كەيدە ويلانىپ وتىرسام, الدىڭعى تولقىن, ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن انالارىمىز «ەل دەگەندە ەزىلىپ, جۇرت دەگەندە جۇمىلىپ قىزمەت ەتكەن» (ب.مومىش ۇلى) ەكەن. ولاردىڭ بويلارىنداعى ادالدىقتى, ويلارىنداعى ساف التىنداي ءمولدىرلىكتى قالدىرعان ۇلگىلەرىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. ءبىر عاجابى, سول ارداقتىلارىمىز ءومىر بويى ادالدىقتان اينىماي, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرىنە كىر تۇسىرمەي, داق سالماي, دارا مىنەزدەرىمەن ۇلگى بولا الدى. سول قاسيەت قازىر ارامىزدا جۇرگەن ساناۋلى ساڭلاقتارىمىزدىڭ ءبۇتىن بولمىسىنان دا مەنمۇندالاپ تۇرادى. قانداي ساتتە دە ولار العان باعىتتارىنان, كوڭىلدەرىنە تۇيگەن ىزەت پەن يناباتتان ينەنىڭ جاسۋىنداي دا اينىپ كورگەن ەمەس. قايتا جات حالىقتاردى كورگەندە جاۋعا شابار باتىرداي قايراتتارىنا ءمىنىپ, ۇلت تەكتىلىگىن, حالىقتىق قاسيەتتەردى ايتىپ: «مىنا قىلىقتارىڭ قازاق ءۇشىن جات, ءبىز سەكىلدى قارتتاردىڭ جۇرەگىنە داق تۇسىرەدى. ونى ايتاسىڭ, ۇلگى كورسەتپەپتى, اقىل بەرمەپتى دەگەن ايىپقا قالدىراسىڭدار!» دەپ وتىراتىنى جانە بار.
مەن بۇل ويدى نەگە قوزعاپ وتىرمىن, سەبەبى, التىن ارقاۋ بولعان ونداي ابىزدارىمىز بۇل كۇندە سەلەۋدەي سەلدىرەپ قالدى. ولار كەيىنگى ۇرپاققا تارتۋ ەتكەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن بەيبىت كۇننىڭ باعاسىن بىلەتىندەر, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز دا بار, ءبىر كىسىدەي اتاپ ءوتىپ جاتىر. اناۋ جىلدارى سۇراپىل سوعىستىڭ قاسىرەتىن ايتىپ, بەيبىت كۇندى تىلەيتىن ارداقتىلارىمىز مول بولۋشى ەدى. ولارمەن ديدارلاسقاندا ەستەلىكتەر ايتىپ, اسىڭقىراپ كەتكەن, تاسىڭقىراپ جۇرەتىن قىلىقتارىمىزدان, پەندەلىكتەرىمىزدەن بوي تارتۋشى ەدىك. ولار: «ءتاڭىرىم, سوعىس دەگەن بالەكەت بىزبەن بىرگە كەتسىن, كەيىنگى ۇرپاق قاتىقسىز قارا سۋ ىشسە دە مايدان الاپاتىن كورمەسىن. ۋايىمسىز, قايعىسىز وسسە ەكەن!» دەيتىن. مەن مۇنداي ءسوزدى مايدانگەر اكەم قايىربەك ءمانكە ۇلىنان قارعادايىمنان ەستىپ ءوستىم.
وسى كۇندەرى سوعىستان امان قايتقان سولداتتاردىڭ ۇل-قىزى زەينەت جاسىنان اسىپ كەتتى. مەن دە سولاردىڭ ءبىرىمىن. ۇزاق جىل ۇستازدىق قىزمەت اتقاردىم. ونىڭ ونداعان جىلىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولدىم. قازىردە وقۋشىلاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرمىن. بۇكىل ءومىرىم اۋىلدا ءوتىپ كەلەدى. قاراپ وتىرسام ءبىر كەزدەرى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ءار سىنىپ وقۋشىلارى ءبىر-ءبىر ارداگەردى ءوز قامقورلىقتارىنا الىپ, كومەك بەرەتىن, ءار كەز قاستارىنان تابىلاتىن. كەزدەسۋلەر وتكىزىپ جاتاتىن. ەندى سول مايدانگەرلەر ەلدى مەكەندەردە بار بولسا ءبىرلى-جارىم عانا قالدى. كەي ەلدى مەكەندەردە اتى مەن اتاعى ەستىلەدى. بۇل كۇندەرى مەكتەپتەردەگى جۇزدەسۋلەرگە مايدانگەرلەردىڭ ءوزى ەمەس, كوزىن كورگەندەر, ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى كەلىپ ءجۇر.
اكەم قايىربەك 22 جاسىندا, ياعني سوعىس باستالا سالعان 1941 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي مايدانعا اتتانىپتى. «مۇنداي الاپات سوعىستىڭ ءورتى العاشىندا حالىقتى ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. بىراق وتانعا دەگەن ءار ازاماتتىڭ بويىنداعى رۋحاني سىلكىنىس قايتا جىگەرلەندىرىپ, ازاماتتار وزدەرى سوعىس شەبىنە سۇرانىپ جاتتى. مەن دە سولاردىڭ قاتارىندا بولدىم. كۇيىپ تۇرعان ستالينگراد شايقاسىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردىم. وق ءدارىنىڭ ءيىسى ەستەن تاندىراتىن. بار ماقساتىمىز قانقۇيلى جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋ. قاسيەتتى جەرىمىزدى ولاردىڭ تابانىنا تاپتاتپاۋ. بۇل جولدا ولسەك وكىنبەيمىز دەگەن ءبىر سەزىم بويىمىزدى كەرنەپ تۇراتىن. قوعاداي جاپىرىلىپ قالعان تۇستارىمىز دا بولدى. ومىردەن وتكەننىڭ بەتىن جاۋىپ, ءبىر قولىمىزدا قارۋ, ءبىر قولىمىزبەن جارالى جاۋىنگەرلەردى سۇيرەپ جۇرەتىن ەدىك. كەيدە ولار: «ءوزىڭدى ساقتا, مەنى تاستاپ كەت؟!» دەپ جالبارىناتىن. كوزىن جاۋدىرەتىپ تاستاپ كەتۋ دەگەن قاسىرەت قوي. تالاي جاۋىنگەردى ارقالاپ جۇردىك», دەپ اكەم كوزىنە جاس الىپ: «بۇرىنعىلار «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەۋشى ەدى, راس ەكەن. تالاي اجالدان ءتىرى قالدىم, اللا سەندەردەي ۇرپاق ءوسىرسىن دەپ شىبىن جانىمدى قالدىرعان شىعار», دەپ التى ۇل-قىزىنا شۋاق شاشا قاراۋشى ەدى. «ارمانى بيىك زامانداستارىم تولاس تاپقان ءبىر ساتتە: «ەلگە ءتىرى جەتسەك, تىرلىك ەتىپ ۇرپاق وسىرسەك» دەۋشى ەدى. بىراق سول بوزداقتار قىرشىنىنان قيىلدى. ارماندارى وزدەرىمەن بىرگە كەتتى. ءبىرازىنىڭ اتى اتالعانمەن جەرلەنگەن جەرى بەلگىسىز. مەنىڭ موينىمدا سول قارۋلاستارىمنىڭ ءۇمىتى بار. ارتىندا قالعان ەلىنە جەتكىزۋگە ءتيىستىمىن», دەپ اتى-جوندەرى بويىنشا ومىردەن وتكەنشە كوزىن كورگەن جاۋىنگەرلەرگە ىزدەۋ سالدى. ءار الۋان باسىلىمدارعا قارۋلاستارى تۋرالى دەرەكتى ماقالالار جىبەرەتىن. ول بىرىنەن سوڭ ءبىرى جاريالانىپ جاتاتىن. ەۋروپا جەرىندە قالعان سەرىكتەرى ەسىنە تۇسكەندە اقىن سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ «سوعىستان قايتقان سولداتتار», قاسىم امانجولوۆتىڭ «داريعا, سول قىز», ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ «اقشا بۇلت» اتتى ولەڭدەرىن وقىپ تولقيتىن. «مەن مايداننان ورالماي قالعان زامانداستارىمنىڭ انالارىمەن, اكەلەرىمەن, سۇيىكتى جارلارىمەن, ۇرپاعىمەن ديدارلاسقان دا: «كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ, سوعىستان قايتقان سولداتتار... كوردىڭ بە جارىن ارۋدىڭ, سوعىستان قايتقان سولداتتار... كوردىڭ بە ونىڭ كوكەسىن, سوعىستان قايتقان سولداتتار», دەگەن ولەڭ جولدارىمەن ولار ماعان سۇراۋ سالىپ تۇرعانداي بولادى», دەپ بىزگە اتالعان جىر جامپوزدارىنىڭ كىتابىن قولىمىزعا ۇستاتىپ قويۋشى ەدى.
