«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحVى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بىزگە ءححى عاسىردا باعدار بولاتىن ءبىر عانا ستراتەگيا بار, ول – «قازاقستان-2050». بارشامىزدى ەرەن ىستەرگە جەتەلەيتىن ءبىر عانا ۇلى ماقسات بار, ول – «ماڭگىلىك ەل» دەگەن ەدى.
وسى جولدا ەلباسىنىڭ ەڭ ءالدى, دامىعان الەمدەگى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جونىندەگى ۇلكەن ماقساتتى جوسپارىنىڭ ورىندالۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, ەرەكشە جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز از ەمەس. ولار شاڭىراقتى كوتەرگەن ۋىقتاي, ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتۋدە جەر-جەردەگى حالىقتى, ەڭبەك ۇجىمدارىن ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جۇمىلدىرا بىلۋدە.
بەس ساۋساقتىڭ بىردەي ەمەستىگى سياقتى جەرگىلىكتى جەرلەردە ولاردىڭ كەيبىرەۋى جارق ەتىپ شىعىپ جوق بولىپ جاتسا, ەندى بىرەۋلەرى كوزگە كورىنەر-كورىنبەس بولىپ جانادى. ءسويتىپ, تۇڭعيىقتاعى ساۋلەسىن اينالاسىنا بىرقالىپتى مازداتا شاشادى. قاي وڭىردە ونداي شامشىراقتار بولماسىن جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىرى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ايبەك ءمۇتالاپحان ۇلى كارىموۆ. جوعارىداعىداي تەڭەۋگە جەتۋ وعان وڭايشىلىقپەن كەلگەن جوق, ول ءۇشىن تالاي تەر توگىلىپ, تالماي قاجىرلى ەڭبەك جاسالدى. جاسالىپ تا جاتىر. ءبارى كەشەگىدەي كوز الدىمىزدا.
* * *
2010 جىلدىڭ قىسى. قاقاعان ايازدا قالاعا جىلۋ بەرۋدى قامتاماسىز ەتە الماعان قازاندىقتاردىڭ ءبىرى اقىرى ىستەن شىقتى. ۇيلەرىندە سۋىقتان جاۋراعان ەل سەمەيدە بۇل اڭگىمەنىڭ بۇدان دا بۇرىن, ءتىپتى بىرنەشە جىل بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتقاندىعىن, ۇكىمەتتەن قوماقتى قاراجات تا سان مارتە بولىنگەنىن ايتىپ جان-جاققا ەرىكسىز شاعىمدانىپ جاتتى.
شىنىندا دا بۇل جولى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جىلۋ جۇيەسىنىڭ اپاتى رەسپۋبليكانى اياعىنان تىك تۇرعىزدى دەسە دە بولعانداي. ءدال سونداي وتە قيىن ۋاقىتتا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ قالانىڭ بەتكە ۇستارلارىن جيناپ, شەمونايحا اۋدانىندا باسشى بولىپ جۇرگەن ايبەك كارىموۆتى سەمەي قالاسىنا اكىم ەتىپ تاعايىندايتىنىن ايتىپ, ونىڭ ءومىر جولىمەن تانىستىرىپ شىقتى.
مەن ىشىمنەن: «ويپىرماي, ءوزى ءبىر دۇرىس ازامات ەدى, بۇل قالاعا بەكەر كەلدى-اۋ», دەدىم. ويتكەنى, سەمەيدى باسقارۋ وتە قيىن.
بىرىنشىدەن, قالانىڭ قۇرامىنا بۇرىنعى جاڭاسەمەي اۋدانىنىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەندەرى جانە قاشىقتىعى 300 شاقىرىم جەردە جاتقان بۇرىنعى ابىرالى اۋدانى ەنەدى. سىرتتان كەلگەن قوناقتار: «دۇنيە ءجۇزىندە اۋماعى مىنا سەمەيدەي ۇلكەن قالا كورگەمىز جوق», دەپ ازىلدەپ جاتاتىنى دا بار. قالجىڭى دا, شىنى دا وسى.
