تالابىنا كونبەگەن ەدىم, سوتتان شىققان سوڭ سوت عيماراتىنىڭ الدىندا جاعامنان الىپ, ابدەن بالاعاتتادى. س. جۇمانوۆتىڭ قورعاۋشىسى ع. پىرماعانبەتوۆ پەن سول جەردە تۇرعان باسقا جاندار اراشا ءتۇسىپ, بۇزاقىنى ساباسىنا ءتۇسىردى, – دەيدى بۇل جونىندە «جامبىل قۇنارلىلىق» ااق اكتسيونەرلەرىنىڭ زاڭدى وكىلى عاني رىسقۇلبەك.
ال, سودان سوتتاسۋدان سوتتاسۋ... بۇلار سوتقا بولسا بەرۋدەن, سوتتار ءىستى قىسقارتۋدان جالىقپايدى. جالپى العاندا بۇل قىلمىستىق ءىستى قاراعان بارلىق دەڭگەيدەگى سۋديالار جۇمانوۆتىڭ كوپتەگەن اۋىر دارەجەدەگى قىلمىستار جاساعانىن بايقاپ, قىلمىستىق ىستەگى جينالعان دالەل قۇجاتتارمەن تولىق تانىسسا دا, نەگە ەكەنىن قايدام, وعان جاناشىرلىق تانىتىپ, كاسساتسيالىق سوتتا شارتتى تۇردە بوساتىپ جىبەرە جازداپ بارىپ, ايتەۋىر ارەڭ دەگەندە ورتا دارەجەلى قىلمىستىق باپقا ءتۇسىرىپ, بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جونىندە ۇكىم شىعارىپتى.
ەندى بۇل شەشىمگە كەلىسپەي س. جۇمانوۆ نارازىلىق ارىزىن جازادى. الايدا, جامبىل وبلىستىق سوتىنىڭ كاسساتسيالىق سوت القاسى قاۋلىنى وزگەرىسسىز قالدىرادى. بىراق, قولدان-قولعا وتكەن بۇل ءىستىڭ اقىرىندا جامبىل وبلىستىق سوتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى بەكتۇرعانوۆ س. جۇمانوۆتىڭ قوعامعا كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق شىعىندى قايتارماعانىنا, زاڭسىز قارجى وپەراتسيالار جاساپ, بۋحگالتەرلىك قۇجاتتاردى كىرىسكە الماي, مەملەكەتكە تولەنەتىن سالىقتى تولەمەگەنىنە كوز جۇما قاراپ, ونى 2 جىل مەرزىمگە شارتتى تۇردە سوتتاپ, بوستاندىققا شىعارادى.
– بوستاندىققا شىعا سالىپ س. جۇمانوۆ قۇپيا تىرلىكتەرىن قايتا جالعاستىردى. «جامبىل-قۇنارلىلىق» ااق-تىڭ يەلىگىندەگى 6 500 000 تەڭگەگە ساتىپ الىنعان سۋ جاڭا «TOYوTA CAMRY-50» جانە 4 جۇك كولىگىن قۇجاتتارىمەن قوسا جاسىرىپ تىعىپ تاستاپ, «ساتىپ جىبەردىم» دەپ وتىر. اۆتوكولىكتەرگە جامبىل وبلىستىق ءىىد-مەن ىزدەۋ سالىنعان. بىراق ەشقانداي قىلمىستىق ءىس قوزعالعان جوق. بۇعان دەيىن «جامبىل-قۇنارلىلىق» ااق-تىڭ جارعىسىن, ءمورىن جانە بۋحگالتەرلىك قۇجاتتارىن تىعىپ تاستاپ, بەرمەگەنى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, اتالعان ءموردىڭ كۇشى جويىلىپ, ىزدەۋ سالىنعان-دى. بۇل بويىنشا دا جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ەشقانداي شارا قولدانباۋدا. ەندى وسى ءىس بويىنشا جوعارىدان ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, قايتادان تەكسەرىپ, ساراپتاسا دەگەن ءۇمىتىمىز بار, – دەيدى عاني رىسقۇلبەك.
جالپى العاندا س. جۇمانوۆتىڭ ۇستىنەن 5 ەپيزودتى قىلمىستىق ارەكەتتەرى ءۇشىن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ايىپ تاعىلىپ, ءجابىرلەنۋشىلەر سوتقا جولدانۋعا دايىن تۇرعان ىسپەن تانىسىپ, سوڭعى نۇكتەسىن قويعان بولاتىن. الايدا, س. جۇمانوۆ شارتتى تۇردە جازاعا تارتىلعان سوڭ, ءىس وزگەرىپ شىعا كەلىپتى. سوتقا جولدانۋعا دايىن تۇرعان قىلمىستىق ءىستى جامبىل وبلىستىق ءىىد تب-نىڭ تەرگەۋشىسى ب. بەيىسباەۆ قىسقارتىپ تاستايدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىمەن قىلمىستىق ءىس قايتادان جامبىل وبلىستىق ءىىد-نە جولدانىپ, وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ باقىلاۋىنا بەرىلگەن. ءتىپتى, زاڭسىز شەشىم قابىلداپ كەلگەن تەرگەۋشى ب. بەيىسباەۆ جانە بىرقاتار باسشىلار قاداعالاۋدى السىرەتكەنى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بىراق, ءبارىبىر تەرگەۋشى ب. بەيىسباەۆ العان بەتىنەن قايتپاي, قىلمىستىق ءىستى باس-اياعى 4 مارتە قىسقارتىپتى. تورتەۋىندە دە پروكۋراتۋرامەن بۇزىلىپ, تەرگەۋشىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى ءۇشىن شارا قولدانعان. بىراق ءبارىبىر ەشقانداي ناتيجە جوق.
وسىدان كەيىن زاڭ دەگەندى ورمەكشىنىڭ تورىنا اينالدىرىپ, السىزدەر تۇتىلىپ, الدىلەر قۇتىلىپ كەتە بەرەدى دەۋگە وسىنداي جاعدايلار سەبەپ بولادى ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى. «مىقتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادى» دەگەندى دە دانا حالقىمىز تەگىن ايتپاعان عوي. بۇدان كەيىن سوتقا قالاي سەنەمىز ەندى؟
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.