رەدانگ ارالىنىڭ تاڭعاجايىپتارى
ءتۇس اۋا ءبىز كۋالا تەرەنگگانۋ قالاسىنىڭ تەڭىز ايلاعىنا كەلىپ, كەمەگە وتىردىق. باعىتىمىز – رەدانگ ارالى. بۇل تەرەنگگانۋ شتاتىنا قاراستى Taman Laut Pualu Redang پاركىنە كىرەتىن توعىز ارالدىڭ ءبىرى ەكەن.
مىنگەن كەمەمىز ۇلكەن-اق. ءۇستىڭگى پالۋبادان باسقا تومەندە جابىق ەكى كايۋتا-زالدار بار. ولاردىڭ بارلىعىنا بىرنەشە قاتار جۇمساق ورىندىقتار ورنالاستىرىلعان. كەمە-اۆتوبۋستىڭ بورتىنا ءجۇزدەن استام ادام ءمىندى. بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى ارالعا تاسيتىن ەڭ ءتيىمدى كولىك ەكەن. جابىق كايۋتاعا جايعاسقاننان كەيىن, ءبىراز ۋاقىت ەداۋىر جاۋراي باستادىق. ءوزىمىزبەن بىرگە الا شىققان جىلى كيىمدەرىمىزدى كيۋگە تۋرا كەلدى. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, مالايزيادا كونديتسيونەر اتاۋلى كۇشتى جۇمىس ىستەيدى. جابىق كەڭىستىككە كىرسەڭ بولدى, ءۇي مە, اۆتوموبيل مە, ۇشاق پا, كەمە مە تۇگەلدەي دەرلىك كونديتسيونەرلەرمەن جابدىقتالعان. مالايزيانىڭ تۇرمىستىق كونديتسيونەر شىعارۋدان الەمدە ءبىرىنشى ورىن الاتىندىعىن امالسىز مويىندايسىز.
كۋالا تەرەنگگانۋ قالاسىنان شىققاننان كەيىن تەڭىزدە توقتاۋسىز ەكى ساعات ءجۇزىپ, رەدانگ ارالىنا جەتتىك. ارالدىڭ جاعالاۋى تەگىس ۇلپا مامىقتاي قۇم. بەينەبىر قۇم ەمەس جۇمساق تۇكتى كىلەمنىڭ ءۇستىندە جۇرگەندەيسىڭ. سوندىقتان دا بولار, ارال جاعالاۋى تولى كۋرورتتىڭ كوكەسى. جۇلدىزدار جارىسىنا ءتۇسكەندەي نەشە ءتۇرلى جۇلدىزدى قوناقۇيلەر. ءبىز جەكە-جەكە كوتتەدج تۇرىندە سالىنعان ءتورت جۇلدىزدى Redang Island اتتى قوناقۇيگە ءتۇستىك. قوناقۇيدىڭ اتقارۋشى مەنەدجەرى ريزال ياكوب ءبىزدى قارسى الىپ, قوناقجايلىلىق تانىتتى. ءبىز دەرەۋ ريزال ياكوبتى اڭگىمەگە تارتىپ, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ ورتاسىنداعى رەدانگ ارالىنىڭ ءجاي-جاپسارىن سۇراي باستادىق.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ارالدىڭ ۇزىندىعى 7 شاقىرىمنان, ەنى 6 شاقىرىمنان اسادى ەكەن. ول رەدانگ تەڭىز پاركىنە قاراستى 9 ارالدىڭ ىشىندەگى ۇلكەنى كورىنەدى. ارالدىڭ شىعىس جاعالاۋىن Teluk Dalam, Teluk Kalong سياقتى اسەم بۇعازدار الىپ جاتىر. بۇل ارالداعى دەمالىس ورىندارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى Taaras Beach & Spa Resort (قىسقاشا Taaras) كۋرورتى كورىنەدى. ارالدىڭ ۇشاق قوناتىن ءوز اۋەجايى بار. سونىمەن بىرگە, بۇندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇراتىن ءىرى دەرەۆنيا ورنالاسقان. بۇل دەرەۆنيادا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ نەگىزى بۋگيس دەگەن حالىق كورىنەدى. ولار وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن يندونەزيانىڭ سۋلاۆەسي ارالىنان كەلىپ وسىندا قونىستانعان ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ولار وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندە ورنالاسقان ءىرى پينانگ ارالىنا قونىس اۋدارىپتى. بىراق 1970 جىلداردىڭ باسىندا جەردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى پينانگ تۇرعىندارىمەن سيىسا الماي قايتادان وسى رەدانگ ارالىنا تۇراقتاپتى. قازىر وسى حالىققا قاراستى بىرنەشە ءجۇز تۇرعىندار رەدانگ ارالىنداعى جالعىز كامپۋنگ اتتى ەلدى مەكەندە تۇرادى. دەرەۆنيا تۇرعىندارى نەگىزىنەن بالىق اۋلاۋمەن جانە مال وسىرۋمەن اينالىسادى. سوڭعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ارالداعى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ بارا جاتقان كۋرورتتاردا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا كوپتەپ ەڭبەك ەتەتىن بولدى.
ريزال ياكوبتىڭ بۇل ارالدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىنە ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. سوندىقتان ارال تاريحىن جەتىك بىلەدى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, رەدانگ ارالىنداعى العاشقى كۋرورت 1980 جىلى بوي كوتەرىپتى. سودان بەرگى جىلدار ىشىندە بۇل ارالدا بىرنەشە جاڭا كۋرورتتار سالىنىپ, تۋريستەردىڭ ەڭ كوپ كەلەتىن ورنىنا اينالعان. بۇل ارالدىڭ اتاعىنىڭ كەڭىنەن جايىلۋىنا ايگىلى «جازعى كانيكۋلدار» كينوفيلمى سەبەپكەر بولىپتى. بۇل ءفيلمنىڭ نەگىزگى وقيعالارى وسى ارالدا تۇسىرىلگەن ەكەن. 2003 جىلى Berjaya Group كومپانياسى رەدانگ ارالىندا اۋەجاي قۇرىلىسىن سالىپ, 2004 جىلدان باستاپ كۋالا لۋمپۋر – رەدانگ باعىتىنداعى ۇشاقتاردى قابىلداي باستاعان. قازىر مۇنداعى اۋەجايدان سينگاپۋرعا دەيىن تىكەلەي ۇشاق ۇشادى.
رەدانگ ارالىنداعى اتاقتى دەمالىس ورنى جەتى جۇلدىزدى قوناقۇيلەرى بار Taaras كۋرورتى بولىپ تابىلادى. Taaras قوناقۇيلەرىنىڭ بولمەلەرىن ارالاعاندا, بەينەبىر پاتشا سارايىندا جۇرگەندەي اسەر الدىق. سوعان سايكەس باعاسى دا ءبىرشاما كورىنەدى. سوندىقتان Taaras كۋرورتىنداعى قوناقۇيلەرگە قالتالىلاردىڭ عانا قولى جەتەتىن سىڭايلى. وسى قوناقۇيدى ارالاپ كەلە جاتىپ, ورىسشا ءسويلەيتىن جاس مەنەدجەردى جولىقتىردىق. ءوزىن شەرزودا دەپ تانىستىرعان سۇڭعاق بويلى, كوركىنە كوز تويعىسىز اسەم جىگىت تاجىكستان ازاماتى ەكەن. «مالايزياعا كەلگەنىمە بەس جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ارنايى كونكۋرسقا قاتىسىپ, وسى Taaras قوناقۇيىنە كەزەكشى رەسەپشن قىزمەتى ءۇشىن ارنايى كونكۋرسقا ءتۇسىپ, قىزمەتكە ورنالاستىم. بۇگىندە جەتى جۇلدىزدى Taaras قوناقۇيىنىڭ جەتەكشى مەنەدجەرى بولىپ قىزمەت ىستەيمىن. تۋعاندارىم تاجىكستاندا جانە ماسكەۋدە تۇرادى. بىرنەشە جىل بويى ماسكەۋدە جۇمىس تابا الماي ۋاقىتىمدى وتكىزىپ الدىم. مالايزياعا كەلگەنىمە وكىنبەيمىن, مىنە, ناعىز مالايزيالىق ازامات بولدىم», دەيدى قۋانىشى بەتىنە شىعا ك ۇلىمدەگەن شەرزودا. ول بىزبەن تانىسقانىنا قۋانىشتى ەكەنىن ءبىلدىرىپ, Taaras قوناقۇيىنە قازاقتاردىڭ كوپ كەلەتىنىن ايتتى.
