ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. جيىندا حالىقارالىق بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەۋ اياقتالعانى حابارلانىپ, وڭىرلەردەگى جالپىۇلتتىق ناۋقانعا دايىندىق بارىسى پىسىقتالدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
وتىرىسقا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى, سىرتقى ىستەر, مادەنيەت جانە اقپارات, جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى, سونىمەن قاتار تمد ميسسياسىنىڭ بايقاۋشىلارى, ەقىۇ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ رەفەرەندۋمدى باعالاۋ ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
بەينە-كونفەرەنتسيالىق بايلانىسقا وبلىستاردىڭ, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋماقتىق كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى مەن مۇشەلەرى دە قوسىلدى. وتىرىس ترانسلياتسياسى كوميسسيانىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا جانە YouTube پلاتفورماسىندا سۋردواۋدارمامەن قامتاماسىز ەتىلە وتىرىپ جۇرگىزىلدى.
قازىر ەلدە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا دايىندىق جۇيەلى تۇردە جالعاسىپ جاتىر. وسى باعىتتاعى جۇمىستى پىسىقتاۋ ماقساتىندا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ەلدىڭ بارلىق وڭىرىنە ينسپەكتسيالىق ساپارلار جاساپ, ۋچاسكەلەردىڭ جابدىقتالۋ دەڭگەيىن تەكسەردى.
ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆتىڭ ايتۋىنشا, داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىن زاڭناما تالاپتارىنا ساي تولىق ازىرلەۋ قاجەتتىگى, اسىرەسە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن قولايلى ءارى كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىلگەن.
«بۇگىندە بارلىق داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرى مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان بۇرىشتارمەن جابدىقتالعان. وندا كومپيۋتەرلەر, ۇلكەيتكىش اينەكتەر, قوسىمشا جارىق كوزدەرى, داۋىس بەرۋ بيۋللەتەنىنە ارنالعان برايل قارپىندەگى ترافارەتتەر, سونداي-اق كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ اۋديو نۇسقالارى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار ۋچاسكەلەر پاندۋستارمەن, كىرەبەرىستەگى تاكتيلدى كورسەتكىشتەرمەن, عيمارات ىشىندەگى تاكتيلدى ناۆيگاتسيا قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ال مۇنداي جابدىقتار ءالى تولىق ورناتىلماعان نىسانداردا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۋاقىتشا پاندۋستار مەن تاكتيلدى باعىتتاعىشتاردى ورنالاستىرۋ جۇمىسىن قولعا الدى», دەدى نۇرلان ءابدىروۆ.
داۋىس بەرۋ كۇنى مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار ءۇشىن ينۆاتاكسي قىزمەتى مەن سۋردواۋدارماشىلاردىڭ كومەگى ۇسىنىلادى. بۇل ولاردىڭ رەفەرەندۋمعا تولىققاندى قاتىسۋىنا جاعداي جاسايتىن ماڭىزدى تەتىك.
«كوميسسيا مۇشەلەرىن دايارلاۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردى قوسا العاندا, كوميسسيا مۇشەلەرى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە قاتىستى ارنايى وقىتۋدان ءوتتى. وقۋ بارىسىندا قارىم-قاتىناس ادەبى, دۇرىس تەرمينولوگيانى قولدانۋ جانە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ ءتۇرلى ساناتتارىمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىكتەرى كەڭىنەن ءتۇسىندىرىلدى», دەدى ورك توراعاسى.
بۇدان بولەك, ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە – اقتوبە, قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىندا قاناتقاقتى جوبا اياسىندا مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا ارنالعان جاڭا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر ەنگىزىلگەن ارنايى داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسى جۇمىس ىستەيدى. وسىلايشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسىندا ينكليۋزيۆتى ورتا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار قولعا الىنىپ وتىر.
ال رەفەرەندۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ تىزىمدەرىن قالىپتاستىرۋ «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 25-بابىنا جانە «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 24-بابىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى. 22 اقپانداعى دەرەك بويىنشا وبلىستار, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, رەسپۋبليكا كولەمىندە 12 461 796 ازامات تىزىمگە ەنگىزىلگەن.
27 اقپاننان باستاپ رەفەرەندۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ تىزىمدەرى ۋچاسكەلەردە جانە ونلاين فورماتتا تانىسۋ ءۇشىن قولجەتىمدى. ازاماتتاردىڭ تۇزەتۋلەر مەن ناقتىلاۋلار ەنگىزۋ تۋرالى وتىنىشتەرى كەلىپ تۇسكەن كۇنى قارالاتىن بولادى.
جيىندا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار ەرمان قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى جۇيەلى تۇردە ورىنداپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى.
ونىڭ مالىمەتىنشە, 9 ناۋرىز كۇنى ساعات 18:00-دە اككرەديتتەۋگە وتىنىمدەردى قابىلداۋ اياقتالدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا 38 مەملەكەت پەن 11 حالىقارالىق ۇيىمنان 359 بايقاۋشىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنعان. ولاردىڭ قاتارىندا تمد-نىڭ بايقاۋشىلار ميسسياسى, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ بايقاۋشىلار توبى, ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ (دياقب) ميسسياسى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) بايقاۋشىلار ميسسياسى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) حالىقارالىق بايقاۋ ميسسياسى, تۇركى مەملەكەتتەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ (تۇركپا) بايقاۋ ميسسياسى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى (ۇقشۇ) پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ حالىقارالىق بايقاۋ توبى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ (يىۇ) بايقاۋشىلار دەلەگاتسياسى, سونداي-اق ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك), يسلام ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمىنىڭ جانە تۇركى اكادەمياسىنىڭ وكىلدەرى بار.
مۇحتار ەرمان حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى رەفەرەندۋمنىڭ اشىق ءارى ايقىن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى دەيدى. نەگىزى شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 4-تارماعىندا بەلگىلەنگەن. بۇل نورماعا سايكەس رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە وزگە مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اككرەديتتەلگەن بايقاۋشىلارى قاتىسا الادى.
شەتەلدىك بايقاۋشىلار رەفەرەندۋمدى بايقاۋعا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى توراعاسى مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ شاقىرۋىمەن كەلەدى. ال ولاردى اككرەديتتەۋ مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ەسكە سالساق, حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى شەشىم 12 اقپاندا قابىلدانعان ەدى.
وتىرىستا وبلىستاردىڭ, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ توراعالارىنىڭ وڭىرلەردەگى دايىندىق بارىسى تۋرالى ەسەپتەرى جەكە-جەكە تىڭدالدى. ولار بيۋللەتەندەردى ۋچاسكەلەرگە جەتكىزۋ جوسپارلارى, ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىكتەرىن بەرۋ, اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك ماتەريالداردىڭ بولۋى, ۋچاسكەلەردى جاراقتاندىرۋ, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, كوميسسيا مۇشەلەرىن وقىتۋ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى مەن شاعىمدارىن قاراۋ جانە حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى كەڭىنەن باياندادى.
اۋماقتىق كوميسسيالاردىڭ وكىلدەرى ازاماتتارعا قولايلى بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسىندا داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسىن ىزدەۋ سەرۆيسى ىسكە قوسىلعانىن, سونداي-اق ءموبيلدى بانكتىك قوسىمشالار ارقىلى PUSH-حابارلامالار تاراتۋ ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار رەفەرەندۋمعا قاتىسۋشىلارعا كەڭەس بەرۋ ءۇشىن Call-ورتالىقتار جۇمىس ىستەيتىنى, ۇيالى بايلانىس ابونەنتتەرىنە SMS-حابارلامالاردى ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە جىبەرۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانى ايتىلدى. ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردىڭ مۇشەلەرى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, ازاماتتارعا رەفەرەندۋم تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن QR-كودى بار دەربەس شاقىرۋ بيلەتتەرىن تابىستاۋدا.
داۋىس بەرۋ سايلاۋ كۇنi جەرگiلiكتi ۋاقىتپەن ساعات 7:00-دەن 20:00-گە دەيiن وتكiزiلەدi. اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارى تيiستi اكiمنiڭ, ۋچاسكەلiك كوميسسيالارىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە داۋىس بەرۋدi باستايتىن جانە اياقتايتىن باسقا ۋاقىتتى بەلگiلەۋگە قۇقىلى. بۇل رەتتە داۋىس بەرۋدi ساعات 6:00-دەن ەرتە باستاپ, ساعات 22:00-دەن كەش اياقتاۋعا بولمايدى.
12 اقپاننان باستاپ ورتالىق جانە اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارى ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالار كەشەنىن جۇرگىزىپ جاتقانى اتاپ ءوتىلدى. وڭىرلەردەگى ينفراقۇرىلىمدى تەكسەرۋمەن قاتار ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ دايىندىق دەڭگەيى دە باعالاندى. رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردى وقىتۋ ءۇش كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى.
ءبىرىنشى كەزەڭدە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى اۋماقتىق كوميسسيالاردىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق ونلاين-سەمينار وتكىزدى, وعان 821 ادام قاتىستى. ەكىنشى كەزەڭدە وڭىرلەردە 908 اۋماقتىق كوميسسيا مۇشەلەرى, سونداي-اق 31 233 ۋچاسكە كوميسسياسىنىڭ توراعالارى, توراعا ورىنباسارلارى جانە حاتشىلارى وقىتىلدى. كوشپەلى وقىتۋ سەمينارلارى 24 اقپان – 9 ناۋرىز ارالىعىندا ءوتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا ءۇشىنشى كەزەڭ جۇزەگە اسىرىلۋدا: دايىندىقتان وتكەن ۋچاسكە كوميسسيالارىنىڭ باسشىلارى اۋماقتىق كوميسسيالاردىڭ كومەگىمەن قالعان 38 068 ۋچاسكەلىك كوميسسيا مۇشەلەرىن وقىتۋدا. دايىنداۋدى اياقتاۋ 13 ناۋرىزعا دەيىن جوسپارلانعان.
رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرۋشىلارىن وقىتۋمەن قوسا اشىقتىق پەن جاريالىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەلەكتورالدىق وقىتۋ ورتالىعى الاڭىندا اككرەديتتەلگەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار جانە باق وكىلدەرى ءۇشىن ارنايى ونلاين-سەمينار وتكىزىلدى. وعان 500-دەن استام ادام قاتىستى.
قوعامدىق بىرلەستىكتەردى, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردى اككرەديتاتسيالاۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. سونىمەن قاتار جەتى زاڭدى تۇلعا رەفەرەندۋمعا بايلانىستى قوعامدىق پىكىرگە ساۋال سالۋ جۇرگىزەتىنى تۋرالى ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىن حاباردار ەتتى. زاڭناماعا سايكەس, داۋىس بەرۋگە بەس كۇن قالعاندا جانە داۋىس بەرۋ كۇنى ساۋال سالۋ ناتيجەلەرى, بولجامدار جانە باسقا دا زەرتتەۋلەردى جاريالاۋعا تىيىم سالىنادى. وسىعان بايلانىستى, 9 ناۋرىز ولاردىڭ جاريالانۋىنىڭ سوڭعى كۇنى بولدى, كەشەدەن باستاپ ولاردىڭ تارالۋى مەن قايتا باسىلۋىنا جول بەرىلمەيدى.
رەفەرەندۋم: ورتالىق كوميسسيا وڭىرلەردىڭ دايىندىعىن تەكسەردى
وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بارلىق دەڭگەيدەگى اۋماقتىق كوميسسيالارعا 15 ناۋرىزداعى داۋىس بەرۋ كۇنىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋدىڭ, سونداي-اق ەلەكتورالدىق راسىمدەردىڭ جاريالى ءارى اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ – زاڭنامانى قاتاڭ ساقتاۋ.
رەفەرەندۋم-2026: شەتەلدەگى داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءتىزىمى جاريالاندى
وتىرىس اياقتالعاننان كەيىن كوميسسيا مۇشەلەرى مەن باسقا دا قاتىسۋشىلار باق ءۇشىن ءداستۇرلى بريفينگكە قاتىسىپ, جۋرناليستەردىڭ بارلىق سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.