قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان– قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتكەن جەڭىستەرى مەن تاتقان جەمىستەرىنىڭ بارشاسىنىڭ باستى كەپىلدەرىنىڭ ءبىرى – سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ سارابدالدىعى. تاۋەلسىزدىك جولىنا قاتار تۇسكەن ەلدەردىڭ اراسىندا حالىقارالىق ارەنادا ءدال قازاقستانداي تەز تانىلعان, تەز قۇرمەتتەلگەن, باتىس تا, شىعىس تا قاتار مويىنداعان ءدال ءبىزدىڭ ەلدەي ەل جوق دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىققا قول جەتكىزۋىنىڭ ءوزى بىلگەن جانعا تاماشا تابىس. ءبىز بۇل بيىككە بۇكىل تمد كەڭىستىگىندە, بۇكىل تۇركى الەمىندە, بۇكىل مۇسىلمان دۇنيەسىندە ءبىرىنشى كوتەرىلگەن مەملەكەتپىز. وسىلاي تاريحتا قالدىق.
– ءسوزىڭ دۇرىس. ال سەن ەقىۇ-عا توراعا بولىپ تۇرعاندا سول ۇيىمنىڭ سامميتىن وتكىزە العان جانە وزىندە وتكىزە العان قازىرشە جالعىز ەل دە قازاقستان ەكەنىن ايتۋدى ۇمىتپاساڭ ءتىپتى دۇرىس بولادى. ونىڭ ۇستىنە ول سامميت كەزەگى كەلگەندە وتكىزىلگەن, بىلايشا ايتقاندا, سول جىلى وتكىزىلۋگە ءتيىستى سامميت ەمەس ەدى. ول كەزەڭ ەقىۇ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە داعدارىسقا ۇشىراپ, تۇراقتى شاقىرىلاتىن سامميتتەرى ۇيىمداستىرىلماعانىنا ون ءبىر جىل بولعان كۇردەلى كەزەڭ ەدى. استانا ءسامميتىنىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ بولەكتىگى دە سوندا.
– ەندى سول بيىككە قالاي كەلگەنىمىزدى اڭگىمەلەۋدى سۇرايمىن. وسى اڭگىمەگە دايىندالۋ بارىسىندا كەزىندە وقىعان «ستو ۆەليكيح ديپلوماتوۆ» دەگەن كىتاپتى تىڭعىلىقتى تۇردە قايتادان قاراپ شىقتىم. بىلايىنشا ءبىز ديپلوماتتار دەگەندە ەڭ الدىمەن ەلشىلەردى, ەلشىلىكتىڭ, كونسۋلدىقتىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ويعا الامىز عوي. ال جاڭاعى كىتاپتاعى ۇلى ديپلومات اتالعانداردىڭ اراسىندا پاتشالار, كورولدەر, يمپەراتورلار, پرەزيدەنتتەر, كانتسلەرلەر كوپ-اق.
– تاريحقا قاراپ وتىرساڭ ەرتەدەگى امىرشىلەردىڭ دە, بەرتىندەگى باسشىلاردىڭ دا ءبارىنىڭ (ارينە, مەن ەلىن جاقسى باسقارىپ, ىزگى ءىز قالدىرعاندارىن ايتىپ وتىرمىن) حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ, سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن تىكەلەي ءوز قولدارىندا ۇستاپ وتىرعانىنا كوزىڭ جەتەدى.
«عاسىرلار توعىسىندا» دەگەن كىتابىمدا ماعان ەرەكشە اسەر ەتكەن ساياساتكەرلەردىڭ اراسىندا شارل دە گوللدى بولە ايتقان ەدىم. ونىڭ ءوز ەلىن گەرمانيا فاشيزمىنەن ازات ەتۋ سوعىسىن كسرو-مەن, اقش-پەن, ۇلىبريتانيامەن بىرلەسە, سولاردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزىپ, سونىمەن قوسا بىردە-ءبىر ماسەلەدە وداقتاستارىنىڭ ىرقىنا كەتىپ قالماۋى, كەيىننەن فرانتسيا كولونيالارىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ الدىن الىپ, افريكاداعى بۇرىنعى 15 كولونياعا تاۋەلسىزدىكتى ءوزى ۇسىنۋى ديپلوماتيالىق كەمەڭگەرلىگىن كورسەتەدى. 1958 جىلى الجيردە اسكەري ب ۇلىك باستالعاندا فرانتسيا پارلامەنتى دە گوللدى ەل بيلىگىنە شاقىرىپ, سول جىلى ول فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان. ول كەزدە ءالجيردىڭ فرانتسيا قۇرامىندا قالۋىن ەل حالقىنىڭ كوپشىلىگى جاقتايدى ەكەن. شىن مانىندە فرانتسۋز حالقى سول تۇستا اتاقتى گەنەرالدى ءالجيردى قولدا ساقتاپ قالاتىن ادام رەتىندە پرەزيدەنتتىككە قالاعان. الجير داعدارىسىنىڭ ءتورت جىلى ىشىندە شارل دە گولل وتارشىلدىقتىڭ كۇنى وتكەنىنە, الجير ماسەلەسىن ەل تاعدىرىن ەلدىڭ ءوزى تاڭداۋ قاعيداتى بويىنشا شەشۋ كەرەكتىگىنە حالىقتىڭ كوزىن جەتكىزىپ, 1962 جىلى الجيرگە تاۋەلسىزدىك بەرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويعاندا سودان ءبىراز بۇرىن كوپشىلىگى ءالجيردى قولدان جىبەرمەۋدى جاقتاپ تۇرعان فرانتسۋزداردىڭ توقسان پايىزدان استامى ەندى الجير تاۋەلسىزدىگىن قولدايتىن بولىپ شىققان. مىنە, ديپلوماتيانىڭ كۇشى دەگەن وسى. شارل دە گوللدىڭ «ساياسات – قولدان كەلەتىندى جاساي ءبىلۋ ونەرى» دەگەن اتاقتى ءسوزى سول كەزدە ايتىلعان. ونىڭ «نا وستريە شپاگي» دەگەن تاماشا كىتابى بار. سوندا ساياساتكەر بار قايرات-قابىلەتىن حالىقتى سوڭىنان ەرتۋگە جۇمساۋعا, كەيبىر ماسەلەلەردە كەزى كەلگەنگە دەيىن ءوزىنىڭ تۇپكى ماقساتىن ىشىنە بۇگە ۇستاۋعا, ونى ءدال دەر شاعىندا عانا اشۋعا ءتيىستى ەكەندىگى ايتىلعان. ەستە ۇستايتىن ءسوز. وسىنداي مىسالداردى ەل باسقارعان ادامداردىڭ تالايىنان تابۋعا بولادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءوزىمىزدىڭ ايبىندى حانىمىز ابىلاي. ونىڭ باسقا ەڭبەگىن بىلاي قويىپ, تەك رەسەي مەن قىتاي اراسىندا جۇرگىزگەن ديپلوماتياسىن دۇرىستاپ ايتا الساق تا كىم-كىمدى دە قايران قالدىرار ەدىك. ەكى جاقپەن دە ءتىل تابىسا ءجۇرىپ ءوز ەلىن ونداعان جىلدار بويى ءىس جۇزىندە, «دە-فاكتو» دەيمىز عوي, تاۋەلسىز ۇستاپ تۇرا العانى, اقىر اياعىندا ءوزىنىڭ دۇشپانىن, ياعني جوڭعارلاردى ولاردىڭ ءوزىنىڭ دۇشپانىنىڭ, ياعني تسين يمپەرياسىنىڭ قولىمەن قىرعىزىپ سالعانى, ءسويتىپ جوڭعار مەملەكەتىن جەر بەتىنەن جويىپ ءجىبەرگەنى (امان قالعان از بولىگى قازاق دالاسى ارقىلى ەدىل بويىنا جەتىپ, رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ, قالماق كۇيىندە ساقتالدى عوي) الەمدىك ديپلوماتيا تاريحىنداعى عاجايىپ قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. تەك سونى تاريحشى عالىمدارىمىز جەرىنە جەتكىزىپ جازا الماي ءجۇر.
