لي كۋان يۋ

23 ناۋرىز كۇنى بۇكىل الەمنىڭ اقپارات كەڭىستىگىن «سينگاپۋر ەكونوميكالىق كەرەمەتىنىڭ اكەسى» اتانعان ۇلى ساياساتكەر لي كۋان يۋدىڭ جاسى 92-گە قاراعان شاعىندا اۋىر ناۋقاستان كەيىن ومىردەن وتكەنى جايىنداعى حابار كەزىپ كەتە باردى. لي كۋان يۋدىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى سينگاپۋردا جەتى كۇندىك (23-29 ناۋرىز ارالىعىندا) ازا تۇتۋ جاريالاندى. ەل حالقى ۇلت كوسەمىمەن سارسەنبىدەن بەرى  ءۇش كۇن بويى قوشتاسۋدا. جەرلەۋ ءراسىمى جەكسەنبى كۇنىنە, 29 ناۋرىزعا بەلگىلەنگەن. «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىنىڭ اياسىندا دۇنيە ديدارىندا ءىرى ىستەرىمەن ءىزىن قالدىرعان  قانداي تۇلعا تۋرالى جازساق تا جاراسادى, ارينە. ال لي كۋان يۋدىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پوستيندۋستريالىق قوعامدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى  ۆلاديسلاۆ ينوزەمتسەۆتىڭ: «لي كۋان يۋدىڭ ومىردەن وتۋىمەن دۇنيە ءجۇزى  حح عاسىردىڭ اسا كورنەكتى رەفورماتورىنان ايىرىلدى – تەگىندە, ونىمەن تەك دەن سياوپين عانا قاتار تۇرا الاتىن بولار», دەپ جازۋى, بۇكىلالەمدىك بانك پرەزيدەنتى دجيم يون كيمنىڭ: «از عانا جىلداردىڭ ىشىندە ول سينگاپۋردى ارتتا قالعان ۇلتتان الەمدەگى ەڭ تابىستى دا باي ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىردى. ول ءبىلىمنىڭ, كەشەندى تۇردە جوسپارلاۋدىڭ جانە جوعارى كاسىبي قوعامدىق قىزمەتتىڭ ارقاسىندا تابيعات رەسۋرستارىنا وتە كەدەي قالا-مەملەكەتتىڭ ءوزى الەمدىك ساۋدا جانە قارجى حابىنا اينالا الاتىنىن دالەلدەپ بەردى» دەۋى كوپ جايدى اڭعارتادى. سينگاپۋردىڭ ءساتتى تاجىريبەسى وسىدان جارتى عاسىرداي عانا ۋاقىت بۇرىن ەركەگى دە, ايەلى دە ماقتا كۇپايكە كيىپ, ۆەلوسيپەدكە مىنسە اۆتوكولىككە وتىرعانداي كۇپيىپ جۇرەتىن قىتايدىڭ بۇگىندە الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكاعا اينالعانىنداي, حيروسيما مەن ناگاساكي اپاتىنان كەيىن ارادا وتىز جىلعا دا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە «جاپون كەرەمەتىنىڭ» دۇنيەنى تاڭ-تاماشا قالدىرعانىنداي, كورەي ەلەكترونيكاسىنىڭ بارشا جۇرتقا اۋىز اشقىزىپ, كوز جۇمدىرعانىنداي, ءبىر كەزدە اتىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن مالايزيانىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىنىڭ الەم ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە زەردەلەنە باستاعانىنداي قۇبىلىستاردىڭ قاتارىنا< /em> قوسىلادى, بۇل ەلدەردىڭ تاماشا تابىستارى بايلىقتان باسى اينالعان باتىستىڭ ءبىر كەزدەگى «ارتتا قالعان ازيا» تۋرالى توزىڭقى, تار تۇسىنىگىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ سينگاپۋر ۇكىمەتىنىڭ تۇڭعىش باسشىسىن «تاريح تيتانى» اتاۋى سونىڭ ءبىر دالەلى.  لي كۋان يۋدىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى قاجىر-قايراتى قايران قالدىرادى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى بىلىكتىلىگى, باتىلدىعى ءتانتى ەتەدى, ونىڭ ۇلتتى ۇيىستىرۋداعى ۇلىلىعى ۇلگى تۇتارلىقتاي. جەر جۇزىنە جايىلىپ كەتكەن مىنا ءبىر سوزدەرىنە نازار اۋدارايىقشى. «مەنى ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە ارالاسادى دەپ ءجيى كىنالاپ جاتادى. سونى جاساماعانىمدا عوي ءبىز بۇگىندە قولىمىز جەتكەننىڭ ەشقايسىسىن دا جاساي الماس ەدىك. ەگەر مەن ادامداردىڭ جەكە ومىرىنە ارالاسپاعانىمدا مۇنداي ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋگە جەتپەس ەدىك دەگەندى ەشقانداي وكىنىشسىز ايتا الامىن. كورشىڭىز كىم, قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرسىز, نەگە ۋلاپ-شۋلايسىز, نەگە تۇكىرەسىز, قاي تىلدە سويلەيسىز – وسىنىڭ بارىندە نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن ءبىز شەشەمىز. ادامداردىڭ نە ويلايتىنىنىڭ ماڭىزى شامالى», دەدى ول ەلدە باقىلاۋ تىم كۇشەيىپ كەتكەن دەپ سانايتىندارعا. 1988 جىلى, پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنەن كەتۋىنە ەكى جىل قالعاندا: «تابىتتا جاتقان كۇيىمدە دە, مەنى بەيىتكە تىعىپ تاستاۋعا ارەكەت جاساپ جاتقان كەزدە دە ەگەر بىردەڭە كوڭىلدەگىدەي  بولماي تۇرعانىن سەزسەم مەن ورنىمنان تۇرىپ كەتەمىن. پرەمەر-مينيستر رەتىندە ۇكىمەتتەن كەتكەننەن كەيىن مەنى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن زەينەتكەر بولىپ وتەدى دەيتىندەر تابىلىپ جاتسا, وندايلاردىڭ دارىگەرگە كورىنىپ, تەكسەرىلگەنى دۇرىس», دەپ تە ايتقانى بار. سولاي ەتتى دە. ءوزى قۇرعان مەملەكەتتى 31 جىل بويى باسقارعان لي كۋان يۋ ومىردەن وتكەنشە «اعا مينيستر» دەگەن قۇرمەتتى لاۋازىمدى اتقارىپ, ەل ومىرىنە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بارىنە ارالاسىپ, اقساقالدىق اقىلىن ايتۋمەن بولدى. سينگاپۋر كەرەمەتى – سول مەملەكەتتى تاقىر جەردەن قۇرىپ, قالىپتاستىرىپ, قۋاتتى ەتىپ, قۇرمەتتى ەتىپ, داۋلەتتى ەتىپ بەرگەن ساياساتكەرگە قويىلعان ەڭ عاجايىپ ەسكەرتكىش. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى لي  سيان لۋنعا جولداعان كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىندا سينگاپۋر مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, جاھاندىق اۋقىمداعى كورنەكتى ساياسي قايراتكەر لي كۋان يۋدىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى حابارعا جانى كۇيزەلگەنىن جازدى. «ءبىز ءجيى كەزدەسىپ تۇردىق. مەن ونى جاقىن دوس سانادىم, ودان كوپ تاجىريبە الدىم», دەلىنگەن جەدەلحاتتا. ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا لي كۋان يۋدىڭ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, تاۋەلسىزدىككە دەيىن-اق الماتىعا كەلگەنى ايتىلادى. ول سوندا قازاقستاندا بەس كۇن بولىپ, ەلدىڭ جاعدايىمەن تانىسقان, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ءبىر توپ جاس ەكونوميستەردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن. «سينگاپۋر پرەمەر-ءمينيسترى ءوزىنىڭ ەرەكشە مىنەزىمەن, جىگەرلى سوزىمەن جانە جارقىن بەينەسىمەن اۋديتوريانى بىردەن باۋراپ, ءۇيىرىپ اكەتتى. شىعىسقا ءتان بيازىلىعىمەن جانە ورنەكتى ويىمەن لي كۋان يۋ ۇلكەن مەملەكەتتى ۇلكەن كەمەگە تەڭەپ, ونىڭ ەبدەيلى قيمىلى ءۇشىن كەڭ جەر جانە قاۋىپسىز تەرەڭدىك قاجەت ەكەنىن, ايتپەسە كەمە توڭكەرىلىپ قالاتىنىن ايتتى. باسقاشا ايتقاندا, كسرو مەن قىتاي سەكىلدى تۇعىرلى مەملەكەتتەر ءۇشىن تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى, سودان كەيىن ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە ۇزاق ۋاقىت جانە تۇبەگەيلى ەسەپتەۋلەر قاجەت ەكەن. سونىمەن بىرگە, سينگاپۋر مەن قازاقستان سەكىلدى ەلدەردەن تاريح ءتۇبىرلى وزگەرىستەر مەن قاتال تاسىلدەردى تالاپ ەتەدى ەكەن, ۇزاق ويلانۋ مەن تولعانۋعا ۋاقىت بەرمەيدى ەكەن», دەپ جازعان بولاتىن كىتاپ اۆتورى. «تاجىريبەلى ساياساتكەر جانە مەملەكەتتىڭ كوشباسشىسى لي كۋان يۋ كسرو-نىڭ ءسوزسىز قۇلايتىنىنا, الايدا سوعان قوسا, ول قازاقستاننىڭ بولاشاعى زور ەكەنىنە كۇنى بۇرىن, تازا سەنىمدە بولدى. دەگەنمەن, جۇرتتىڭ كوبى سول كەزدە ونىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتىنا ايتىلعان ءسوزىن تەك شىعىستىق قوناقتىڭ ديپلوماتيالىق سىپايىلىعى دەپ قابىلدادى, الايدا ۋاقىت ونىڭ كورەگەندىكپەن ايتىلعانىن كورسەتتى» – ءبىزدى ناۋرىزدىڭ مەرەكەلى كۇندەرىندە بۇرىن وقىعان كىتاپتارىمىزدى قايتادان پاراقتاتقان, ينتەرنەت شۇقىلاتقىزىپ, اقىرى كومپيۋتەر الدىنا وتىرعىزعان وسى سوزدەر. تاريحتىڭ تار كەزەڭىندە ەلىمىزگە كەلىپ, كومەگىن كورسەتكەن, بولاشاعىمىزعا بولجاۋ ايتىپ, باعاسىن بەرگەن, تاجىريبەسىنەن تاعىلىم العان ادامعا ءبىر ءىلتيپاتىمىزدى بىلدىرەيىك دەدىك.  ماقالاعا لي كۋان يۋدىڭ الەمدىك ساياسي ادەبيەتتە بەستسەللەر سانالاتىن «سينگاپۋر حيكاياسى: 1965-2000 جىلدار. ءۇشىنشى الەمنەن – ءبىرىنشى الەمگە» اتتى كىتابىنداعى, توم پلەيتتىڭ «لي كۋان يۋمەن سۇحباتتارىنداعى», قازاقستاندىق «ەركىن قوعام» ينستيتۋتىنىڭ استانا كلۋبى ازىرلەگەن «ازياتسكي پرورىۆ» جيناعىنداعى دەرەكتەر ارقاۋ ەتىلگەن.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. 