ەكىنشىدەن, قالانىڭ ەسكى جىلۋ جولدارى مەن جىلۋ قازاندىقتارى قىس باستالسا بولدى سىنۋىن دا, سىنعا ۇشىراۋىن دا ءبىر قويمايدى. كەي ۋاقىتتاردا تسەمپوسەلوك, يۋنوست دەگەن ۇلكەن شاعىن اۋداندار جىلۋسىز قالىپ, قاقاعان قىستا ەلدى ابدەن كۇيزەلىسكە ءتۇسىرىپ جاتاتىنى بار.
ۇشىنشىدەن, وسى قالاعا اكىم تۇراقتاعان ەمەس. سوناۋ 1997 جىلى ەكى وبلىس قوسىلعاننان بەرى بۇل جەردە ءارى كەتكەندە ءبىر جارىم جىلدان ارتىق ىستەگەن باسشى بولعان ەمەس. سودان بەرى 9 اكىم اۋىسىپتى. راحمەت العان دا ەشقايسىسى جوق. ارينە, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىعى دا كوپ بولدى. ايتپەسە, سولاردىڭ ءبارىن بىردەي «جاتىپىشەرلەر» دەپ ايتا المايسىڭ.
ونىڭ ۇستىنە قازاقستانداعى ەڭ كونە قالانىڭ ءبىرى اتالاتىن سەمەيدىڭ ۇنەمى انا جەرىن جاماساڭ مىنا جەرى كەتىپ جاتادى. ايتەۋىر, بۇل قالا كۇندىز-ءتۇنى رەسپۋبليكالىق تەلەديداردان ءبىر تۇسپەيدى. ءاربىر قىس سايىن ۇكىمەت باسشىلارى مەن مينيسترلەر الداعى جىلى جاعداي تۇزەلەدى دەپ كەتسە دە كەلەسى كۇزدەن باستاپ باياعى اڭگىمە قايتا الدىدان شىعادى.
وسىنداي قيۋى ءبىر كەلمەي تۇرعان جەرگە ايبەك كارىموۆتىڭ تاۋەكەل ەتۋىن كەيبىرەۋلەر: «قالانىڭ قيىندىعىن بىلمەگەن سوڭ كەلگەن عوي», دەپ قاڭقۋ ءسوزدى كوبەيتىپ جاتتى. وعان قوسا «اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى» دەگەندەي ءاربىر كەلگەن باسشىعا باتا بەرىپ, تىلەك ايتۋعا ۇيرەنىپ قالعان تريبۋناداعى تۇراقتى شەشەندەر اكىمدىككە قاراي اعىلا باستادى. بىرەر كۇن وتپەي-اق: «ءوزى ورنىندا بولمايدى ەكەن, قالا كاسىپورىندارىمەن تانىسىپ ءجۇر دەيدى. كورەرمىز نە بىتىرەتىنىن, ەندى بارمايمىن», دەپ «وكپەلەپ» قالعاندار دا از بولمادى.
از ۋاقىتتان سوڭ وكپەنىڭ كوكەسى اكىمدىكتە ىستەپ جۇرگەندەردىڭ وزىنەن شىقتى. تالاپ قويىلا باستالدى. بۇرىن ابىرويلى, بەدەلدى اتالىپ شالقاقتاپ جۇرگەندەر دە ەندى ەلمەن قاتار ەسەپ بەرەتىن بولدى. اسىرەسە, مۇنداي تالاپ بۇرىن ارقالارىنان قاعىپ, بەتتەرىنە جىلى جۇزبەن قاراۋعا ۇيرەنىپ قالعاندار ءۇشىن قيىن بولدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋى جاڭا باسشىنى بۇرىنعى, ۇيرەنشىكتى ارناعا بۇرۋعا تىرىستى. ودان تۇك شىقپايتىنىنا كوزدەرى جەتكەن سوڭ: «العان بەتىنەن قايتپايدى, ءبارىن ءبىر كۇندە وزگەرتكىسى كەپ بوس اۋرەلەنەدى. تىم قاتال, بۇيتە بەرسە بۇل دا ۇزاققا بارمايدى», دەگەن سوزدەردى تاراتىپ جاتتى.
بىراق, جاڭا باسشى ايتقانىنان قايتپادى, تاپسىرما كۇننەن كۇنگە ناقتى بەرىلە باستالدى. حالىق جەرگىلىكتى تەلەارنالار ارقىلى اكىمدى جىلۋ بەرەتىن كوپتەگەن قازاندىقتاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنەن, ىسكە تالاي جىلدان بەرى انە-مىنە قوسىلادى-مىس دەگەن كاسىپورىنداردان ءجيى كورە باستادى. دەيتۇرعانمەن, توزىعى ابدەن جەتكەن جىلۋ جەلىلەرى قىس باستالعان سوڭ كەلگەن جاڭا اكىم قانشا جانتالاسىپ ەڭبەكتەنسە دە جارىلماي تۇرمادى.
بىراق تا: «قالاۋىن تاپسا قار جانادى», دەگەندەي جەر استىنداعى ترۋبالاردى جاماۋ بۇرىنعىداي بىرنەشە كۇنگە سوزىلماي ءبىر تاۋلىككە جەتەرجەتپەس ۋاقىتتا قالىپقا كەلتىرىلىپ جاتتى. تۇرعىندار كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز جانتالاسىپ ەڭبەك ەتكەن ازاماتتاردى كورگەندە ادەتتەگىدەي كوشەگە شىعىپ نارازىلىق ءبىلدىرۋدىڭ ورنىنا كەرىسىنشە ولارعا جاناشىرلىق تانىتا باستادى. قالا حالقى وسىنداي تىرشىلىكتى اقپارات قۇرالدارىنان ۇنەمى كورىپ, وقىپ, ءبىلىپ جاتتى. ەل جاڭا اكىمگە ءۇمىت ارتايىن دەدى.
التى اي قىس وتىسىمەن-اق جىلدا كەلەسى قىس كەلگەنشە ۇمىتىلىپ كەتەتىن جىلۋ جۇيەلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى بىردەن باستالدى. بۇل ارينە باسشىنىڭ ومىردەن جيناعان تاجىريبەسىنە دە, ونىڭ كورگەنى مەن بىلىمىنە, كەرەك دەسەڭىز شىققان تەگىنە دە بايلانىستى ەكەنى حاق. ارعى اتالارىنداعى اتاقتى ادامداردى تىزبەي-اق, تەك اكەسى ءمۇتالاپحاننىڭ ەلگە سىيلى, قازاقتىڭ ءجون-جوسىعىن جەتىك بىلەتىن ازامات, ۇلاعاتتى ۇستاز بولعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولار. كەزىندە ءمۇتالاپحاندى ەلى قۇرمەتتەپ, ەركەلەتىپ ءمۇتان دەپ اتاپ كەتكەن كورىنەدى. بۇل دا تەكتەن-تەك ەمەس شىعار. ال اناسى ناعيما قۇداي دەگەن ادامنىڭ ءوزى.
ۇلكەن جۇرەكتى ازامات قانا بيىككە القىنباي شىعا الادى دەگەندەي, ايبەك ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە بيىككە ەركىن كوتەرىلگەن, قارىمى كەڭ, اينالاسىنداعى ەلىن سۇيسىندىرە بىلگەن جان. سول شىققان بيىكتەرىندە قىزمەتى اۋىسىپ جاتقانىمەن, ونىڭ ازاماتتىق دەڭگەيى, ادامگەرشىلىگى ءار ۋاقىتتا سول بيىكتەن كورىنە ءبىلدى.
جاستايىنان سوناۋ كومسومولدىڭ بار كەزىندە كىسىمەن سويلەسۋدى, جاستارعا تاربيە بەرۋدە كوپ دۇنيەنى اۋداندىق, وبلىستىق, ءتىپتى كومسومولدىڭ رەسپۋبليكالىق ورتالىق ۇيىمىندا السا, شارۋاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن ءوڭىردىڭ ءار توڭىرەگىنەن جيناقتادى.