– ابىلاي ديپلوماتياسىن ايشىقتى اشىپ بەردىڭىز. وسى ارادا تاريح تۋرالى سۇراقتار قويعىم-اق كەلىپ كەتتى. بىراق, ول تاقىرىپ بويىنشا ارنايى اڭگىمەگە ۋاقىت تاباسىز عوي دەيمىن.
– تاقىرىپتان اۋىتقىمايىق. سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ باستاپقى بەلەسىن ايتقالى وتىرمىن. ەل ءومىرىندەگى كەز كەلگەن ماسەلەگە پرەزيدەنتتى قاتىستى ەتىپ سويلەۋگە بولادى. انا شارۋاعا دا, مىنا شارۋاعا دا مەملەكەتتىڭ باسشىسىن بايلانىستىرىپ ايتۋ ادەتى باياعى زاماننان بار. قيت ەتسە يمپەراتور قايدا قاراپ وتىر, مۇندايعا كورول قالاي جول بەرەدى, وسىنى پاتشا بىلمەي مە, كورمەي مە دەيتىن سوزدەر ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان شىعار. ءالى تالايعا دەيىن سولاي بولا بەرەتىن دە شىعار. ءبىزدىڭ قازەكەڭنىڭ يمپەراتور تۇرماق, پاتشا تۇرماق, تۋرا قۇدايىڭنىڭ ءوزىن كىنالاپ سويلەۋدەن دە تايىنبايتىنى بار ءتىپتى. سوندىقتان جۇرتتىڭ انا ىسكە دە, مىنا ىسكە دە پرەزيدەنتتى جاۋاپتى ەتىپ سويلەيتىنىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا دا بولادى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا تۇپتەپ كەلگەندە جاقسىلىق جاتىر – ەلدىڭ مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن سەنىمى, پرەزيدەنتكە ارتاتىن ءۇمىتى جاتىر. ال نەگىزىندە ەشقانداي يمپەراتوردىڭ, ەشقانداي كورولدىڭ, ەشقانداي پاتشانىڭ ەلدەگى بارلىق شارۋادان تولىق حاباردار وتىرۋى ءىس جۇزىندە مۇمكىن نارسە بولعان ەمەس. دەموكراتيالىق ۇردىستەر الەمدە بەلەڭ الا باستاعان كەيىنگى عاسىرلاردا بۇل اتىمەن مۇمكىن بولماۋعا اينالدى. ەڭ باستىسى – بيلىكتىڭ بارلىق ىسكە بىردەي تىكەلەي جانە تولىق جاۋاپتىلىعى تۇجىرىمى قايتا قارالدى. قازىر ءبىز بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدامىز.
بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەت باسقارۋ ىسىندە پرەزيدەنت ستراتەگيانى ويلاستىرادى, ايقىندايدى, بەلگىلەيدى, ال ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ تاكتيكاسىن بيلىكتىڭ باسقا ءۇش تارماعى – اتقارۋشىلىق, زاڭ شىعارۋشىلىق جانە سوت تارماقتارى شەشەدى.
بىراق, پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنا بايلانىستى قىزمەتىنە وراي ءسال باسقاشالاۋ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. سىرتقى ساياسات – پرەزيدەنتتىك ساياسات. بۇل ساياساتتىڭ ستراتەگياسى دا, تاكتيكاسى دا پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرەتىندە. مۇنى اتاپ ايتۋ كەرەك, قاداپ كورسەتۋ كەرەك. ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىن مەملەكەت باسشىسى تىكەلەي ايقىندايدى, تىكەلەي جۇرگىزەدى. بۇل – باسى اشىق اقيقات. ءتۇرلى ۆەدومستۆولاردىڭ دەربەس سىرتقى ساياساتى بولمايتىنى ءتارىزدى, ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەيتىن ءاربىر مەملەكەتتە كوپ سىرتقى ساياسات بولمايدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى – اتقارۋشى ورگان. ول پرەزيدەنتتىڭ سىرتقى ساياساتىن ءتيىمدى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا جاۋاپ بەرەدى.
قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيانىڭ اۋىسۋى قاشاندا زور وزگەرىستەر تۋىنداتادى. ول وزگەرىستەر ءدايىم ادامدار ساناسىنداعى وزگەرىستەردىڭ كۇردەلى ۇدەرىسىمەن بىرگە جۇرەدى. وسىعان وراي قوعامدا سول وزگەرىستەرگە ساي كەلەتىن ءتيىستى احۋال تۋعىزۋ قاجەت. ال ونداي احۋال بارلىق سالالارداعى, سونىڭ ءىشىندە يدەولوگيا سياقتى ەرەكشە, نازىك, جاۋاپتى سالاداعى سارابدال ساياساتتىڭ ارقاسىندا عانا جاسالۋى مۇمكىن. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدى ءبىز سىرتقى ساياساتتاعى باعدارىمىزدى قالىپتاستىرۋدان باستادىق دەۋدىڭ دە ەش ارتىقتىعى جوق.
مەن تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولعا تيگەن العاشقى كۇندەردەن باستاپ سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىنە قاتتى كوڭىل بولۋگە تىرىستىم. وعان ناقتى دالەل مىناۋ. 16 جەلتوقساندا ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالادىق. سول كۇننىڭ ەرتەڭىندە-اق مەن ماسكەۋدەگى شەتەل ەلشىلەرىنە جولىعىپ, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە بايلانىستى وي-پىكىرلەرىن ءبىلۋدى جانە جيناقتاپ, مالىمەت بەرۋدى تاپسىردىم. «ماسكەۋدەگى شەتەل ەلشىلەرىنە جولىعىپ» دەگەنىمە سەن تاڭدانبايسىڭ, ويتكەنى سول تۇستا اپپاراتتا جۇمىس ىستەدىڭ, بىراق كەيىنگى جاستار مۇنداي سوزگە تاڭداناتىنى انىق, بالكىم, ءتىپتى تۇسىنبەيتىن دە شىعار. ماسكەۋدەگى ەلشىلەر دەگەنى قالاي دەيتىن شىعار. ماسەلە مىنادا. باستاپقى كەزدە تەك ءبىر ءبىزدىڭ ەمەس, تمد ەلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ شەت ەلدەردەگى مۇددەلەرى رەسەيدىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرى ارقىلى قورعالاتىن. بىردە-ءبىرەۋىندە شەتەلدىك ەلشىلىكتەر بولمايتىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اتى بار دا زاتى جوق ەدى. وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ونداي مينيسترلىكتەردى ورتالىق ايتەۋىر كوز قىلۋ ءۇشىن, رەسپۋبليكا ەكەن دەگىزۋ ءۇشىن عانا قۇرىپ قويعان بولاتىن. ولاردىڭ قىزمەتى ديپلوماتيادان الىس جاتاتىن. سول كەزدە ايتىلاتىن «رەسپۋبليكانسكايا ديپلوماتيا» دەگەن كەكەسىندى ءسوز دە بولاتىن.
– پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە جۇمىس ىستەگەن كەزىمنەن مىنا ءبىر جاعداي ەسىمدە قالىپتى. يدەولوگيا ءبولىمىندە مادەنيەت سەكتورىن باسقارعان ەدىم. اندا-ساندا شەتەلدىك قوناقتار كەلىپ قالادى. سولاردى الىپ ءجۇرۋ, قالا ارالاتۋ, الماتىنىڭ ماڭىنداعى كورىكتى جەرلەردى كورسەتۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تاپسىرىلاتىن. باعدارلامالاردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى سونداي, باسىلعان قاعازدىڭ ءبىر داناسىن ساقتاپ قويىپ, تەك ەلىن, قوناقتىڭ اتى-ءجونىن وزگەرتىپ, «پوسەششەنيە ۆىسوكوگورنوگو كاتكا مەدەۋ», «پوسەششەنيە دوما-مۋزەيا جامبىلا جاباەۆا» دەگەن سياقتىلاردى, جاۋاپتى مەكەمەگە مينيسترلىكتى سول كۇيىندە قالدىرىپ, ناقتى ورىنداۋشىنىڭ تۇسىنا ادەتتە شەتەلدىك قوناققا ەرە جۇرەتىن ەكى-ءۇش ادامدى بىلەتىن تىلىنە قاراي اۋىستىرىپ جازىپ, ماشىڭكەگە قايتا-قايتا باستىرا بەرەتىنبىز... باسقا كەزدە سول مينيسترلىكتىڭ بار-جوعى بىلىنبەيتىن دە.
– راسىندا دا, اقىلعا سىيمايتىنداي اۋىر جاعداي عوي. تاۋەلسىز مەملەكەت. شەتەلدە بىردە-ءبىر ديپلوماتيالىق وكىلدىگى جوق. ماماندارى تاعى جوق. حالىقارالىق دارەجەدەگى بىردە-ءبىر كەلىسىمگە قول قويىپ كورمەگەن. ءوزىمىزدىڭ دەربەس سىرتقى ساياساتىمىزدى تەزدەتىپ قالىپتاستىرماساق, ەلدىك مۇددەلەرىمىزگە وراسان نۇقسان كەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولعا تيگەن العاشقى كۇندەردە-اق مەن ەلىمىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋىنا بايلانىستى كوزقاراستارىن انىقتاپ, جيناقتاۋدى تاپسىردىم.
– ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزداعى ەڭ باستى ۇستانىم قانداي بولىپ بەلگىلەندى؟
– ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان ورنالاسۋىن, مەملەكەتتىڭ گەوساياسي جاعدايىن, كوپۇلتتىلىعىمىزدى, كوپدىندىلىگىمىزدى, كوپتىلدىلىگىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ەڭ باستى ۇستانىمىمىز كوپجاقتى باعدار بولۋى كەرەك دەگەن توقتامعا كەلدىك. ءسويتىپ, حالىقارالىق بايلانىستارىمىزدىڭ ارقاۋى ەتىپ جاقىنداعى, الىستاعى ەلدەردىڭ بارىمەن بىردەي ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستار ورناتۋىمىز قاجەت دەپ شەشتىك. بۇل ارادا دا ءبىز ءوزىمىزدى تولعاندىرعان كوپ سۇراققا جاۋاپتى ۇلى ابايدان تاپقانداي بولدىق. ونىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» ايتاتىن ءسوزى ناعىز حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ وي قازىعى ەمەس پە؟
جالپى, ءبىز حالىقارالىق ارەناداعى ءىس-قيمىلدارىمىزدى تاۋەلسىزدىككە دەيىن-اق باستاعانبىز. 1991 جىلدىڭ باسىندا مەن تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت وزالدى قازاقستانعا شاقىرعانمىن. ول كەزدە كسرو سۋبەكتىلەرىنىڭ, ياعني وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ماسكەۋدى اينالىپ ءوتىپ, سىرتقى ساياسات سالاسىندا ارەكەت جاساۋىنا قۇقى جوق بولاتىن. سوعان قاراماي مەن بىرقاتار ەلدەر باسشىلارىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتتىم. اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋشپەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-مينيسترى دجون مەيدجورمەن, وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى رو دە ۋ-مەن كەزدەستىم. سينگاپۋر ليدەرى لي كۋان يۋ-ءدى الماتىعا شاقىرىپ, كوپ سويلەستىم. ونىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميستەردىڭ الدىندا لەكتسيالار وقۋىن ۇيىمداستىردىم.
ارينە, كەز كەلگەن ەگەمەن مەملەكەت ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قورعانىس قابىلەتتىلىگىن ساقتاۋ ارقىلى نىعايتاتىن بولادى. سوندىقتان ءبىز ءا دەگەننەن-اق سوعىستى بولدىرماۋ شارالارىن دا ويلاستىردىق, ەلىمىزدى, جەرىمىزدى قورعاۋدىڭ ادىستەرىن كوزدەيتىن اسكەري دوكترينانى, ءتيىستى زاڭداردى قابىلدادىق. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا. مىنانداي الماعايىپ دۇنيەدە ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن بىزدەي جەرى كوپ, ەلى از, كۇردەلى گەوساياسي جاعدايداعى مەملەكەت قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋمەن عانا شەشە الماق ەمەس. قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن اسكەري قۇرىلىسىنىڭ دەڭگەيى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە اسكەري قۇرالداردى ەمەس, ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ىشكى قۋاتىنا جانە پاراساتتى, سالماقتى ديپلوماتياعا سۇيەنىپ وتىرىپ, وسى زامانعى ساياسي قۇرالدارعا باسىمدىق ەتۋدى الدىمەن قاجەتسىنەتىن ەدى. شەكارانى تاسپەن قورشاماۋ كەرەك, شەكارانى دوسپەن قورشاۋ كەرەك. ءبىز سولاي ەتتىك. قازاقستان شەكارالارىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋدى ءبىز ءاۋ باستان سىرتقى ساياساتتىڭ باستى بۋىنىنىڭ ءبىرى دەپ سانادىق. ول جايىندا وتكەن جولى ايتقانمىن.
– 2015 جىلعى كوكتەمدە جاستار فورۋمىندا سويلەگەن سوزىڭىزدە ءسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تۇبەگەيلى ىقپال ەتەتىن ناقتىلى جانە قاراپايىم فاكتورلار قاتارىندا گەوگرافيا مەن كليماتتى, ياعني ءۇلكەن اراقاشىقتىقتى, تەڭىزگە شىعۋ جولىنىڭ جوقتىعىن ايتىپ ەدىڭىز. ءىس ءجۇزىندە ءبىز وسىنداي كوپتەگەن وبەكتيۆتى جاعدايلارعا قاراماي العا باسۋدامىز دەگەنسىز. سوندا ەلىمىزدىڭ ءتيىمدى گەوساياسي جاعدايى نەدە بولىپ شىعادى؟
– ءيا, سونداي جاعدايلارعا قاراماي العا باسۋدامىز. ال جاڭاعى ايتقان ماسەلەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – ءبىزدىڭ تەڭىزگە شىعاتىن جولىمىزدىڭ جوقتىعى ۇلكەن كەمشىلىگىمىز ەكەنى راس. ءوزىڭنىڭ پورتتارىڭ بولىپ, سول پورتتاردان جۇك تيەلگەن كەمەلەرىڭ مۇحيت ايدىنىمەن الەمنىڭ كەز كەلگەن پورتىنا جول تارتىپ جاتسا, جاقسى ەمەس پە؟ ارينە, جاقسى. ول بىزدە جوق. بۇعان كونبەسكە امالىڭ تاعى جوق. تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق ەلدەر مىنا دۇنيەدە تولىپ جاتىر. بىراق بار ماسەلە كەمشىلىكتى ارتىقشىلىققا اينالدىرۋدا عوي, سولاي ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ جەرىمىز ەجەلدەن باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى ساۋدا جانە ساياسي بايلانىستاردىڭ ساحناسى بولعان. اتاقتى جىبەك جولىنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى قازاق دالاسى ارقىلى وتكەن. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلىمىز ەۋروپانى, ورتالىق ازيانى, ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىن, ازيانىڭ وڭتۇستىگىن بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندە ماڭىزدى ستراتەگيالىق ءرول اتقارا الادى. اتقارا دا باستادى. ءبىر جاماندىقتىڭ ءبىر جاقسىلىعى بار دەگەن سول. مىسالى, ءبىز ءوز تاۋارلارىمىزدى ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە, ودان اسىپ شەتەلگە اپارۋ ءۇشىن قوسىمشا كوپ شىعىن جۇمسايمىز. ونىڭ ەسەسىنە وزگە ەلدەر ءوز تاۋارلارىن ءبىزدىڭ ەل ارقىلى تاسىمالداسا جاڭاعى بىزگە كەدەرگى سانالاتىن قاشىقتىق ەندى پايدا كوزىنە اينالادى, ويتكەنى ترانزيتتىك تاريفتەن الاتىنىمىز كوبەيە تۇسەدى. سوندىقتان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي, مىڭجىلدىقتار توعىساتىن تۇستا الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا جاڭا گەوساياسي جاعداي تۋدى دەيمىز. وندا قازاقستان ەۋروپانى ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىمەن بايلانىستىراتىن كەڭىستىكتى الىپ جاتىر. بۇل كەڭىستىك سىرتقى ساياسي جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى كەڭىستىك.