«مايداننان اۋىر جارالانىپ ەلگە كەلسەم, تىلداعى جۇرت تا تيتىقتاپ وتىر ەكەن. كۇنى-ءتۇنى جاۋدىرەپ, كۇرەجولدان كوز المايدى. دەگەنمەن, قازاق – وتكەنىمەن ەمەس, بۇگىنىمەن, كەلەشەگىمەن ءومىر سۇرگەن حالىق ەمەس پە؟! سودان بولار جىگەرلەرىن جانىپ, قايراتىنا قامشى باسقاندا, تاۋ قوپارعانداي ءىس تىندىراتىن. سونىڭ ارقاسىندا سوعىس زاردابى تەز جويىلدى. ەل ەسىن تەز جيدى», دەپ وتىراتىن اكەم مايداننان ومىراۋىنا 4 وردەن, 15 مەدال تاعىپ ورالىپتى. بەيبىت كۇندە ول كىسى ۇجىمشار باسشىسى, كەگەن ماي زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى, پارتيا, كەڭەس قىزمەتتەرىندە بولدى. 83 جاسىندا ومىردەن وزدى. 58 جىل وتاسقان ايناش انام ەكەۋى 6 بالا, 19 نەمەرە تاربيەلەدى. قازىر ءبارىمىز دە اكە اتىن ارداقتاپ, ەسىمىنە شاڭ قوندىرماي, ۇرپاعىمىزعا ونىڭ ۇلگى-ونەگەسىن جەتكىزۋمەن كەلەمىز.
ارتىندا قالعان مۇرالارىن قاراپ وتىرسام, مايداندا جازعان ولەڭدەرىنەن باستاپ, تىنىشتىقپەن كۇن كەشكەن جىلدارى جازعان رۋحاني دۇنيەلەرى ءبىر شوعىر ەكەن. اسىرەسە, قارۋلاستارى تۋرالى جازبالارىنداعى كەيبىر دەرەكتەر نازار اۋدارتادى. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى, 30-شى جىلدارىنداعى اۋىر كەزەڭدەر, كولحوزداستىرۋ تۇسىنداعى اسىرا ءسىلتەۋلەر, تالكەككە تۇسكەن تاعدىرلار – ءبارى دە قولجازبالارىندا جان-جاقتى قامتىلىپتى. اكەمىزدىڭ وسىنداي زەرەكتىگىن قازاق قالامگەرلەرى, ونىڭ ىشىندە بەلگىلى جازۋشى عابدول سلانوۆ جوعارى باعالاپ, ءوزىنىڭ «دومبىرا كۇيى – اقيىق» اتتى كىتابىنا كەيىپكەر ەتىپ الىپ, ءومىر وتكەلدەرىندەگى ءومىرىن كەلىستىرە بايانداعان ەكەن. ءوزى سول كىتاپتى قولىنان تاستاماي, ونداعى وقيعالاردى تاراتىپ ايتاتىن. قاناتتاس جۇرگەن زامانداستارىن ماقتان ەتەتىن. «قازاق جەرىنىڭ زيالى ازاماتتارى» دەگەن كوپ تومدىققا ءومىر دەرەگى بەرىلدى. الدا ايتقانىمىزداي, اكەم ومىردەن وزعانشا, قازىرگى ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستان», بۇرىنعى «سوتسياليستىك قازاقستان», «جاس الاش» («لەنينشىل جاس»), الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» («قازاقستان تاڭى»), ت.ب. مەرزىمدىك باسىلىمدارعا جازعان ماقالالارى دا مولىنان. ءبىز ءۇشىن ماقتانىش بولاتىن جاعداي, اكەمىز باس باسىلىم سانالاتىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وڭىردەگى شتاتتان تىس ءتىلشىسى اتانۋ ەدى. مايداننىڭ قاسىرەتىن كورىپ, بەيبىت كۇننىڭ شۋاعىنا كۋا بولىپ, ەلىنە قالتقىسىز ەڭبەك ەتكەن ارداقتىمىز قاشاندا ۇرپاعىنىڭ اياۋلىسى دا ارداقتىسى بولىپ قالا بەرمەك.
باقشاگۇل مانكەەۆا,
ۇستاز.
الماتى وبلىسى.