ءبىر اياگوز اۋدانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ۇلكەن جانە سان سالالى, كوپ ۇلتتى اۋىر اۋدان. ءسال قيا باسساڭ, ءارتۇرلى حاتتار مەن ارىزداردىڭ قارشا بورايتىنى دا بار ەكەنىن نەسىنە جاسىرامىز. مىنە, سول وڭىردە اكىمنىڭ ورىنباسارى, ارتىنان اكىم بولىپ تابانى كۇرەكتەي جەتى جىل ەڭبەك ەتتى, تاجىريبە جيناقتادى. كەيىننەن ەكى اۋداننان بىرىگىپ شەت قونىستانعان, قىتايمەن شەكارالاس, شارۋاشىلىقتارى شاشىراڭقى, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى اۋىر تارباعاتاي اۋدانىنا باسشىلىققا اۋىستىرىلدى. سامارقاۋ, قالعىپ جاتقان شەت ءوڭىردىڭ بويىنا قان جۇگىردى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا اۋدان باسى اقسۋاتتىڭ ءوزى ادام تانىماستاي وزگەردى. ەلدى الالاماي, تۋعان جەر تاعدىرىنا شىن جاناشىرلىقپەن قاراعان ايبەك كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەندى. ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن, بەينەتىنىڭ زەينەتىن كوردى. الدىن اۋقىمدى مەجەلەي بىلەتىن باسشى كوپ ۇزاماي شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇرىنعى ەكى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپ بەرۋ ايتۋعا عانا وڭاي. بۇل ارينە كوپ ىزدەنىستى, تىنىمسىز ەڭبەكتى تالاپ ەتتى.
قاي شارۋانى جوسپارلاسا دا ماقساتى ايقىن, بىلىمدىلىگى, پاراساتتىلىعى, ازاماتتىق ۇستانىمى جوعارى ايبەك كارىموۆ بۇل ۇلكەن شارۋادا دا سەنگەن ادامدارىن جەرگە قاراتپادى. ويتكەنى, تابيعاتىندا ىردۋ-دىردۋعا اۋەس كەي باسشىلارداي ەمەس, قاي جەردە جۇرسە دە ءوزىن ناقتى ءىستىڭ ادامى ەكەنىن كورسەتە بىلەتىن ول ويلاستىرعان شارۋا ءار كەز ءوز قيسىنىن, ورنىن تاۋىپ, ەلدىڭ جۇرەگىنە توتە جول تاۋىپ جاتادى.
كەيىننەن جاڭادان كەلگەن وبلىس اكىمى ونى ناقتى ءىستىڭ ورتاسى بولىپ سانالاتىن اۋدان باسشىلىعىنا قايتا جىبەردى. شىڭدالىپ, شارۋاعا ابدەن توسەلىپ العان ايبەك قايدا ەڭبەك ەتسە دە ارتىنان كوپشىلىك: «راحمەت! اللانىڭ نۇرى جاۋسىن!» دەپ جاقسى تىلەكپەن اتتاندىرىپ وتىردى. بارعان جەرلەرىندە شارۋاشىلىققا عانا ءمان بەرىپ قويماي, وتپەلى كەزەڭ السىرەتىپ كەتكەن ەلدى مەكەندەردىڭ كوركەيتۋ, ق ۇلىپ سالىنعان كىتاپحانالاردى قالپىنا كەلتىرۋ, يەسىز قالعان سپورت كەشەندەرىن جانداندىرۋ, اسىرەسە ستاديون, يپپودروم سالۋ ارقىلى شاعىن قالا, اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ مادەني دەڭگەيىن كوتەرۋ ايبەك ءۇشىن ات تىزگىنىنىڭ ەكى ۇشىنداي بولاتىن. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. جاستايىنان تاريحي كىتاپ, جادىگەر, قولونەر, ونىڭ ىشىندە اعاشتان, بىلعارىدان جاساعان زاتتارعا اۋەس بولىپ, ونى ەرەكشە باعالاپ, سپورتپەن ءبىر كىسىدەي شۇعىلدانىپ وسكەن جان ەسەيگەن كەزىندە دە ونى جالعاستىرا ءبىلدى. اسىرەسە, ەتنوگرافياعا اۋەستىگى ەرەكشە باسىم بولدى. بۇل تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعالا قالعاندا ونى وسى سالانىڭ مامانى ما دەپ تە قالاسىڭ. ونداي جايتتار بيلىك باسىنداعىلار ومىرىندە ءجيى بولماسا دا كەزىگىپ تۇرادى. بۇل جونىندە وزبەكالى جانىبەكوۆ پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى اتاساق تا جەتكىلىكتى.
