عۇمار مەن «قازاقستان»

كورمەدە حح عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ اعارتۋشىلىق قوزعالىسى, عۇمار قاراشتىڭ قايراتكەرلىك ءومىرى بارىنشا تولىق قامتىلعان. سوناۋ 1911 جىلى «ۇيقىدا جاتقان قازاققا» ءبىرى – قانات, ءبىرى – قۇيرىق بولىپ اۋەلى «ايقاپ» جۋرنالى, ىلە شالا «قازاقستان» گازەتى جارىققا شىققان ەدى. بۇل وقىعان قازاق زيالىلارىنىڭ تالاي جىل قاجىر-قايراتىن سارپ ەتكەن جوسپار-جوباسىنىڭ ناقتى ناتيجەسى بولدى.

سونىڭ ىشىندە اۋەلى وردادان, كەيىن ورال قالاسىنان باسىلىپ, ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراعان «قازاقستان» گازەتى ىركىلىپ-توقتاپ – ەكى جارىم جىلداي شىعىپ تۇردى. ول جەردە جاريالانعان ماقالالاردىڭ كوبىنىڭ ءمان-ماعىناسى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى.

«عۇمار قاراش – حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلت بولاشاعى جولىندا كۇرەسكەن زيالىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇراتىن تۇلعا. ول ءوز زامانىندا اينالاسىندا ابدەن مويىندالعان اقىن-اعارتۋشى ەدى. بىراق بولشەۆيكتەر بيلىگى ۇلتىن سۇيگەن ۇلىلاردى كەشىرمەدى. عۇمار قاراشتىڭ ءوزى جوق بولسا دا, ونىڭ ەڭبەگى كىتاپ بەتىنەن جويىلدى. 1947 جىلى 21 قاڭتاردا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ورەسكەل قاتەلىكتەر تۋرالى» قاۋلى شىعارىپ, عۇماردىڭ ولەڭدەرىن مەكتەپ باعدارلاماسىنان, بارلىق قولدانىستان شىعاردى. 1953 جىلى ستالين ولگەنگە دەيىن دە بۇل تاقىرىپقا قايتا-قايتا سوعىپ, قاتارىندا عۇمار دا بار ۇلت زيالىلارىنىڭ ەسىمىن اتاۋعا, ەل جادىندا جاڭعىرتۋعا تىيىم سالىپ وتىردى», دەيدى مۋزەي ديرەكتورى جانتاس سافۋللين. بۇل كورمەنىڭ ماقساتى دا وسى ادىلەتسىزدىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ, كورنەكتى اقىن, ويشىل-فيلوسوف, اعارتۋشى, عۇلاما-احۋن عۇمار قاراشتىڭ (1874–1921) ەسىمىن كەڭىنەن ۇلىقتاپ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ەدى.

كورمە 18 پوستەردەن – عۇمار قاراش­تىڭ اتا-تەگىنەن, تۋىپ-وسكەن ورتاسىنان باستاپ, ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭىن قامتىعان بولىكتەردەن قۇرالعان. مۇندا عۇماردىڭ ءبىلىم العان ۇستازدارى, وسكەن ورتاسى, بوكەيلىكتەگى زيالىلار بارىنشا تولىق قامتىلعان. اسىرەسە ۇلتتىق ءباسپاسوز تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭ – «قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعۋى تۋرالى كەڭىنەن باياندالعان. 

جانتاس ءسافۋلليننىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2013 جىلى تۇسىرىلگەن «قازاقستان» 1911–1913» اتتى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. جينالعان جۇرت اسىرەسە عۇماردىڭ تۋعان نەمەرەسى ءناديا بۇرحانقىزىنىڭ بەينەسۇحباتىنان ەرەكشە اسەر الدى. 2018 جىلى جارىققا شىققان «عۇمار قاراش» ۇشتومدىق كىتابىنىڭ تاريحىنا قانىقتى.