ەلىمىز ەگەمەندىك الا سالىسىمەن بۇرىن وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندە ءتىپتى اينالىسىپ كورمەگەن پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى. قازاقستان حالىقارالىق ساحناعا شىعا سالىسىمەن ءتىپتى وزگە ورتاعا قويدى دا كەتتى. سول تۇستا ءبىزدىڭ ەڭ الدىمەن شەشىپ العان, قازاقشا ايتقاندا سالعان بەتتەن باسىن اشىپ العان ماسەلەمىز ەل تەرريتورياسىندا ورنالاسقان يادرولىق قارۋدىڭ تاعدىرى ەدى. ونىڭ جاي-جاپسارىن كەزىندە وزىڭە اڭگىمەلەگەنمىن.
مىنا ءبىر جاعدايدى دا ايتا كەتەيىن. ول ءبىزدىڭ تۇركىتىلدەس اعايىندارمەن اراقاتىناسىمىزعا بايلانىستى. «قۇداي قوسقاندى ادام اجىراتا المايدى» دەگەندەي, مىڭ جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن تۇرىك باۋىرلارىمىزبەن قايتا تابىسقانىمىز راس. ولار انادولى دالاسىنا ءبىزدىڭ سىر بويىنان بارعان عوي. قىپشاقتار مەن وعىزداردىڭ بولىنەتىن تۇسى سول. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان تۇستا بىزگە تۇرىك بيزنەسمەندەرىنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. سونىمەن بىرگە, تۇرىكتەردىڭ بىردەن-اق بىزگە اقىل ايتۋعا, تىم قامقورشى بولۋعا ۇمتىلۋى سەكەم الدىرعان ەدى. ءبىز دەگەن «ۇلكەن اعادان» جاڭا عانا قۇتىلعان ەل ەمەسپىز بە؟ وسى ماسەلە بويىنشا مەنىڭ ءوزىم ەرەكشە سىيلايتىن ادامىم – تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدى رەنجىتۋىمە دە تۋرا كەلگەن كەزى بار. قايتەيىن, ءبارى دە ەلدىڭ قامى عوي.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەل تاۋەلسىزدىگى 1991 جىلى جاريالانعانىمەن ءىس جۇزىندە تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ءومىر سۇرگەن العاشقى جىلىمىز دەپ 1992 جىلدى اتاعان ءجون. ءسىز ول كەزدە 52 جاسقا جاڭا اتتاعان ەدىڭىز. ءوزىمىزدىڭ ەلۋدەن جاڭا اسقان كەزىمىزدى, قازىرگى ەلۋدەن اسقانداردى كوز الدىمىزعا كەلتىرگەندە سول ءبىر تاريحتىڭ تالماۋ تۇسىندا بويىڭىز بەن ويىڭىزعا تۇسكەن جۇكتىڭ سالماعىن قالاي قايىسپاي كوتەرگەنىڭىز قايران قالدىرادى. نيۋ-يوركتەگى سوزىڭىزدە مارك تۆەننىڭ جاسى 48-گە كەلگەنشە پەسسيميست كۇيىندە قالعان ادام تىم كوپ بىلەدى, ال جاسى 48-دەن اسقاندا دا وپتيميست كۇيىندە قالاتىندار تىم از بىلەتىندەر دەگەن ءسوزىن كەلتىرگەنسىز. مارك تۆەننەن گورى مەنىڭ جولىم بولىڭقىراعان سياقتى, ويتكەنى, جاسىم 52-گە قاراعان شاقتا مەن ەلىمنىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قارايمىن دەگەنسىز. ەل بولاشاعىنا سەنگەندىكتەن دە, ەلىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ومىرىنە دەندەپ ارالاسۋعا قۇقىلى, سوعان لايىقتى دەپ بىلگەندىكتەن دە سول جىلى, قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەلىككە قابىلدانعاننان كەيىنگى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ العاشقى, ياعني 47-ءشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىڭىزدە-اق ءسىز الەمدىك اۋقىمدا باستاما كوتەردىڭىز. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەس ۇيىمداستىرۋدى ۇسىندىڭىز. بۇل يدەيا قالاي تۋىنداپ ەدى؟
– جالپى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق كەڭەسى سياقتى قۇرىلىمدى ازيادا نەگە قۇرماسقا دەگەن يدەيا ەشكىمنىڭ كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىندە اتىمەن جۇرمەۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. بىراق ونى ناقتى ىسكە اينالدىرۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك قوي. سونى بىزگە دەيىن ەشكىم دە قاراستىرماپتى. ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىز – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك پروبلەماسى بويىنشا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس وتكىزۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ ناقتى باستاماسىن كوتەرگەنىمىز. ەڭ باستىسى – ونداي كەڭەستىڭ مىندەتىن, سيپاتىن بەلگىلەپ, ۇيىمداستىرۋدىڭ تەتىكتەرىن كورسەتىپ بەرگەنىمىز, كوپتەگەن جىلدار بويى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, ماقساتتى جەرىنە جەتكىزگەنىمىز.
– قىتايعا جولىم تۇسكەندە بەيجىڭدەگى شەت تىلدەردە ادەبيەت شىعارۋ باسپاسىنان جارىق كورگەن «و گوسۋدارستۆەننوم ۋپراۆلەني» دەگەن كىتاپتى الا قايتقان ەدىم. سي ءتسزينپيننىڭ سوزدەرىنىڭ جيناعى ەكەن. قىتاي باسشىسى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ 2014 جىلعى 21 مامىرداعى 4-ءشى سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە قازاقستاندى «اوسشك-ءنىڭ باستاماشى مەملەكەتى» دەپ بولەكشە اتاپتى, ءبىز مۇنى ەلىمىزگە دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ بىلەمىز.
– قىتاي باسشىسىنىڭ ول سوزىنە راحمەت. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن ازيادا قاۋىپسىزدىكتىڭ سەنىمدى جۇيەسىن جاساۋعا بولادى, جالپى بۇكىل دۇنيەدە قاۋىپسىز الەمدى ورتاقتاسا ورناتۋعا بولادى دەگەن پىكىر قوسىپ وتىر. ءوز باسىم بارا-بارا اوسشك ازياداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ اقيقات فاكتورىنا اينالاتىنىنا انىق سەنەمىن. ءبىزدىڭ وسىنداي كەڭەس شاقىرۋ جونىندەگى باستامامىزدى ءا دەگەننەن-اق ازيا اۋماعىنىڭ 90 پايىزىن الىپ جاتقان مەملەكەتتەر قولداعانىن ەرەكشە ايتۋ كەرەك.
– ءسىز ۇسىنعان تاعى ءبىر ءىرى باستامانىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ باستاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءدال جيىرما جىل كەتكەنىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟ بۇل ەندى قانشا دەگەنمەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ماسەلە عوي.
– بۇل سۇراعىڭا جاۋاپ بەرۋدى ارىدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى. «ەۋرازيا», «ەۋرازياشىلدىق» دەگەن ۇعىمداردى پايىمداۋدان. نەگىزىندە ءبىز ادامزات تۇراقتى ءومىر سۇرەتىن ماتەريكتەر بەسەۋ دەيمىز: ازيا, ەۋروپا, افريكا, امەريكا, اۆستراليا. ال تازا گەولوگيالىق, گەوگرافيالىق تۇرعىدان قاراساق, ازيا مەن ەۋروپا جەكە-جەكە ماتەريكتەر بولىپ سانالمايدى. ازيا مەن ەۋروپا مىڭداعان جىلدار بويى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسپاي, نەگىزىنەن دەربەس ءومىر ءسۇرىپ كەلگەندىكتەن, تاريحي, ساياسي, ءدىني سەبەپتەر اجىراتقاندىقتان ءارى جەر كولەمىنىڭ وتە ۇلكەندىگىنە بايلانىستى شارتتى تۇردە ەكى ماتەريك رەتىندە ايتىلادى. ءبىز ەۋرازيانى دۇنيەنىڭ ەكى بولىگىنەن – ەۋروپا مەن ازيادان قۇرالاتىن جەر شارىنىڭ ەڭ ۇلكەن ماتەريگى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. الايدا, رەسەيلىك ەۋرازياشىلار – ساۆيتسكي, ترۋبەتسكوي, بەردياەۆ, تاعى باسقالار ەۋرازيا ۇعىمىنا تەك گەوگرافيالىق ماعىنا بەرگەن جوق. ولار ەۋرازيا دەپ سول كەزدە رەسەي يمپەرياسى الىپ جاتقان تەرريتوريانى اتادى. رەسەيدى ەۋروپا دا ەمەس, ازيا دا ەمەس, وزىنشە «ورتاداعى ماتەريك» دەپ سانادى. يمپەريانىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن «ەۋروپالىق رەسەي», «ازيالىق رەسەي» ۇعىمدارى جوق, ورتاق رەسەي – ەۋرازيا بار دەدى. بۇل – ەۋرازيا ۇعىمىنىڭ سول كەزدەگى پايىمدالۋى. اعىلشىننىڭ حەلفورد ماكيندەر دەگەن عالىمىنىڭ كىمدە-كىم شىعىس ەۋروپانى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاسا سول حارتلەندتە, ياعني ەۋرازيا كونتينەنتىندە, الىپ قۇرلىقتا ۇستەم بولادى, كىمدە-كىم سول جەردە ۇستەم بولسا, بۇكىل الەمدە ۇستەمدىگىن ورناتا الادى دەپ جازعانى بار ەكەن. بۇل ءسوز ەۋرازيا اۋماعىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىداعى اسا ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. ودان بەرى دە تاعى ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. سول ۋاقىت ىشىندە بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورنىندا كەڭەس وداعى دەگەن مەملەكەت ورنادى, ونىڭ قۇرامىندا ون بەس رەسپۋبليكا بولدى, ولار ءبىر-بىرىمەن سونشالىقتى تىعىز قويىنداسىپ, ەلەكتر جەلىلەرىنە دەيىن, تەمىرجولدارىنا دەيىن, اۆتوكولىك ماگيسترالدارىنا دەيىن ميداي ارالاسىپ كەتكەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكا قۇردى. جاڭاعى ون بەس رەسپۋبليكادا ورتاق ءتىل ورنىقتى, ورتاق ءدىل دە ورنىقتى دەۋگە بولادى. ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىندا, پسيحولوگياسىندا ۇقساس جايلار كوبەيدى. تاۋەلسىزدىك كەلىسىمەن بارلىق ەلدەر بەت-بەتىمەن كەتتى دە, قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءبارىنىڭ بىت-شىتى شىقتى. ورتاق بازارىمىزدان ايىرىلدىق. ءبىر ەلدەگى تاۋار ءبىر ەلگە وتپەيتىن بولىپ, قويمالارعا جينالا باستادى, اقىرى كاسىپورىندار, زاۋىتتار, فابريكالار بانكروتتىققا ءتۇستى. مىڭداعان ادامدار جۇمىسسىز قالدى. وكىنىشكە وراي, كسرو-نىڭ قالعان قيراندىسىنىڭ ورنىنا قۇرىلعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۋاقىتتىڭ وبەكتيۆتى تالاپتارىنا تولىق ساي كەلمەدى, حالىقتار ءزارۋ بولىپ وتىرعان ينتەگراتسيانى قامتاماسىز ەتە المادى. مەن 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىمدە تاۋەلسىز ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ساپالىق جاڭا دەڭگەيىنە اۋىسۋى قاجەت ەكەنىن, مۇنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن ايتتىم. كەشە عانا وداقتان زورعا قۇتىلعانداي بولىپ وتىرعان ەلدەردىڭ حالىقتارى «وداق» سوزىنەن شوشىناتىنىن ءبىلىپ, بىردەن-اق ەۋروپالىق وداق بار ەكەنىن, ويداعىداي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن قوسا ايتتىم. ولارعا قۇرۋعا بولاتىن وداقتى بىزگە نەگە قۇرۋعا بولمايدى؟
– ءسىزدىڭ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساعان ۇسىنىسىڭىز تمد ەلدەرىندە ارقيلى پىكىر تۋعىزدى.
– ولاردا عانا ەمەس. بۇل جوبا قازاقستاننىڭ وزىندە دە بىردەن قىزۋ قولداۋ تابا قويعان جوق. بىرەۋلەر ينتەگراتسيانى جاقتادى, بىرەۋلەر ينتەگراتسيانى نەگىزىنەن جاقتاي تۇرا, ونى بەلگىلى ءبىر مولشەردە شەكتەۋدى ۇسىندى, بىرەۋلەر ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر قازىر قاجەت ەمەس دەپ سانادى.
– تمد ەلدەرىندە ءسىزدىڭ ۇسىنىستى قولداماعاندار قاتارىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ پەن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى ساپارمۇراد نيازوۆ بولعانى ەسىمىزدە.
– قولداماعاندار دەگەن قارسى بولعاندار دەگەن ءسوز ەمەس. ولار مۇنداي ماسەلەلەردىڭ ءبارى كەيىنىرەك قاراستىرىلۋى كەرەك دەپ سانادى. مەنىڭ دوستارىم بۇل ۇدەرىستىڭ ساتىلاستىقپەن, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇرەتىنىن, ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلاتىنىن ەسكەرمەدى عوي دەيمىن. كەيىننەن كوپ نارسە وزگەردى. ونشاقتى جىل بويى قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالىق باستامالارىن قولداماي كەلگەن وزبەكستاننىڭ ءوزى 2005 جىلدىڭ اياعىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق قوعامداستىعىنا قوسىلۋ نيەتى بار ەكەنىن مالىمدەدى, بىرنەشە ايدان كەيىن, 2006 جىلدىڭ باسىندا وزبەكستان قوعامداستىققا قوسىلدى. شىنىندا دا, مۇنداي وداقتار تاۋەلسىزدىككە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى دەۋ ءجونسىز. ەۋروپالىق وداققا قانشا ەل بىرىككەن؟ شەكارالارى اشىق. كولىكپەن زۋلاپ كەلە جاتقانىڭدا كورشى ەلدىڭ جەرىنە كىرگەنىڭدى بايقاماي دا قالاسىڭ. اقشاسى تۇرماق, بانكىسى تۇرماق, پارلامەنتىنە دەيىن ورتاق. سولار نەمەنە, تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلىپ پا ەكەن؟ قايتا وركەندەپ, دامىپ كەلە جاتقان جوق پا؟
– ايتسە دە, 1994 جىلى قازان ايىندا ماسكەۋدە وتكەن تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ سامميتىندە ءسىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىڭىزدى قاپەرگە الۋمەن شەكتەلۋ, ونداعى نەگىزگى يدەيالاردى تمد-نىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرىن تەرەڭدەتۋ بارىسىندا پايدالانۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. ءسىزدىڭ سول كەزدەگى كوڭىل-كۇيىڭىز قانداي بولدى؟
– ارينە, قۋاندىم دەي المايمىن. سونشا وكىنگەن دە جوقپىن. ويتكەنى, مەن بۇل يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋى ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىنىن انىق بىلەتىنمىن. مىسالى, ەۋروپالىق وداققا قالاي قۇرىلعان؟ 1950 جىلى كومىر مەن بولات جونىندە فرانتسۋز-گەرمان بىرلەستىگىن قۇرۋ جونىندە دەكلاراتسياعا قول قويىلعان. ودان جەتى جىل وتكەندە ەۋروپا ەكونوميكالىق وداعى قۇرىلعان. ودان كەيىن تۇتاس شيرەك عاسىر, ياعني 25 جىل وتكەندە بارىپ ەۋروپالىق وداق قۇرۋ تۋرالى مااستريحت كەلىسىمىنە قول قويىلعان. سوندا بۇل يدەيانىڭ باستالۋىنان تۇيىندەلۋىنە دەيىنگى ۋاقىت ارالىعى باس-اياعى 42 جىلعا سوزىلعان بولىپ شىعادى.
مەنىڭ ۇسىنىسىما تىم ساقتىقپەن قاراۋ كادىمگى «نەگىزى دۇرىس قوي, سوندا دا نە بولىپ كەتەتىنىن قايدان بىلەيىك» دەگەن سياقتى وي قيسىنىنان ەدى. ەكىنشى جاعىنان, بەلگىلى ءبىر تۇلعالار تاراپىنان يدەيانىڭ اۆتورلىعىنا قىزعانىشپەن قاراۋ دا اتىمەن بولمادى دەي المايمىن.
– بىراق, بۇل ارادا مىنا جايدى ەسكەرۋ كەرەك شىعار. رەسەي فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رامازان ابدۋلاتيپوۆ ەۋرازيا وداعى يدەياسىنىڭ ورتالىق ازيادان شىققانى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى, يدەيا ماسكەۋدەن شىققاندا وعان بىردەن-اق نەشە ءتۇرلى جاماۋاتاق, ياعني يارلىك جاپسىرىلار ەدى دەگەن بولاتىن.
– ول ءسوزدىڭ دە جانى بار. مەن ەۋرازيالىق وداق قالىپتاستىرۋ جونىندەگى يدەيانى ادەيى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە, رەسەي عىلىمي ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى الدىندا ايتقان ەدىم. جەتەكشى عالىمداردىڭ بۇل يدەيانى قولداعانى ويىمدى ورنىقتىرا ءتۇستى. ينتەگراتسيا دەگەن كسرو زامانىنا قايتا ورالۋ ەمەس. ينتەگراتسيا – ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق پراگماتيزم. مۇندا دا ءوزىم ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن قاعيدا العا ۇستالادى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ حالقى نەبارى 17 ميلليون ادام. شۇكىر, ءوسىپ جاتىرمىز. بىراق, قانشالىقتى وسە بەرەمىز؟ 20 ميلليونعا جەتپەكشىمىز. جەتەمىز. 25 ميلليونعا بارارمىز. 30 ميلليونعا بارارمىز ءبىر كەزدە. بىراق, مىنا جاھاندانعان الەمدە ونىڭ ءوزى وتە تار نارىق سانالادى. ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ قاجەتىن عانا قاناعاتتاندىراتىن ەكونوميكامەن الىسقا بارا المايمىز. بىزگە مىندەتتى تۇردە سىرتقى نارىقتار كەرەك. سول نارىقتاردىڭ ەڭ ۇلكەنى – 170 ميلليون ادامدىق رەسەي نارىعى. وكىنىشكە وراي, قازىرشە ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز ەۋروپانىڭ, امەريكانىڭ نارىعىنىڭ تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە المايدى, قىتايدىڭ نارىعى ونسىز دا تولىپ تۇر. ال رەسەي نارىعى, بەلارۋس نارىعى, باسقا دا كورشىلەس نارىقتار ءبىزدىڭ تاۋارلارعا ىڭعايلى, ءبىزدىڭ نارىق تا ولار ءۇشىن ءوتىمدى. سوندىقتان مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستى جىلدار بويى جۇيەلى تۇردە العا جىلجىتۋمەن بولدىم. الدىمەن كەدەن وداعى قۇرىلدى. ودان كەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرىلدى. ودان كەيىن, 2014 جىلى, ياعني يدەيا ورتاعا سالىنعاننان سوڭ 20 جىل وتكەندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلدى. ەاەو قۇرۋ جونىندەگى شارتقا استانادا قول قويىلۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. ويتكەنى, قازاقستان بۇل يدەيانى ۇسىنىپ قانا قويعان جوق, قازاقستان وسى جىلداردىڭ ءون بويىندا ءدايىم بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى باستى ينتەگراتور رەتىندە كورىنىپ كەلدى. كەز كەلگەن ءىرى شارۋا اياق استىنان كەرەمەت ناتيجەلەر بەرە قويمايدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا قۇرىلعان تۇسىنا باتىس الەمى مەن رەسەي اراسىنداعى كۇردەلى شيەلەنىستەر, تۇرلىشە «سانكتسيالىق سوعىستار» تاپ كەلدى, سوندىقتان بۇل ەكونوميكالىق وداقتىڭ الەۋەتى ءدال قازىرشە تولىق اشىلماي تۇر. بىراق, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ الدىنان 170 ميلليون ادامدىق بايتاق نارىق اشىپ بەرەتىندىگىنىڭ ءوزى ونىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىن كورسەتەدى.
و باستان-اق ماعان بۇل جوبانىڭ ءوزىمىز تالايدان كوز جازىپ قالعان ىزگىلىككە, جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا باعىتتالۋى ماڭىزدى, ءتىپتى ءبىر ەسەپتەن باسىمىراق تا بولىپ كورىندى. نەگە دەسەڭ, ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ سان عاسىرلىق ورتاق تاريحىمىز بار, بىرلەسە ءومىر ءسۇرۋ ءداستۇرىمىز بار, ورتاق تاعدىرىمىز بار. حالىقتارىمىزدىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن, قازاقشا ايتقاندا, «ىشەك-قارنى ارالاسىپ» كەتكەن. ەندى ولاردىڭ اراسىندا شەكارالار تۇرادى, كەدەندەر تۇرادى, ءبىر-ءبىرىمىزبەن نەشە ءتۇرلى بوگەسىندەرمەن ءبولىنىپ قالامىز دەگەن ويمەن كەلىسۋدىڭ ءوزى قيىن. ونىڭ ۇستىنە جۇرتتىڭ ءبارى الەمدە ينتەگراتسيالىق بىرلەسۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقانىن, ايتالىق, ەۋروپالىق وداققا بىرىككەن ەلدەردىڭ وركەندەۋ ۇستىندە ەكەنىن ءارى ەشقايسىنىڭ دا ەگەمەندىگىنەن ايىرىلماعانىن كورىپ وتىر.