كەزىندە قىزىل كەڭەستىڭ ماقساتى ۇلتتى جويۋ, ول ءۇشىن ونىڭ تامىرىنان ايىرۋ, ەل قورعاعان باتىرلارىمىزدى جىرلاتپاۋ, شەشەن بيلەرىمىزدى سويلەتپەۋ بولدى. مىنە, وسىنداي قيىن كەزەڭنەن كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى, سونداي-اق ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى جادىمىزدى جاڭعىرتۋعا جول اشقانى بەلگىلى.
كەشەگى باتىرلار مەن بيلەر ۇلتتىق ءبىرتۇتاس تاريحىمىزدىڭ ءبولىنبەس بولشەگى, ال تاريحتى قاستەرلەمەگەننىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ۇققان ۇلتجاندى ازاماتتار جەرگىلىكتى جەرلەردە ۇلكەن شارۋالار تىندىرا باستادى.
سول بابالاردىڭ اتىن جاڭعىرتۋ ارقىلى, كەيىنگى جاس ۇرپاققا وتانسۇيگىشتىك, پاتريوتتىق تاربيە بەرىپ, كومەسكىلەنىپ قالعان سۇرلەۋ سوقپاقتى داڭعىل قارا جولعا اينالدىرۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى وسى ايبەك ءمۇتالاپحان ۇلى. كەزىندە ءوزى ءبىراز كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن ۋاقىتتا جارما اۋدانى قالباتاۋ اۋىلىنىڭ ماڭىندا قازا بولىپ جەرلەنگەن اتاقتى ەر جانىبەككە ۇلكەن كەسەنە تۇرعىزۋعا, ونىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋعا ارتىنان ات شاپتىرىپ, اس بەرۋگە مۇرىندىق بولعان ول ايتارلىقتاي ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن ەل العىسىنا بولەندى. اياگوزدە اقتايلاق بي مەن بايعارا بيگە سالعىزعان كەسەنەلەر ءوز الدىنا ءبىر توبە. ەكى-ءۇش جىلدان بەرى اتاقتى بي بورانباي باباعا ارنالىپ ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اعايىن-تۋعاندارىنىڭ سالىپ جاتقان مازارى «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى», دەگەن ناقىلدىڭ ىسكە اسقان ناقتى كورىنىسىندەي.
ايبەك سىرتتان ءبىر قاراعاندا تۇيىق, ءىستىڭ عانا ادامى بولىپ كورىنگەنىمەن, جاقىن بىلە باستاعان جان ونىڭ ورىندى قالجىڭىن, اق قوڭىلىن تەز اڭعارىپ, ىشكى رۋحاني بايلىعىنا ءتانتى بولادى. ال اڭگىمەلەسە قالساڭىز تىلسىم سىرىنا تەرەڭ بويلاماساڭىز دا ونەگەلى, پاراساتتىلىعىن تەز بايقايسىز. ول قاشاندا وتكەن كۇندەردەگى اتتەگەن-اي دەگەندى ءسوز قىلا بەرگەننەن گورى الدىنداعى شارۋالاردى ايتقاندى, جوسپاردى نەعۇرلىم اۋقىمدى مەجەلەگەندى ۇناتاتىن جان.
ءوزىنىڭ تابيعاتىنا اللانىڭ بەرگەن قابىلەتىنەن باسقا ونىڭ ۇلگى الىپ ۇيرەنەر ادامدارى دا از ەمەس. سونىڭ ءبىرى بۇكىل شىعىستى ارالاپ, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىلىپ قانا قويماي, كەرەك جەرىندە بىلەكتى سىبانىپ, شارۋانىڭ بەل ورتاسىنا ارالاسىپ كەتەتىن بۇرىنعى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ بولدى. سونداي ادامداردىڭ ۇلكەن تاجىريبەسىنەن, اقىلىنان دۇرىس وي ءتۇيىپ قانا قويماي, قابىلەتى دە كۇننەن كۇنگە اشىلىپ كەلە جاتقان ايبەكتىڭ شىعىس قازاقستانعا تاياۋدا كەلگەن بىلەرى, كورگەنى كوپ, ىسكەر باسشى, بۇگىن عانا ەمەس, ۇزاق جىلدار بويى حالىقتىڭ راحمەتىن الىپ, ريزاشىلىعىنا يە بولىپ جۇرگەن دانيال كەنجەتاي ۇلى احمەتوۆتەن دە الداعى ۋاقىتتاردا ۇيرەنەرى, الارى كوپ ەكەنى داۋسىز.