ارينە, عۇمار الاساپىران زاماندا ءومىر ءسۇردى, ەسىمى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت تاريح توزاڭىنىڭ استىندا قالدى. مۋزەي كورمەسىنە قوياتىن, ەل نازارىنا ۇسىناتىن قوماقتى دۇنيە, قولعا ۇستار جادىگەر از ەدى. سوعان قاراماستان مۋزەي ۇجىمى بىرنەشە ايعا سوزىلعان زەرتتەۋ, ىزدەنىس جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا عۇمار قاراشتىڭ قايراتكەرلىك عۇمىرىن, كۇرەسكە تولى ءومىرىن تولىق قامتيتىن ەكسپوزيتسيانى شىعارا العان.

وتارشىلدىق پەن وتانشىلدىقتىڭ ايقاسقان كەزەڭىندە حالقى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋدى ازاماتتىق پارىزى ساناعان, قازاقتىڭ ادەبي مۇراسى جانە شىعارماشىلىق قىرلارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە زور ۇلەس قوسقان كورنەكتى تۇلعانىڭ تولىققاندى ءومىربايانى ءالى جازىلعان جوق. بۇل كورمەدە اسىرەسە عۇماردىڭ بۇرىن كوپ ايتىلا بەرمەيتىن ءدىني-اعارتۋشىلىق قىزمەتىنە دە بارىنشا نازار اۋدارىلعان. عۇماردىڭ ۋفا مۇفتيلىگىندە قازاق ءىسىن جۇرگىزەتىن قازي قىزمەتىندە ءجۇرىپ ارىپتەسى, ورال وبلىسىنىڭ قازيى قايىرشاھ احمەتجانوۆپەن بىرگە 1918 جىلى شىعارعان «جولباسشى» كىتابى تۋرالى دا ايتىلدى.

سونداي-اق عۇماردىڭ «عاليا» مەدرە­سەسىنىڭ شاكىرتتەرىمەن قارىم-قاتىناسى, ءباسپاسوز سالاسىنداعى قىزمەتى, «قازاقستان», «دۇرىستىق جولى» گازەتتەرى مەن «مۇعالىم» جۋرنالىن شىعارۋى, ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى اعارتۋشىلىق ىستەرى, كەڭسە ىسىندە, عىلىم سالاسىندا قازاق ءتىلىن قوسۋ سەكىلدى باستامالارى تۋرا­­لى اقپارات قامتىلعان. 

كورمەدە عۇمار قاراشتىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن 11 ەڭبەگىنىڭ ەكەۋى – 1911 جىلى ۋفادا شىققان «ورنەك» كىتابىنىڭ, 1918 جىلى ۋفانىڭ «شارق» باسپاسىندا باسىلعان «تۇرىمتاي» كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسى قويىلعان. مۇنىڭ العاشقىسى – ءناديا قاراشەۆانىڭ جەكە قورىنان الىنسا, ەكىنشى كىتاپتى كوكتەرەك اۋىلىندا تۇراتىن تەمىرجان قاجىعاليەۆ اقساقال تاپسىرعان ەكەن.

شىن مانىندە كورمە عۇمار قاراشتىڭ اتىندا بولعانىمەن, بۇل جەردە حح عاسىردىڭ باسىندا جاساعان بوكەيلىك زيالىلار شوعىرى – شاڭگەرەي بوكەەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, يشانعالي مەڭدىحانوۆ, ەلەۋسىن بۇيرين, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, سالىمگەرەي نۇرالىحانوۆ, مۇستافا كوكەباەۆ, سەيىتقالي مەڭدەشوۆ, الما ورازباەۆا, نۇعمان ماناەۆ, شافحات بەكمۇحامەدوۆ ت.ب. كوپتەگەن تاريحي تۇلعانىڭ قىزمەتىنەن حابار بەرەدى. سونىسىمەن دە بيىل اتالىپ جاتقان بوكەي حاندىعىنىڭ 225 جىلدىق مەرەيتويىمەن استاسىپ, ءمان-ماڭىزى وسە تۇسكەن.

باتىس قازاقستان وبلىسى