ەرتەڭىنە رەدانگ ارالىنىڭ جاعالاۋلارىن بۇلقىنا سوعىپ جاتقان وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن تاماشالاۋعا شىقتىق. تۇندە تەڭىز سۋى كوتەرىلىپ, ارال جاعالاۋىنىڭ ءبىرازىن باسىپ قالادى ەكەن. تاڭ اتا سۋ بىرتىندەپ قايتا باستايدى. مىنە, وسى كەزدە كوتەرىلگەن سۋمەن بىرگە ءۇيىر-ءۇيىر تەڭىز بالىقتارى جاعالاۋعا جاقىندايدى. بالىقتارعا ىلەسىپ قورەك ىزدەگەن مۇحيتتىڭ الىپ تاسباقالارى دا جاعالاۋعا جاقىندايتىن كورىنەدى. ءدال وسى كەزەڭدە, ياعني ەندى عانا تاڭ اتقاندا تەڭىزگە شىققان ادام الىپ تاسباقالاردى كورەدى. ءبىز مىنگەن قايىق جاعالاۋدان ءسال ۇزاي بەرگەندە, سۋدىڭ استىنان ءۇي ورنىنداي قاپ-قارا ماق ۇلىق ءجۇزىپ ءوتتى. سويتسەك, ايناداي جالتىراعان ءمولدىر سۋدىڭ استى بالىق ۇيىرلەرىنىڭ سوڭىنان جۇزگەن ۇلكەندى-كىشىلى تەڭىز تاسباقالارىنا تولى ەكەن. بۇل تاماشا كورىنىستى كورىپ, ادام شىن مانىندە تابيعاتتىڭ قايتالانباس قۇدىرەتىن تۇسىنگەندەي بولادى.
سودان كەيىن ءبىز مىنگەن قايىق ساعىم جەتەر كوك تەڭىزدىڭ ورتاسىندا تۇرعان اقشاڭقان كەمەگە جاقىندادى. بۇل بىرنەشە قابات كايۋتالارى بار ۇلكەن كاتەر ەكەن. ونىڭ يەسى نەمىس ازاماتى كورىنەدى. ۆيلگەلم اتتى بۇل تەڭىزشىنىڭ مالايزياعا كەلگەنىنە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. سودان بەرى ول ءوزىنىڭ وسى كاتەرىندە ءومىر سۇرەدى ەكەن. الىپ كاتەردىڭ ىشىندە ادام تۇرمىسى ءۇشىن نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. ۆيلگەلم وسى كاتەرىن جالعا بەرىپ, قالتالى تۋريستەردى بىرنەشە كۇنگە ءتىپتى, اپتالاپ اشىق تەڭىزگە الىپ شىعىپ قىدىرتادى. كاتەر ەكى ادامدىق بىرنەشە كايۋتادان قۇرالعان. ءاربىر كايۋتا ەكى ادامعا ارنالعان جاتاتىن ورىن, اس ءۇي, دەمالىس بولمەسى جانە جۋىناتىن بولمەلەردەن تۇرادى. ول كاتەردى جالعا الاتىن تۋريستەردىڭ قالتاسىنا قاراي ەكى ادامنان ون ادامعا دەيىن اشىق تەڭىزگە ۇزاق مەرزىمدى ساياحاتقا الىپ شىعاتىن كورىنەدى.
رەدانگ ارالىنىڭ جاعالاۋلارى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ فيليپپين, يندونەزيا جانە پاپۋا-جاڭا گۆينەيا ايماقتارى قيىلىساتىن «مارجان ءۇشبۇرىشى» دەپ اتالاتىن وڭىرگە جاتادى. مۇندا تەڭىز بالىقتارىنىڭ 80 پايىزى ءومىر سۇرەدى. تەڭىز استى الەمىندە بالىق تۇرلەرى مەن ولاردىڭ تۇستەرىنەن كوز سۇرىنەدى. سانسىز بوياۋعا مالىنعان بالىقتار سۋ استىندا لاقشا تۋلاپ, تەڭىز استى الەمىن بوياۋلار باسەكەسىنە تۇسىرگەندەي. رەدانگ ارالىندا ورنالاسقان دەمالىس ورىندارىنىڭ تۋريستەرگە كورسەتەتىن اسەرلى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ءبىرى سۋ استىندا سەرۋەندەۋ ارقىلى وسى ءبىر سان ءتۇستى تىرشىلىكپەن تانىستىرۋ بولىپ تابىلدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
(جالعاسى بار).