ورايى كەلگەندە ەلباسىنىڭ باسقا وبلىستاردى بىلاي قويعاندا بۇكىل رەسپۋبليكانى ۇرشىقشا يىرگەن وسىنداي ازاماتتى شىعىس قازاقستان سياقتى ەڭ ۇلكەن ايماققا جىبەرگەندە سەمەيدىڭ بارشا جۇرتى راحمەتىن ايتىپ, قاتتى ريزا بولعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. حالىق ايتسا قالت ايتپايدى. جاڭا اكىم وبلىسقا كەلگەن از ۋاقىت ىشىندە اي سايىن, كەيدە ءتىپتى ءبىر ايدا ەكى-ءۇش رەت 350 مىڭداي حالقى بار سەمەي سەكىلدى ەسكى شاhاردىڭ ونەركاسىپ, مادەني ورىندارىمەن مۇقيات تانىسىپ, ەلمەن كەزدەسىپ, قالا اكىمشىلىگىنە كەلگەن سايىن ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن ءوزى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرىپ, قاداعالاپ, شارۋانىڭ جىگىن, ونى اتقارۋدىڭ جولىن تابا بىلەتىن ازامات ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى.
ايبەك كارىموۆ بۇرىننان كۇنكورىس ءۇشىن بىرەۋدىڭ الدىندا كۇمىلجيتىندەردىڭ قاتارىنان ەمەس, قاجەت كەزىندە كىمگە بولسىن تۋرا قاراپ ويىن بايىپپەن جەتكىزە الاتىن ازامات. ءوڭىردىڭ جاڭا باسشىسىنا دا ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى ءار كەلگەن سايىن جاسىرماي اشىق مالىمدەپ وتىردى. ەسەسىنە وبلىس باسشىسى دا ءار ماسەلەگە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, قاجەتىنشە قولداۋ ءبىلدىردى. مىنە, سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە الداعى باعىت-باعدار دا ناقتى جانە تەز ايشىقتالىپ, قالا بيۋدجەتىنىڭ وبلىسقا تيەسىلى بولىگىن جەرگىلىكتى جەردە قالدىرۋعا شەشىم قابىلداندى.
دانيال احمەتوۆ از ۋاقىت ىشىندە سەمەيدەگى جىلۋعا قاتىستى ارىز-شاعىمنىڭ توقتاعانىن, قالانىڭ كەشكى جارىعى وبلىس ورتالىقتارىنداعىداي جان-جاقتا جارقىراپ تۇراتىنىن كورىپ, قالانىڭ ۇزاق جىلعا ارنالعان باس جوسپارىمەن مۇقيات تانىسىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەزەگىن, رەتىن بەلگىلەپ بەردى. ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ دۇرىس ەكەنىن كوردى.
ايبەك ءمۇتالاپحان ۇلى باسشى رەتىندە قالانىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى تۋىنداپ جاتاتىن سانالۋان شارۋالارىن نازاردا ۇستاۋمەن قاتار, تۇرعىنداردىڭ جەكەلەگەن سۇراقتارىنا دەن قويۋدى دا ەستەن شىعارمادى. ول سوڭعى ءبىر جىلدا عانا 100-دەن استام ەڭبەك ۇجىمدارىندا بولىپ, 41 رەت كەزدەسۋ وتكىزدى. اسىرەسە, ەلباسى تاپسىرعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى ونىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى شارۋاسىنا اينالدى.
ءتورت جىلدان استام ۋاقىت ىشىندەگى جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە قالاداعى ەت, ءسۇت, كوكونىس باعاسىن ءتيىمدى باعادا ۇستاپ تۇرۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە, اسىرەسە, تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ اۋقىمدى جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتسا, ەكىنشىدەن, كوكونىس ساقتاۋ ورىندارىنداعى ونىمدەردىڭ قارا كۇزدەن كەلەسى جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن جەتەتىندىگى, ۇشىنشىدەن اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرىن تۇراقتى وتكىزۋ باستى ءرول اتقارۋدا.
