«عىلىم كوميتەتى 2025 جىلى 29 قىركۇيەكتە جاريالانعان 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنىڭ 2025 جىلدىڭ 10 قاراشاسىنا دەيىن ۇزارتىلعانىن حابارلايدى». عىلىمنان الىس وقىرمان وسى حابارلاندىرۋدان قانداي دا ءبىر كىلتيپان كورمەۋى كادىك. ال جالاقىسى, جۇمىسىنىڭ بولۋ-بولماۋى گرانتقا تاۋەلدى عالىمعا الاڭداتارلىق-اق اقپارات. شىن مانىندە مۇنداي كونكۋرس ءساۋىردىڭ 15-ىنە دەيىن جاريالانىپ قويۋى كەرەك. ءدال وسى جەردەن تۇتاس جۇيە كۇرمەلە باستايدى.
تۇيتكىل
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن ايداعى عىلىمي قاۋىمداستىقپەن كەزدەسۋىندە ناق سول عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ىسىنە ءتارتىپ كەرەك ەكەنىن ايتقان ەدى. «گرانت الۋشىلاردى اككرەديتتەۋدەن باستاپ قارجىلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە كەمشىلىكتەر كوزگە كورىنىپ تۇر. عىلىمي جۇمىستىڭ ناقتى پايداسى, جاڭاشىلدىعى قانداي؟ وعان ەشكىم باس قاتىرمايدى. بۇعان قوسا ساراپتاما ۇزاققا سوزىلادى. جوبالار ۋاقتىلى ىسكە اسپايدى. ۇكىمەت اتالعان ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرىپ, جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋى قاجەت», دەگەن ەدى.
ءيا, ۋاقتىلى ىسكە اسپايدى دەگەننەن شىعادى. نەگىزى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسى 2023 جىلعى 6 قاراشاداعى №563 بۇيرىعىنا ساي 15 ساۋىرگە دەيىن جاريالانۋعا ءتيىس. بىراق مينيسترلىككە باعىنىستى عىلىم كوميتەتى ەڭ ەرتە دەگەندە تامىز ايىندا كونكۋرس باستالعانىن حابارلايدى. قۇجات قابىلداۋ شامامەن قازان ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن بولادى. جوعارىداعى حابارلاندىرۋدان وقىعانىمىزداي, ءتىپتى قاراشانىڭ 10-ىنا دەيىن سوزىلعان. وسى ساتتە كەي عالىمنىڭ جىلدىق ەسەپ تاپسىرۋى جاعالاسىپ جاتادى. ودان جەدەل بولدى دەسەك, فورمالدى تەكسەرىس 2 ايعا سوزىلادى, ءسويتىپ جاڭا جىل جەتەدى. كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا رەتسەنزيالاۋعا جىبەرىلەدى, مامىر-ماۋسىم ايىندا عانا كونكۋرستىڭ كەلەسى كەزەڭىنە كىمنىڭ وتكەنى انىقتالادى. ءالى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قاراۋى بار عوي, بۇل كەزەڭدە دە ەكى ايداي قارايدى. سونىمەن, جىل باسىندا الۋ كەرەك گرانت قاراجات تامىز ايىندا عانا قولعا تۇسە باستايدى. الگىندەي كەشىگۋدەن كۇزگە قاراي الۋى دا مۇمكىن. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا عالىمداردىڭ نەگىزگى تابىس كوزى – گرانت. ال بۇل ءبىر جىلعا سوزىلعاندىقتان, عالىمدار كۇنكورىستىڭ قامىمەن قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر.
شەشىم
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تۇبەگەيلى تارقاتىلعانىن ايتىپ سۇيىنشىلەگەن ەدى.
