مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2026 جىلدى رەسمي تۇردە «تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى» دەپ جاريالاعانى بەلگىلى. بۇل تسيفرلىق دەرجاۆاعا اينالۋ جولىنداعى ناقتى قادامنىڭ ءبىرى بولعانى داۋسىز. قازىر ەلىمىزدەگى بارلىق سالادا وزىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ىشكى ىستەر ورگاندارىندا دا كەيىنگى ۋاقىتتا كوپتەگەن تسيفرلىق جوبا ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە بەلسەندى قولدانىلا باستادى.
بەينەباقىلاۋ – الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى
قازىرگى ۋاقىتتا ەل تۇرعىندارىنىڭ جالپى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ, سونداي-اق قىلمىستار سانىن بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن ءىىم ەڭ الدىمەن ەلدى مەكەندەردەگى جاپپاي بەينەباقىلاۋ جوباسىن بەلسەندى ىسكە اسىردى. بۇل ءوز كەزەگىندە قۇقىقتىق ءتارتىپتى, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر.
بۇگىندە «ەلدى مەكەندەردى جاپپاي بەينەباقىلاۋ» جوباسى اياسىندا ەلىمىزدە 1,6 ميلليوننان اسا بەينەكامەرا ورناتىلعان. ونىڭ ىشىندە 545 مىڭ كامەرا جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى مەن كەزەكشى بولىمدەرگە قوسىلعان. سونىڭ ارقاسىندا قالالار مەن ەلدى مەكەندەردەگى جاعدايدى تاۋلىك بويى باقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
كەيىنگى ۋاقىتتا اشىلعان قىلمىستاردىڭ كورسەتكىشىنە نازار سالساق, بەينەكامەرالاردىڭ تيىمدىلىگى ايقىن كورىنەدى. ماسەلەن, ءار كەزەڭدە اشىلعان قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ شامامەن 66 پايىزى ءدال وسى بەينەباقىلاۋ قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن انىقتالعان. بۇل تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ىشكى ىستەر سالاسىنداعى ءىس جۇزىندەگى ماڭىزىن كورسەتسە كەرەك.
سونىمەن قاتار ىشكى ىستەر سالاسىندا ۇلتتىق بەينەباقىلاۋ جۇيەسى جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىن ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرۋ مەن ولارعا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ.
جوبا اياسىندا 24 مىڭنان اسا بەينەكامەرا جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى اناليتيكامەن جابدىقتالدى. بۇل تەحنولوگيالار ادامنىڭ بەت-الپەتىن تانۋ, كۇماندى زاتتاردى انىقتاۋ, كولىك قوزعالىسىن تالداۋ سياقتى كۇردەلى تاپسىرمالاردى ورىنداي الادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جۇيە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر.
جاڭا قۇرىلعىلار ەڭ الدىمەن ادامدار كوپ جۇرەتىن جەرلەردەگى, ياعني اۋەجايلار, تەمىرجول ۆوكزالدارى, مەشىتتەر, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, اكىمشىلىك عيماراتتار جانە تاعى باسقا نىساندارعا كەڭىنەن ورناتىلىپ جاتىر. وسى جۇيە قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن زاڭ بۇزعان 1 335 ادام انىقتالىپ, ۇستالدى.
جول قوزعالىسىنداعى تسيفرلىق جوبا
جول قوزعالىسىن باقىلاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىرنەشە تسيفرلىق جۇيەنى بىرىكتىردى. اتاپ ايتقاندا, «ITS», «قورعاۋ» جۇيەلەرى, ىزدەستىرۋ جۇيەسى جانە كامەرالار «تور» اتتى بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماعا بىرىكتىرىلدى.
بۇل پلاتفورما جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ارقىلى كولىك قوزعالىسىن باقىلاپ, كولىك قۇرالدارىن ىزدەستىرە الادى, سونداي-اق «شارشاعان جۇرگىزۋشىلەردى» انىقتايدى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇيەگە 32 مىڭ كامەرا قوسىلعان.
پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان «قورعاۋ» ءموبيلدى قوسىمشاسى ەنگىزىلدى. وسى قوسىمشا ارقىلى قىزمەتكەرلەر كولىك قۇرالدارىن جەدەل تەكسەرە الادى. جىل باسىنان بەرى قوسىمشا ارقىلى 51,7 مىڭنان اسا كولىك قۇرالى تەكسەرىلدى; 5,4 مىڭنان اسا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى; 618 كولىك قۇرالى ىزدەستىرۋ بويىنشا ۇستالدى; 44,5 مىڭ بورىشكەرگە ايىپپۇلدارى تۋرالى حابارلاما جىبەرىلدى.
ال ەلىمىزدەگى جولدارداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 28,7 مىڭ ستاتسيونارلىق كامەرا ىسكە قوسىلدى. وسى كامەرالاردىڭ كومەگىمەن بيىل تەك قاڭتار ايىندا عانا 7,5 ملرد تەڭگە سوماسىنا جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋ فاكتىلەرى تىركەلىپ, ونىڭ 5,2 ملرد تەڭگەسى ءوندىرىلدى.
بۇگىندە جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋعا ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى دا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزىلە باستادى. الەمدە مۇنداي تاجىريبە دامىعان ەلدەردە كەڭ تاراعان. ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قازىرگى ۋاقىتتا 300-دەن اسا درون قولدانىلادى. الداعى ۋاقىتتا ولاردى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىمەن جابدىقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىنداي تەحنولوگيا ەنگىزىلگەن دروندار ەندى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋدى اۆتوماتتى تۇردە وزدەرى تىركەيدى. بۇل اسىرەسە ستاتسيونارلىق كامەرالارمەن قامتىلماعان ايماقتاردا باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. سونداي-اق اكىمشىلىك ايىپپۇلداردىڭ ءوندىرىپ الىنۋىن كوبەيتىپ, جولداعى ءتارتىپتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
جول قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى تاعى ءبىر يننوۆاتسيالىق جوبا – «اقىلدى جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلى». بۇل جۇيە جاساندى ينتەللەكتىمەن جابدىقتالعان بەينەكامەرا ارقىلى كولىكتەردىڭ نومىرلەرى مەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ارەكەتتەرىن اۆتوماتتى تۇردە تانيدى. ەگەر جۇرگىزۋشى جاياۋ جۇرگىنشىگە جول بەرمەسە نەمەسە ەرەجە بۇزسا, جۇيە ونى تىركەپ, مالىمەتتەردى پروتسەسسينگ ورتالىعىنا جىبەرەدى.
مۇنداي وتكەلدەر كوبىنە مەكتەپتەردىڭ, تۇرعىن اۋدانداردىڭ, ادام كوپ جينالاتىن قوعامدىق ورىنداردىڭ ماڭىنا ورناتىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وسىنداي 89 «اقىلدى» وتكەل جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ كومەگىمەن 11 مىڭنان اسا جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزۋ فاكتىسى انىقتالىپ, 178 ملن تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالىندى. ال وندىرىلگەن قارجى – 173,5 ملن تەڭگە.
بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلىق تەحنولوگيا-لار قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. بەينەباقىلاۋ, جاساندى ينتەللەكت, ينتەللەكتۋالدى پلاتفورمالار مەن دروندار قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋدى جەدەلدەتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ الدىن الۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى قوعامداعى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن تىنىشتىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. زاماناۋي تەحنولوگيالار ەنگىزىلگەن سا-يىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تيىمدىرەك, جەدەل ءارى اشىق بولا تۇسەدى. بۇل قاۋىپسىز جانە زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان قوعام قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنى ءسوزسىز.
ساكەن سارسەنوۆ,
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى