اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى: ولاردى ىنتالاندىرۋ ءتاسىلى قانداي؟

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بىلتىر رەسپۋبليكامىزدا ءتورت ت ۇلىك سانى ءبىرشاما وسكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى, دارا كاسىپكەرلەر, شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار-داعى ءىرى قارا سانى 4 ملن-نان اسقان.  

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى قالىپتاسۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ  جاتىر. بۇعان 2015 جىلى قابىلدانعان «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ جول اشتى. وتكەن  عاسىردىڭ 90-جىلدارى قۇرىلعان وندىرىستىك كووپەراتيۆتەردىڭ كوپشىلىگى تاراپ, ولاردىڭ ورنىن ءونىمدى وڭدەۋمەن جانە وتكىزۋمەن اينالىساتىن, زاماناۋي قىزمەت كورسەتەتىن كووپەراتيۆتەر باسىپ كەلەدى. الايدا بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 40 پايىزدان استامىن وندىرەتىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى كوو­پەراتيۆتەرگە بىرىككەن جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, وڭىرلەردە 4,5 مىڭعا جۋىق وندىرىستىك كووپەراتيۆ تىركەلگەن. ولاردىڭ 1,7 مىڭى – مال شارۋاشىلىعىندا, 400-دەن استامى – ەگىنشىلىكتە, 2,3 مىڭى – باسقا سالالاردا. كووپەراتيۆتەردىڭ كوپشىلىگى ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا قۇرىلعان. سەبەبى ولاردا اۋىل تۇرعىندارى مەن شاعىن فەرمەرلەردىڭ قاتارى قالىڭ.

كووپەراتيۆتەرگە قاتىسۋشىلار سانى – 35,6 مىڭ, ونىڭ 18,6 مىڭى – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار. وتكەن جىلعى ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىنىڭ قورىتىندىسىندا ەلىمىزدە 1,6 ملن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بارىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ نەبارى 1,2 پايىزعا جۋىعى عانا كووپەراتيۆتەرگە بىرىككەن بولىپ وتىر. ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش 80 پايىزعا جەتكەن. 2024 جىلى اۋىلداعى وسى بىرلەستىكتەر 83 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمىنىڭ شامامەن 10 پايىزى عانا. ەۋروپالىق وداقتا كووپەراتيۆتەر ازىق-ت ۇلىكتىڭ – 60 پايىزىنا دەيىن, اقش-تا ءسۇتتىڭ – 72 پايىزىن, قانتتىڭ – 53 پايىزىن, كوكونىس پەن جەمىستىڭ 25 پايىزىن وندىرەدى. جاپونيادا كووپەراتيۆتەر بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ شامامەن 90 پايىزىن وڭدەپ, ساتادى.                 

ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كووپەراتسيانى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا بەلگىلەنگەن. ماسەلەن,  اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە قاجەت تەحنيكالار مەن جابدىقتاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ قۇنىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 50 پايىزعا دەيىن  سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن. جەكە قوسال­قى شارۋاشىلىقتاردان عانا قۇرىل­عان كووپەراتيۆتەرگە ەتتى, ءسۇتتى  اسىل­تۇقىمدى بۇقانى, ءىرى قارانىڭ اسىلتۇقىمدى انالىق باسىن ساتىپ الۋدى  سۋبسيديالاۋ كەزىندە ەسەپتىك ءنومىردىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردىڭ بولۋى سياقتى ولشەمشارتتار قولدانىلمايدى. جاڭا سالىق كودەكسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى ءۇشىن 70 پايىزدىق جەڭىلدىك قاراستىرىلعان بۇرىنعى ارنايى سالىق رەجىمى ساقتالدى.

2023 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قولعا الىنعان «اۋىل اماناتى»  جوباسى اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە با­­سىم قولداۋ كورسەتىلەدى. وسى جوبا بويىنشا ولارعا جىلدىق 2,5 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن 8 مىڭ ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىشكە دەيىنگى سومادا جەڭىلدىك­پەن نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. ناتي­­جەسىن­­دە, 400-دەن استام كووپەراتيۆ قۇرىل­عان. 2024 جىلى جايىلىمداردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنا­­ماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پايدالا­نۋ قۇقىعىن بەرۋ كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە قوسىمشا كونكۋرستىق بالل بەرىلەدى. كووپەراتيۆتەر مەن ولاردىڭ مۇشە­لەرى ءۇشىن كوممۋنالدىق بازارلاردا جەڭىلدىكتى شارتتارمەن ساۋدا ورىندارى ۇسىنىلادى. سونداي-اق ولار باسقا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋ­شىلەرمەن تەڭ دارەجەدە مەم­لەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق تۇرىنە قول جەتكىزە الادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەرا­تيۆتەرىنىڭ باستى ماقساتى – شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ونىمدەرىن ساتۋعا, قاساپحانالاردى, قويمالاردى جانە ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن پايدالانۋعا كومەكتەسۋ, ولاردى تۇقىممەن, جەممەن, تىڭايتقىشپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە اگروتەحنيكالىق نەمەسە ۆەتەرينارلىق قىزمەت كورسەتۋ. بىرلەسكەن ءىرى ءوندىرىس قۇرۋ ءۇشىن شارۋالار جەردى, تەحنيكانى جانە وزگە دە رەسۋرستارىن كووپەراتيۆكە ۋاقىتشا پايدالانۋعا ۇلەستىك جارنا رەتىندە بەرەدى. ەڭ باستىسى, ولار تەحنيكا مەن جەمدى ارزانىراق باعاعا ساتىپ الا الادى, ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋدى جەڭىلدەتىپ, ساتىپ الۋشىلاردى تابا الادى. ناتيجەسىندە, شاعىن شارۋاشىلىقتار نىعايىپ, ءوندىرىسى مەن كىرىسىن ارتتىرادى. كووپەراتيۆتەر شارۋالاردىڭ الىپساتارلارعا تاۋەلدى بولماي, نارىققا وزدەرى شىعۋىنا كومەكتەسەدى. اۋىلداعى جۇمىس ورىندارىن كوبەيتىپ, ادامداردىڭ تابىس تابۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, كووپەراتيۆتەر دۇرىس جۇمىس ىستەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرىپ, ساپاسىن جاقسارتادى جانە ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى.

كووپەراتسيانىڭ تيىمدىلىگىن جانە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەلىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان تابىستى كوو­پەراتيۆتەر بار. مىسالى, جامبىل وبلى­­سىنىڭ جۋالى اۋدانىنداعى قايرات جانە ديقان اۋىلدارىنىڭ 85 تۇرعىنىن بىرىكتىرىپ, مايلى جانە ءداندى داقىلداردى وندىرۋگە ماماندان­دىرىلعان «جۋالى – 2020» كووپەراتيۆى سياقتى وزىق بىرلەستىكتەردىڭ  تاجىريبەسى كەڭىنەن تاراتۋعا تۇرارلىقتاي.

شىنتۋايتىندا, جەكە قوسالقى شارۋاشى­­لىقتاردىڭ يەلەرى كووپە­راتيۆ­تەردىڭ ارتىقشىلىعىن بىلە بەر­­مەيدى جانە باسقارۋدىڭ وسىنداي ۇجىمدىق تۇرىنە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ وتىر. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىن­شى-وتىزىنشى جىلدارىندا كۇشتەپ جۇرگىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ كەزىندە ايتىلعان «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەگەن ناقىلدى قۇپ كورەتىندەر ءالى دە از ەمەس. قازىر اۋىلدارداعى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك­تەر ديرەكتورلارىنىڭ ءبىرتالايى دوللارلىق ميلليونەرلەرگە اينالعانى­­مەن, سەرىكتەستىككە قاتىسۋ­­شىلارعا جارتىمدى پاي,  جۇمىسشىلارعا ءجوندى جالاقى تولە­مەيتىندىگى دە ويلاندىرماي قوي­مايدى. سوندىقتان دا اۋىل شارۋا­شىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ءۇشىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلەرى اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت.