ەرتىستە سەڭ قاشان جۇرەدى؟

ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن سۋ ارتەرياسى – ەرتىس وزەنىندە مۇز كوبەسىنىڭ سوگىلىپ, سەڭ ءجۇرۋ ۇدەرىسى كەيىنگى جىلدارى ەرتە باستالىپ ءجۇر. اۋا رايىن بولجاۋشى ماماندار مۇزدىڭ ءجۇرۋى شامامەن 19 ساۋىردەن باستالۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى قاردىڭ جىلدام ەرىپ, ەرتىس بويىنا كوكتەم ەرتە كەلەتىنىنە بايلانىستى تابيعي فاكتورلار وزگەرگەن. 

– ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا, پاۆلودار قالاسىنىڭ ماڭا­يىندا سەڭنىڭ ءجۇرۋى شامامەن 8 ساۋىردە باستالىپ, 15 ساۋىرگە دەيىن جالعاسادى. وتكەن جىلى ول 7 ساۋىردە باستالىپ كەتكەن. بىزدەن جوعارى 200 شاقىرىم جەردە تۇرعان جەتىجاردا ءسال ەرتەرەك باستالۋى مۇمكىن. تومەنگى اعىستا ورنالاسقان ەرتىس اۋدا­نى اۋماعىندا دا سول شامادا بولۋى كەرەك. نەگىزى وزەندەگى سۋ تومەنگى جاعىنان باستاپ قاتىپ, جوعارى جاعىنان ەريدى. ەرتىس وزەنىنە پاۆلودار قالاسى ماڭىندا جىلى اعىس كەلىپ قوسىلاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل تابيعي جاعداي بۇزىلادى. اۋماقتا مۇز اسا قاتا قويمايدى. كوكتەمدە بۇل جەردىڭ مۇزى تەز سوگىلىپ, اعىپ كەتەدى. نەگىزگى قاۋىپ – ارنانىڭ جوعارى جاعىنان كەلەتىن مۇز قوزعالىسى, – دەيدى «قازگيدرومەت» رمك وبلىستىق فيليالىنىڭ ينجەنەر-گيدرو­لوگى مارينا مينچاكەۆيچ.

ەرتىستىڭ گيدرولوگيالىق رە­جى­مى سۋ قويمالارىنىڭ كاس­كادىمەن رەتتەلەدى. ولاردىڭ نەگىزگىسى – شىعىستاعى ءشۇلبى سۋ قويماسى. شۇلبىدەن قىستىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە سۋ جىبەرىلە بەرەدى. قازىر سەكۋندىنا 650 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپ جاتىر. ونىڭ ناتيجەسىندە ەرتىس سۋى كۇن سايىن ورتاشا ەسەپپەن 1–3 سانتيمەترگە كوتەرى­لەدى. ماماندار بۇل قالىپتى جاعداي دەپ ەسەپتەيدى, سەڭنىڭ جۇرۋىنە اسا اسەر ەتپەيدى. دە­گەن­مەن كەي جاعدايدا وزەن ار­ناسىنىڭ تار, تاياز جەرلەرىندە مۇزدار كەپتەلەتىن بولسا, ول سۋ دەڭگەيىنىڭ قاۋىپتى دەڭ­­گەي­گە دەيىن كوتەرىلۋىنە ىق­پال ەتىپ, ەلدى مەكەندەردى, جا­يىلىم­داردى, جولداردى, ين­فرا­قۇرىلىمدى سۋ باسۋ قاۋ­پىن تۋدىرادى. ءبىر جىلدارى ماي اۋدانىندا سونداي وقيعا بولعان. ونىڭ ۇستىنە ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي شىعىس قازاقستانداعى سۋ قوي­ما­لارىنىڭ بارلىعى اشىلىپ, ەرتىس وزەنىنە نەگىزگى سۋ بوساتۋ شاراسى باستالادى. جىلدامدىعى سەكۋندىنا 3 600 تەكشە مەترگە دەيىن جەتەتىن مول سۋ جەتكەنشە وزەندەگى مۇز اعىپ كەتۋگە ءتيىس.

پاۆلودار وبلىسى