ەلدەگى رەفەرەندۋمنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە حالىقارالىق بايقاۋشىلار دا بەلسەندى اتسالىستى. ولار استاناداعى ۋچاسكەلەردى ارالاپ, ناۋقان بارىسىن ءجىتى قاداعالادى. شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى وتانداستارىمىزدىڭ بەلسەندىلىگىن جوعارى باعالادى.
ءتيىستى تالاپقا ساي
ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناداعى رەفەرەندۋمنىڭ №129 ۋچاسكەسىنە بارعان تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ جانە رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى باحتيور حۋدويورزودا ەلدەگى ساياسي ءىس-شاراعا دايىندىق بارىسى جانە وتكىزۋ كەزەڭى حالىقارالىق تالاپقا ساي بولعانىن ايتادى.
– ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ شاقىرۋىمەن كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمعا دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ بارىسىن باقىلاۋعا كەلدىك. بايقاعانىمىزداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى ساياسي ءىس-شاراعا جوعارى دەڭگەيدە دايىندالعان جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا يە ەل ازاماتتارى رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنە ءوز ەركىمەن كەلىپ, ەشقانداي كەدەرگىسىز تاڭداۋلارىن جاسادى. بۇل رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى – ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن ەركىن ءبىلدىرۋى مەن اشىقتىق قاعيداتتارىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى, – دەدى باحتيور حۋدويورزودا.
رەفەرەندۋمداعى وڭ ءۇردىس
رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى ناتاليا بۋدارينا دا استاناداعى بىرقاتار رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, داۋىس بەرۋ بارىسىن باقىلاپ شىقتى.
– ساياسي ماڭىزدى وقيعانى باقىلاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ۋچاسكەگە الدىن الا ەسكەرتۋسىز باردىق. ەشقانداي ارتىق ارەكەت بايقالمادى. ۋچاسكەلەردە قوعامدىق بايقاۋشىلار دا وتىر. تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەتىنى – بىرقاتار ازاماتتىڭ ۋچاسكەلەرگە وتباسىمەن, ءتىپتى كىشكەنتاي بالالارىمەن بىرگە كەلىپ داۋىس بەرىپ جاتقانى قۋانتتى. مەنىڭشە, بۇل – وڭ ءۇردىس. ويتكەنى وسىنداي ماڭىزدى قوعامدىق-ساياسي وقيعالارعا بۇكىل وتباسىنىڭ قاتىسۋى – بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە ونەگە ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال, – دەدى ناتاليا بۋدارينا.
بارشاعا تەڭ مۇمكىندىك
«استانا وپەرا» تەاترىنداعى رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە ازەربايجان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مازاحير پاناحوۆ ناۋقانعا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءار سايلاۋ سايىن قازاق ەلى وڭ وزگەرىستەرگە نىق قادام باسىپ كەلەدى.
– قازاقستانعا بىرنەشە مارتە بايقاۋشى رەتىندە كەلدىم. وسى جولى دەلەگاتسيا قۇرامىندا 20-دان اسا بايقاۋشى بار. ولاردىڭ ارقايسىسى رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنە بارىپ, كوميسسيا مۇشەلەرىمەن تىلدەسىپ, جالپى احۋالدى باعالادى. حالىق ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنەتىنىن بايقادىق. قازاقستاننىڭ ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى دامىعان ەۋروپا مەن اقش ەلدەرىندە قولدانىلىپ جۇرگەن بارلىق زاماناۋي ادىستەردى ەركىن پايدالانعان. سونىمەن قاتار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى, ناشار كورەتىن, ەستىمەيتىن جانە ءجۇرىپ-تۇرۋىندا قيىندىعى بار ازاماتتارعا قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارىن جاساپ وتىر, – دەدى مازاحير پاناحوۆ.
حالىقتىڭ بىرلىگىنە ءتانتىمىن
ارمەنيا رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۆااگن وۆاكيميان قازاقستانداعى رەفەرەندۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا وڭ باعا بەرىپ, ازاماتتاردىڭ تاڭداۋ جاساۋىنا تولىق مۇمكىندىك جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. ول مۇنداي ماڭىزدى ساياسي ناۋقاندارعا حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى رەفەرەندۋمنىڭ اشىقتىعى مەن سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ءوز كاسىبي دەڭگەيلەرىن كورسەتىپ, وتە اۋقىمدى جانە اۋىر جۇمىستى قۇلشىنىسپەن اتقاردى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاقستانداعى رەفەرەندۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋ بارىسىمەن تانىسىپ, تاجىريبە الماسۋ. بىرنەشە رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنەن بايقاعانىم, ساياسي ناۋقان وتە تىنىش, بەيبىت جاعدايدا ءوتتى. قارسىلىق تانىتىپ جاتقانداردى كورمەدىك. ەل حالقىنىڭ اۋىزبىرلىگىنە ءتانتىمىن. نەگىزىنەن ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ىقپال ەتەدى, – دەدى ۆااگن وۆاكيميان.
تۇركى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى ۇقساس
تۇركيا رەسپۋبليكاسى جوعارعى سايلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى احمەت يەنەر استانا قالاسىنداعى №149 رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە بولىپ, ەل حالقىن امال مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. سونداي-اق ول ەكى مەملەكەتتىڭ سايلاۋ جۇيەلەرىن سالىستىرا كەلە, ولاردىڭ تاجىريبەسىندە ورتاق تۇستارى كوپ ەكەنىن جەتكىزدى.
– ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ ايتۋلى مەرەكەمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ناۋرىزدىڭ باستاۋى سانالاتىن امال كۇنىنە وراي تۇرىك حالقىنىڭ دا ىستىق سالەمىن جولدايمىن. رەفەرەندۋم ناتيجەلەرى قازاقستان حالقى مەن ەلدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر ءۇشىن پايدالى بولادى دەگەن سەنىمدەمىن. ءار ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسى ءوز ەرەكشەلىگىنە قاراي قالىپتاسادى. دەگەنمەن ەكى ەلدەگى سايلاۋ تاجىريبەسى شامامەن 70 پايىز ۇقساس. مىسالى, مۇندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن ۇيلەرىنە بارىپ, داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگى جاسالادى. تۇركيادا دا وسىنداي تاجىريبە بار, بىزدە جىلجىمالى سايلاۋ جاشىكتەرى قولدانىلادى. سونىمەن قاتار كورۋ قابىلەتى ناشار ازاماتتارعا ارنايى ترافەرەت ەكى ەلدە دە بار, – دەدى احمەت يەنەر.
جاستار جانە جاۋاپكەرشىلىك
رەفەرەندۋمدا ينكليۋزيۆتىلىك قاعيداتىنا ماڭىزدى ەكپىن بەرىلگەن. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى زاينيددين نيزامحودجاەۆ وسىلاي دەيدى.
– رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى مەن قوعامدىق بايقاۋشىلار اراسىندا جاستاردىڭ كوپ بولعانى قۋانتادى. بۇل ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوعارى ەكەنىن اڭعارتادى. ءبىز ءۇشىن سايلاۋشىلاردىڭ سانى, ولاردى حاباردار ەتۋ جۇمىسىنىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى, سونداي-اق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ۇيدەن شىعا المايتىن ادامدارعا قانداي جاعداي جاسالعانى ماڭىزدى. مىسالى, استانا قالاسى پرەزيدەنت ورتالىعىنداعى №176 رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە تۇسكە دەيىن ءۇش ازامات ۇيىندە داۋىس بەرگەن. ولار الدىن الا ءوتىنىش بەرىپتى. كەيبىر ۋچاسكەلەردە – 7, تاعى بىرەۋىندە 12 ادامنىڭ ۇيىندە داۋىس بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرگەنىنەن حاباردارمىن. ياعني قازاقستان زاڭناماسىنا سايكەس رەفەرەندۋمدى وتكىزۋگە بارلىق قاجەتتى جاعداي جاسالعان, – دەدى زاينيددين نيزامحودجاەۆ.
ناۋقاندا زاڭبۇزۋشىلىق تىركەلمەدى
استاناعا العاش رەت اياق باسقان قىرعىز رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ جانە رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى تىنچتىك شاينازاروۆ ۋچاسكەلەردە زاڭبۇزۋشىلىق تىركەلمەگەنىن مالىمدەدى.
– قىرعىزستاننان جالپىحالىقتىق ناۋقاندى باقىلاۋ ءۇشىن 18 بايقاۋشى كەلدى. ونىڭ التاۋى استاناعا كەلسە, قالعان 12-ءسى قىرعىزستانمەن شەكتەسەتىن قازاقستان وڭىرلەرىندەگى ۋچاسكەلەردە باقىلاۋ جۇرگىزدى. ءار مەملەكەتتىڭ ءوز ءتاسىلى بار. تەحنيكالىق جابدىقتالۋ دا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بىراق ەڭ ماڭىزدىسى – ازاماتتاردىڭ ەركىن داۋىس بەرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ. ۋچاسكەلەردە قۇپيا داۋىس بەرۋ تولىق قامتاماسىز ەتىلگەنىن كوردىك. ادامداردىڭ شوعىرلانۋى, رەتسىزدىك جوق, ءبارى جاقسى ۇيىمداستىرىلعان. ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن جوق, – دەدى تىنچتىك شاينازاروۆ.
مەديانىڭ دا وزىندىك ءرولى بار
البانيا مەملەكەتتىك سايلاۋ كوميسسارى يليردجان چەليباشي استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «№119 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە ورنالاسقان رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە باردى. حالىقارالىق بايقاۋشى مۇنداي ناۋقانداردا باق پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالدى.
– جۋرناليستەر مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بۇل ۇدەرىسكە وڭ جانە تەرىس جاعىنان دا اسەر ەتە الادى. ءبىز ارقاشان مەديانىڭ ءوز مىندەتىنە ساي ارەكەت ەتۋىن قالايمىز. ياعني حالىقتى اقپاراتتاندىرۋدا اشىقتىق بولۋى كەرەك. جالپى, قازاقستان حالقىنىڭ قابىلداعان شەشىمىنىڭ دۇرىس نە بۇرىسىن باعالاي المايمىز. ويتكەنى بولاشاقتا نە بولاتىنىن نەمەسە رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن ايتۋ ءالى ەرتە. مەنىڭشە, جاڭا كونستيتۋتسيا ەلدەگى دەموكراتيالىق ستاندارتتى جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن, – دەدى يليردجان چەليباشي.
وسىلايشا, شەتەلدىك بايقاۋشىلار ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى رەفەرەندۋمنىڭ ءادىل وتكەنىن, داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن راستادى. ەسكە سالساق, ناۋقانعا 38 ەل مەن 11 حالىقارالىق ۇيىمنان 359 بايقاۋشى قاتىستى.