«جوباعا 36 ايعا اقشا ءبولىندى. بىراق كونكۋرس سوزىلىپ, كەلىسىمشارت قاراشادا عانا جاسالدى. سوندىقتان 36 اي بولعان زەرتتەۋ مەرزىمى 26 ايعا دەيىن قىسقارادى. وسىعان بايلانىستى سول 36 ايعا ەسەپتەلگەن زەرتتەۋگە قاجەت قاراجاتتىڭ 100 پايىزىنىڭ ءىس جۇزىندە 70-80 پايىزى عانا عالىمعا جەتەدى. سونىڭ كەسىرىنەن عالىم زەرتتەۋدى قىسقا مەرزىمگە «سىعىمداۋعا» ءماجبۇر, زەرتتەۋ ساپاسى تومەندەيدى, ماتەريال, جابدىق, جالاقى جەتپەيدى, كۇنتىزبەلىك جوسپار تولىق ورىندالمايدى, قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى بيۋدجەتكە كەرى قايتادى, عالىمدار دا, مەملەكەت تە ۇتىلادى. بۇل ماسەلە جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن. سەبەبى بيۋدجەت كودەكسى قاراجاتتى كەلەسى جىلعا اۆتوماتتى تۇردە كوشىرۋگە رۇقسات بەرمەيتىن. بىلتىر جاڭا بيۋدجەت كودەكسىن قابىلداعاندا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن قارجىنى كەلەسى جىلعا تولىق كولەمدە كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن نورما قابىلداندى. ەندى وسى مۇمكىندىكتىڭ ناتيجەسىندە «عىلىم تۋرالى» زاڭعا عىلىمي جوبانىڭ مەرزىمى كەلىسىمشارت جاسالعان كۇننەن باستاپ ەسەپتەلەدى ءارى بۇكىل مەرزىمدى تولىق قامتيدى دەگەن نورمانى ۇسىنىپ, بۇگىن جۇمىس توبىندا قابىلدادىق», دەگەن دەپۋتات.
وسى وزگەرىسكە سايكەس, ەندى ەگەر شارت قاراشادا جاسالسا دا, جوبا تولىق 36 اي جۇمىس ىستەيدى. قاراجات تا سول 36 ايعا تولىق كولەمدە ساقتالادى. ەشتەڭە قىسقارمايدى, جوعالمايدى. ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سونىڭ ناتيجەسىندە عالىمداردا تۇراقتىلىق پەن جوسپارلاۋ مۇمكىندىگى ارتادى, زەرتتەۋ ساپاسى جاقسارادى, جالاقى مەن شىعىندار تولىق قامتىلادى, ەلگە قاجەت عىلىمي ناتيجەلەر تولىق كولەمدە ىسكە اسادى, قازاقستان عىلىمى جۇيەلى تۇردە نىعايادى.
ال ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور, PhD بەرىكبول تورەبەكتىڭ پىكىرىنشە, بۇل – قۋاناتىن نارسە ەمەس. «مۇندا ءبىر ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەك. ەگەر كونكۋرس ساۋىردە ەمەس, تامىزدا جاريالانىپ, گرانت جەڭىپ العانى كەلەسى جىلعى تامىزدا بەلگىلى بولسا, وسى ارالىقتاعى جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ ەڭبەك ءوتىلى جازىلماي قالادى, سايكەسىنشە زەينەتاقى قورىنا, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اقشا جىبەرىلمەي, جۇمىس ىستەمەگەن ادام سياقتى بولادى. مۇنىڭىز – ۇلكەن كەدەرگى. وسى تۇرعىدان العاندا ماسەلەنىڭ شەشىمى – جوعارىدا دەپۋتات ايتقانداي, شارت جاسالعان ۋاقىتتان باستاپ مەرزىمدى, قارجىنى ەسەپتەۋ ەمەس, كونكۋرستى ۋاقىتىندا جاريالاۋ, دەر كەزىندە لايىقتىنى انىقتاۋ. ايتپەسە جىل سايىنعى «جىر» جالعاسا بەرەدى. ۋاقتىلى كونكۋرستى جاريالاماۋ نەگە ءۇردىس الىپ كەتكەن؟ سەبەبى مينيسترلىكتىڭ, سونىڭ ىشىندە عىلىم كوميتەتىنىڭ كونكۋرستى كەش جاريالاعانىنا ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى», دەيدى پروفەسسور ب.تورەبەك.
ونىڭ ويىنشا, عىلىمي جوبالاردى رەتسەنزيالاۋ دەڭگەيى تىم تومەندەدى. بۇدان رەتسەنزيانىڭ ساپاسى كۇرت ءتۇسىپ كەتكەن, ءبارى ءبىرىزدى, تانىسقا تارتۋ جاعدايلارى بار. ءۇش جىل بۇرىن رەتسەنزيا بەرەتىن ادامدارعا بەرىلەتىن قارجىنىڭ كولەمىن ازايتىپ تاستادى, سودان بولۋى مۇمكىن, قازىر كوبىنە شەتەلدىكتەر ەمەس, قازاقستاندىقتار رەتسەنزيالايدى. ەكىنشىدەن, عىلىمي جەتەكشىگە قويىلاتىن تالاپ تا السىرەپ كەتتى, بۇعان دەيىن بۇل جوعارى بولاتىن. قازىر عىلىمي دارەجەسى بار كەز كەلگەن ادام جوبا جەتەكشىسى بولا بەرە الادى.
«مەنىڭشە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمى 3 جىلعا جاريالاناتىن بولعاندىقتان, وسىنداي ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتىر. عىلىمنىڭ كوپتەگەن سالاسىندا زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن 3 جىلدا كورۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ءبىر جىلى جوعارىدا ايتىلعانداي بيۋروكراتياعا كەتسە, عىلىم قايدا قالادى؟ مىسالى, مەن 4 جىل بەلگيادا جۇمىس ىستەپ كەلدىم. سوندا بايقاعانىم, وندا گرانتتىق جوبالار 7 جىلعا بەرىلەدى. 7 جىل مەرزىم وتكەن سوڭ ءتيىستى كوميسيا جوبانى ءساتتى ورىندالدى دەپ ەسەپتەسە, تاعى 7 جىلعا جاڭا كونكۋرسسىز جالعاستىرۋعا ۇسىنىس بەرەدى. الەمدىك تاجىريبە دەگەننەن شىعادى, شەتەلدەردە دە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنىڭ وتكىزىلۋ مەرزىمى 7-8 ايعا سوزىلادى, مۇنى تابيعي قۇبىلىسقا بالاۋعا بولادى. بىراق ەڭ ماڭىزدىسى ءارى باستى ەرەكشەلىگى – وندا كونكۋرس ۋاقىتىندا باستالادى. عىلىمداعى قارجىلاندىرۋدىڭ تۇراقسىزدىعى سالدارىنان سالاعا جاستاردى تارتا الماي جاتىرمىز, قىزىقپايدى, ىنتالانبايدى, تابىسى جوعارى جاققا كەتەدى», دەدى عالىم ب.تورەبەك.
ءۋاج
ءبىز عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە «نەگە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسى بۇيرىققا بەكىتىلگەندەي 15 ساۋىرگە دەيىن ەمەس, جىل سايىن كەش جاريالانادى؟» دەپ سۇراۋ سالدىق. مينيسترلىك بىزگە بەرگەن جاۋابىندا عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمىن كەلىسىمشارت جاسالعان كۇننەن باستاپ ەسەپتەۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزگەنىن, اتالعان ۇسىنىس قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت ماجىلىسىندە قولداۋ تاۋىپ, ءتيىستى زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن جازعان.
«گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ قاراجاتىن تىكەلەي عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرمايتىنىن اتاپ وتەمىز. قارجىلاندىرۋ قارجى مينيسترلىگى ارقىلى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بولىنەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىس جالعاسىپ, ماسەلە زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى شەشىلەتىن بولادى», دەلىنگەن مينيسترلىك جاۋابىندا.
جالپى, بيۋدجەتتەن قارجى الاتىن جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى, قاراجات 1 جىل بۇرىن جوسپارلانادى, الدىن الا سۇراۋ سالىنادى, قارجى مينيسترلىگى قارايدى, دۇرىس-بۇرىسىن تەكسەرەدى, سمەتاسىندا سۇراقتار بولسا, تۇزەتۋگە قايتارىلادى, اقشا سۇراعان ۇيىم ونى دۇرىستاپ تاعى جىبەرەرۋى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە قاعاز جۇمىستارى عوي قول بايلايتىن.
ءتۇيىن: سوندا عىلىمي جۇمىس ءوزىنىڭ جارق ەتەر ءساتىن كۇتىپ قوس مينيسترلىكتىڭ ورتاسىندا دوپشا دومالاپ جۇرەدى ەكەن عوي. راس, ۇكىمەت وتىرىستارىندا ءجيى ايتىلاتىنداي, عىلىمعا بەرىلەتىن قارجى بۇرىنعىدان بىرنەشە ەسە ۇلعايدى. 2024-2026 جىلدارعا 703 ملرد تەڭگە بولىنگەن. قىسقاسى, سان بار, ساپا قايدا؟ بۇل ىسپەن دالەلدەنەتىن, ايتپەسە سوزبەن سيىرقۇيىمشاقتانا بەرەتىن ماسەلە بولىپ-اق تۇر.