ارينە, ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا بىرتىندەپ, ساتىلاپ كەلدىك. مىسالى, اۋەلدەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي اراسىنداعى كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ جاسالعاندىعى. بارا-بارا وعان قىرعىزستان مەن ارمەنيا قوسىلدى. ايتقانداي, بۇل ەلدەر كەيىننەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دا قوسىلدى. ويتكەنى, ولار بۇل ارادا ەسكى ساياسي قۇرىلىمداردى ەمەس, بۇرىنعى كسرو-نى قالپىنا كەلتىرۋدى ەمەس, ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى ىقپالداستىق ارقاۋى بولا الاتىنىن باسشىلىققا الىپ وتىرعانىمىزعا كوز جەتكىزدى. نەگىزىندە ءومىر تاجىريبەسى وتكەن ساياسي تاريح تا, ءتىپتى, ءتىل مەن ءدىننىڭ بىرلىگى دە ناعىز ىقپالداستىق ءۇشىن ازدىق ەتەتىنىن كورسەتىپ بەرىپ وتىر. ءبىر دىندەگى, ءبىر ءتىلدى ارابتاردىڭ ارا-دارا جۇرگەندىگى – وسى ءسوزىمنىڭ دالەلى. كىرىگۋدىڭ ناقتى باستى مۇددەسى ەكونوميكالىق مۇددە بولعاندا عانا ول باياندى بولماق.
– ءسىز سول 1994 جىلدىڭ كۇزىندە ورتالىقازيالىق وداقتى رەسىمدەۋ جونىندە دە ۇسىنىس جاساعان ەدىڭىز. ءدىنى ورتاق, تاريحى ورتاق, ءتىلى ۇقساس, ءدىلى جاقىن اعايىندار ول ۇسىنىستى قولداپ اكەتە قويمادى. ونىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– اعايىندار ول ۇسىنىستى ءدال سول پىشىمدە قولداپ اكەتە قويمادى دەگەن ورىندى بولادى. ايتپەسە, سول جىلى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلىپ, وعان قازاقستان, وزبەكستان مەن قىرعىزستان كىرگەن بولاتىن. اراعا ءتورت جىل سالىپ, بۇل شارتقا تاجىكستان قوسىلدى. ودان كەيىن «تورتتىك» ورتالىقازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرۋعا بەل بايلادى. وكىنىشكە وراي, ول قۇرىلىم نەگىزىنەن قاعاز جۇزىندە قالدى. نەگە «وكىنىشكە وراي» دەپ ايتامىن؟ ولاي ايتاتىنىم – ءبىز مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ ورتاقتىعى جاقىنداستىرىپ وتىرعان كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن جان-جاقتى بايلانىستارىمىزدى قازىرگىدەن الدەقايدا بەرىك ەتە تۇسۋگە ءتيىس ەدىك. وعان نەگىز جەتكىلىكتى. بۇرىنعى بەس كەڭەستىك رەسپۋبليكا ورنالاسقان ورتالىق ازيا ءوڭىرى 4 ميلليون شارشى كيلومەتر جەردى الىپ جاتىر, بۇل دەگەنىڭىز بۇكىل باتىس ەۋروپانىڭ اۋماعىنان دا ارتىق. مۇندا 60 ميلليوننان ارتىق حالىق تۇرادى. ءبارىنىڭ دە تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق. ءبارىنىڭ سۋ رەسۋرستارى ورتاق. كەڭەس وداعى كەزىندە قاتىناس جولدارى تولىق توسەلگەن, گاز, مۇناي قۇبىرلارى تارتىلعان. بىزگە بىرگە بولۋدى قۇدايدىڭ ءوزى قوش كورەدى.
– تاجىكستاننىڭ رەگنۋم اقپاراتتىق اگەنتتىگى كەزىندە تاراتقان ءبىر پىكىردەن نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى تاجىك حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلمەيدى دەگەندى وقىعان ەدىم. ول اۆتور ءوڭىردىڭ ەلدەرى وزدەرىنىڭ كۇش-جىگەرلەرىن اناعۇرلىم اۋقىمدى ىقپالداستىق باعىتىندا بەلسەندىرەك ەتە ءتۇسۋى كەرەك, بۇل ۇدەرىسكە اۋعانستان مەن يران قوسىلۋى كەرەك دەپ سانايدى. سونىڭ وزىندە دە ءبىز ورتالىق ازيا جەرىندە ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرىلۋىمەن كەلىسە المايمىز, ونداي جاعدايدا ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى, ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى, ءوزىمىزدىڭ ءتولتۋمالىعىمىزدى جوعالتىپ الۋ قاۋپى بار دەيدى. «مى نە موجەم سوگلاسيتسيا س تەم, چتو نا تەرريتوري تسەنترالنوي ازي موجەت بىت سوزدانو ەدينوە گوسۋدارستۆو», دەپ تۇپ-تۋرا ايتىلعان.
– قايداعى «ەدينوە گوسۋدارستۆو؟» مىنە, تۇسىنىسپەۋ دەگەن وسىندايدان شىعادى. ەشكىم دە ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرۋدى ۇسىنعان جوق. ونداي وي دا بولعان جوق. قازاقستان وسى ارقىلى وڭىردە گەگەمون مەملەكەت بولعىسى كەلەدى دەگەن سوزدەردىڭ دە ەشقانداي نەگىزى جوق. اڭگىمە وڭىرلىك ناقتى ينتەگراتسيا جايىندا. ادامداردىڭ, كاپيتال مەن تاۋارلاردىڭ ەركىن قوزعالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ جايىندا. وركەنيەتتى الەمدە شەكارالار اشىلىپ جاتقاندا ءبىر كەزدە ءبىر حالىق بولىپ وتىرعان حالىقتاردىڭ شەكارانى بەكىتىپ, كەدەندى كەدەرگى ەتىپ وتىرعانى كوكەيگە قونىمسىز. مەن ورتالىق ازياداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدىڭ ەڭ جاقسى جولى ىشكى وڭىرلىك ىقپالداستىق دەگەن ويىمنان قايتپايمىن. مۇندا ءبىراز ءتۇيىن جيناقتالىپ قالعان. تەك سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ ماسەلەسىنىڭ وزىندە ءبىراز كەلىسپەۋشىلىكتەر بار. ولاردىڭ ءبارىن ءدايىم بىرلەسە شەشكەندە عانا ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى شيەلەنىس الەۋەتىن ازايتا الامىز. ونىڭ ۇستىنە ۇلى دەرجاۆالاردىڭ وسى وڭىردە ەكونوميكالىق تۇرعىدان باسىمدىق ەتۋ ءۇشىن ءوزارا باسەكەلەستىككە ءتۇسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بىزگە قازىر ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سەنىمدى ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك. ارالاسۋ كوپ بولعان جەردە سەنىم دە كوپ بولادى.
– راسىندا دا, قاراپايىم حالىق تۇسىنە بەرمەيتىن, جان اۋىرتار جايلار بار. مەن ءوزىم قازىعۇرتتا تۋعانمەن, كەلەستە وسكەن ەدىم. اۋدانىمىزدىڭ ورتالىعى ابايدان تاشكەنتكە دەيىن 45 شاقىرىم عانا. ءارى كەتكەندە اي سايىن بارىپ تۇراتىنبىز. بالا كۇنىمىزدەن ءبىزدى وركەنيەتتى ومىرگە بەيىمدەگەن دە سول قالا بولاتىن. ۇلتتىق ۇعىمعا ەرتە اكەلگەن دە سول قالا ەدى. سويتكەن تاشكەنتكە قازىر ىرگەسىندەگى «سارىاعاش» شيپاجايىنا بارىپ تۇرىپ كىرە المايمىز. الدىمىزدان كولدەنەڭدەپ كەدەنى شىعادى.
دايەكتەمە:
«...قالا جاققا قاراسام, كوزىمە جاس تولاسىڭ,
قالاي قيىپ كەتەرمىن تولە ءبيدىڭ مولاسىن.
ەلەۋسىزدەۋ جۇرگەن ءبىر اقىنى ەدىم دالانىڭ,
شەرگە تولىپ وزەگىم, كەرى اتتانىپ بارامىن.
ءتىلىم بارماي قوش دەۋگە,
قيا الماي كوپ قارادىم,
تاشكەنتتى ۇمىتپا, ويلى تۋعان قاراعىم.
قوش, تاسقالا, قايتەيىن,كىرگىزبەدى كەدەنىڭ,
بىلە المادىم بىزدەرگە ەرتەڭگى ۇرپاق نە دەرىن.
قوش, تاشكەنت, اياۋلىم,
كوشىمدى ارتقا بۇرارمىن,
تىلەگىڭدى سىرتىڭنان تىلەۋشى بوپ تۇرارمىن.
شايىرلاردان جايىڭدى
حات ارقىلى سۇرارمىن,
ارحيۆتەردى اقتارىپ, وڭاشادا جىلارمىن».
قاسىمحان بەگمانوۆ,
«قازاق ادەبيەتى», 2015 جىلعى
3 ءساۋىر.
– بۇل ەندى ءار مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ شەشەتىن ماسەلەسى. وعان ولاي دەۋگە دە, بۇلاي دەۋگە دە بولمايدى. بىراق, اعايىنداس حالىقتاردىڭ ارالاس-قۇرالاستىعى قازىرگىدەن اناعۇرلىم ارتىق بولۋعا ءتيىس ەكەندىگى تاعى تالاسسىز. باسقاسىن ايتپاعاندا, مۇنىڭ ءوزى تازا ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى ەكەندىگىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىز ورتالىق ازياداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەرىن جالعاستىرۋدى, جانداندىرۋدى جاقتايتىنى, جاي جاقتاپ قويماي, وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەتىندىگى انىق.
– ءسىزدىڭ حالىققا جىل سايىنعى جولداۋلارىڭىزدا سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرى دە قوزعالىپ تۇرادى. سولاردىڭ بارىندە باسىمدىقتار قاتارىندا الدىمەن رەسەي فەدەراتسياسىمەن قارىم-قاتىناس ايتىلادى. مۇنىڭ سىرى نەدە دەر ەدىڭىز؟
– «سىرى» دەيتىندەي ەشتەڭە جوق. قازاقستاننىڭ الدىندا مىنا الەمدەگى نەگىزگى ارىپتەس پەن نەگىزگى وداقتاس كىم بولا الادى دەگەن تاڭداۋ تۇرىپ كورگەن ەمەس. گەوگرافيالىق تۇرعىدان دا, تاريحي تۇرعىدان دا ءبىز ءۇشىن رەسەيدىڭ ورنى ءبىر بولەك. رەسەيلىك باعىت – قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعى دەگەندى ءبىز ءدايىم ايتامىز. بارىنەن بۇرىن كورشىلەرمەن دوستىقتا ءومىر ءسۇرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى باسىمدىق دەسەك, بۇل ەڭ الدىمەن تاريح تابىستىرعان, تاعدىر توعىستىرعان رەسەيگە تىكەلەي قاتىستى. دەربەس مەملەكەتتەرگە اينالعان قازىرگى جاڭا كەزەڭدە دە ءبىزدىڭ بۇرىنعىشا رۋحاني ەتەنە كۇيدە كەلە جاتقانىمىز وتە ءسۇيىنىشتى. دامۋ ۇدەرىسىندەگى قازاقستاننىڭ باستى سەرىكتەسى – رەسەي. 2006 جىلى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان وتىرىستا سويلەگەن سوزىمدە مەن تەك ءبىر جىلدىڭ وزىندە, اتاپ ايتقاندا 2005 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ پۋتينمەن 8 رەت كەزدەسكەنىمىزدى ايتقانمىن. مۇنداي جاعداي مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ اراسىندا سيرەك دەپ ويلايمىن. باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ماسەلە قازاقستان حالقىنىڭ شيرەك بولىگىن ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى قۇرايتىنىندا عانا ەمەس. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ماڭگىلىك ارىپتەستەر بولۋعا تيىستىگى تالاسسىز. مەنەن رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ قانداي بولعانىن قالار ەدىڭىز دەپ سۇراپ جاتادى. وعان كەزىندە جۇرتقا بەلگىلى ءسوزدى پايدالانىپ جاۋاپ بەرگەنمىن. «گەوگرافيا ءبىزدى كورشى ەتتى. تاريح ءبىزدى دوس ەتتى. ەكونوميكا ءبىزدى سەرىكتەس ەتتى. قاجەتتىلىك ءبىزدى وداقتاستار ەتتى», دەگەنمىن. قازىر دە سونى ايتامىن. جاڭاعى ءسوزدى ايتقان ادام – دجون كەننەدي, ول ءسوزى اقش-تىڭ كانادامەن قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى ايتىلعان. مەن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسى وسى سيپاتتا بولعانىن قالايمىن. ونى رەسەيدەگىلەر دە جاقسى تۇسىنەدى. گۋميلەۆتىڭ ءبىر ءسوزى بار, رەسەي تەك ەۋرازيالىق مەملەكەت رەتىندە عانا, تەك ەۋرازيالىق يدەياسى ارقىلى عانا ەل بولىپ قالا الادى دەپ كەلەتىن. ەكى ەلدىڭ اراسىندا سىندارلى ۇنقاتىسۋ ارقىلى, ءوزارا مۇددەلەردى ەسكەرۋ ارقىلى شەشۋگە بولمايتىن بىردە-ءبىر پروبلەما جوق.
جاعدايدىڭ قيىنداعانى سول كەزدە رەسەيدە بارلىق بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا قوس ازاماتتىق ەنگىزىلۋ كەرەك دەگەن ويدىڭ بەلەڭ الىپ تۇرۋىنا بايلانىستى ەدى. ءبىز ەلىمىز اۋماعىندا ءبىر عانا ازاماتتىق بولۋى كەرەك دەپ سانادىق. شىنىندا دا, قوس ازاماتتىق پەن تاۋەلسىز مەملەكەت ۇعىمى ءتىپتى قيىسپايدى. ونىڭ ۇستىنە جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاڭا عانا قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان كەزى. مەنشىككە بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن كەز كەلگەن داۋعا كورشى مەملەكەت ءوزىنىڭ «جارتى ازاماتىنىڭ» مۇددەسى تۇرعىسىنان ارالاسا بەرسە نە بولادى؟ جارايدى, ونداي داۋلار زاڭ جولىمەن شەشىلەدى دەي قويايىق. ال ەندى ءوز ەلىڭدە تۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءبىر مەزگىلدە كورشى ەلدىڭ دە ازاماتى سانالاتىن جاعدايىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ كورشى؟ ونداي الاڭ كوڭىلمەن ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرۋ, ءتىپتى, مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى جاعىنان, كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە تالاي ادام ءوز بولاشاعىن جاڭا قۇ