قالادا سوڭعى ءبىر جىلدا عانا ەلۋدىڭ ۇستىندە اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرى ۇيىمداستىرىلدى. سونداي-اق, سەمەيدە جاڭادان اشىلىپ جاتقان كاسىپورىندار, سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەر, ەمحانالار جانە تاعى دا باسقا ءارتۇرلى قۇرىلىستار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇرىندىق بولۋدا.
اتاپ ايتقاندا, ەلباسىنىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جايلى تاپسىرماسىن ورىنداۋ جولىندا سوڭعى ءتورت جىلدا 9619 جۇمىس ورنى اشىلىپ, ونىڭ 9055 نەمەسە 94,1 %-ى شاعىن كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلداناتىنداردىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. بۇل دەگەنىڭىز, جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 2000-نان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى دەگەن ءسوز. سونداي-اق, شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ ءونىمى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارتىپ, 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 51,1 ملرد. تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋگە قول جەتكىزىلىپتى. جىل سايىن سالىق ارقىلى قالا بيۋدجەتىنە تۇسەتىن قارجىنىڭ 49%-ى وسى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىندە ەكەندىگى, وسى باعىتتا قارقىندى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىنىڭ ايعاعى بولماق.
ءىرى كاسىپورىنداردىڭ دامۋى دا ايتارلىقتاي دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ماسەلەن, 25 تونناعا دەيىن جۇك كوتەرۋ مۇمكىندىگى بار ءارتۇرلى ماركالى اۆتوكولىكتەر, اسكەري بروندى تەحنيكالار, اۆتوبۋستار شىعارۋ زاۋىتتارى جاڭا تسەحتار اشىپ, ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن, ماركالارىن شىعارۋدى يگەرۋدە. بۇنداي جەتىستىكتەر ءارتۇرلى قۇرىلىس ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىتتاردا دا ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, ول سالىنعان تۇرعىن ءۇي, بالاباقشالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىك جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا جۇزەگە اسقان. ياعني, بۇل باعىتتا جەكە كاسىپكەرلەردىڭ يۆەستيتسيالىق ءرولى ارتا تۇسۋدە.
الداعى جىلداردىڭ جوسپارلارى دا كوڭىل تولارلىقتاي. اتاپ ايتقاندا, 2015-2019 جىلدار اراسىندا جوعارعى قۋاتتى اككۋمۋلياتورلار زاۋىتىن سالۋ, ءارتۇرلى زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالى فونەرالاردىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن شىعارۋ, ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق ورتالىق سالۋ, يراندىق كاسىپكەرلەرمەن بىرىگىپ ەت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كومبيناتىن ىسكە قوسۋ سياقتى جانە دە تاعى باسقا جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتتەرى تۇر.
بۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ استانامەن بىرگە قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعى بەلگىلى جۇيەمەن وركەندەۋى, دامۋى, ءوسۋى قاجەت دەگەن تالابىنىڭ ناتيجەسى. ادەتتە ومىردەن مول تاجىريبە جيناي بىلگەن ەلمەن ءتىل تابىسىپ سويلەسە بىلگەن ءادىل باسشىنىڭ عانا شارۋاسى اركەز ءوز قيسىنىن, ورنىن تاۋىپ, ەلدىڭ جۇرەگىنە توتە جولمەن بارىپ قاۋىشىپ جاتاتىنى بەلگىلى.
ايبەك ءمۇتالاپحان ۇلى, مىنە, وسىنداي جان.
تۇنىق سۋعا تۇسكەن تاستىڭ جان-جاققا بىردەي تارايتىن شەڭبەرىندەي اينالاسىنا تەڭ قارايتىن, ءتورت قۇبىلاسىن تەڭ ۇستاي بىلگەن, تابيعاتىندا قولعا الاتىن ءىسىن تۇبەگەيلەي, تەرەڭ, ءيىن قاندىرا تالداپ بارىپ كىرىسەتىن ايبەك كارىموۆتى الدا تالاي اسۋلار, كۇردەلى شارالار كۇتىپ تۇرعانى ءسوزسىز.
امانتاي دوعالاقوۆ,
سەمەي قالاسىنىڭ سوعىس, ەڭبەك جانە قارۋلى كۇشتەر ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
سەمەي.