الەم كارتاسىنداعى ەڭ كىشكەنتاي ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن سينگاپۋر – ءوز ايماعىنداعى الىپ ەل ءارى الەمدىك ەكونوميكالىق كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. ءبىر كەزدەرى وزىنەن الدەقايدا الەۋەتتى كورشىلەرى قورشاپ تۇرعان شاعىن مەملەكەت وسىنداي تابىستارعا جەتەتىنىن ەشكىم ەلەستەتە العان دا ەمەس. وسىدان شامالى عانا ۋاقىت بۇرىن وڭىردەگى ەڭ كىشكەنتاي ەلدىڭ الدىندا قولدان كەلمەستەي كورىنگەن ەكى مىندەت – ءوز مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ جانە ەكونوميكانى دامىتۋ مىندەتتەرى تۇردى. بۇگىندە بارلىق قيىندىقتار ەڭسەرىلدى, مۇنى سينگاپۋردىڭ قازىرگى بەت-بەينەسىنەن ايقىن كورە الامىز. ارينە, ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى سينگاپۋر حالقىنىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. «ارال-مەملەكەت» تاريحىندا بۇگىنگى تابىسى ونسىز مۇمكىن ەمەس بولاتىن ءبىر ادام بار. ول ادام – لي كۋان يۋ, سينگاپۋر عاجايىبىنىڭ «ساۋلەتكەرى». ارالدىڭ قازىرگى زامانعى تاريحى ءوز باستاۋىن ءحىح عاسىردان الادى. شامامەن 1860 جىلدان, سۋەتس كانالىنىڭ اشىلۋى ناتيجەسىندە سينگاپۋر ەۋروپا مەن شىعىس ازيا ارالىعىن جالعاستىراتىن كەمەلەر ءۇشىن ءىرى پورت ماڭىزىنا يە بولادى. پورت مارتەبەسى سينگاپۋر ءۇشىن پايدانىڭ باستى كوزدەرىنىڭ بىرىنە اينالادى. تۇرعىندار سانى ارتىپ, ولاردىڭ ءال-اۋقاتى دا جىل سايىن وسە تۇسەدى. 1874 جىل مەن 1913 جىل ارالىعىندا قالانىڭ ساۋدا اينالىمى سەگىز ەسە ۇلعايادى. سينگاپۋردىڭ جاڭا تاريحىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى جاپون باسقىنشىلىعى كەزەڭى كوڭىل قۇلازىتادى. جاپون باسقىنشىلىعى ءۇش جارىم جىلعا سوزىلىپ, سوعىستان سوڭ اعىلشىندار ءىس جۇزىندە باسقا ەلگە ورالعانداي بولدى. حالىق ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ قۇقىن تالاپ ەتتى. ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ءوسۋى سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى بۇكىل ازياعا ءتان سيپات بولدى. بۇل تاۋەلسىزدىك ءۇشىن, جاڭا ساياسي باعىت ءۇشىن كۇشتى كۇرەس جىلدارى ەدى. مالايزيا وداعى وسىلايشا پايدا بولدى. سينگاپۋر مەن مالايزيانىڭ الدىندا ءوز مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ مىندەتى تۇردى. بىراق مالايزياعا ۇسىنىلعان جوسپار, بريتانيا ءوزىنىڭ وسى قالاعا ىقپالىن ساقتاپ قالعىسى كەلگەندىكتەن, سينگاپۋردى تولىقتاي قاناعاتتاندىرا قويمادى. 1950-ءشى جىلدارى سينگاپۋر زاڭ شىعارۋشى جينالىس سايلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كونستيتۋتسياعا يە بولدى. سينگاپۋردى باسقارۋ قاعيداتى سول كەزدەن بەرى پارلامەنت قۇرۋشى پارتيا­لار ۇلگىسىندەگى بريتان ىقپالىن ساقتاپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى لي كۋان يۋ جەتەكشىلىك ەتكەن حالىقتىق ءىس-قيمىل پارتياسى ء(حىپ) بولدى. بۇل ونىڭ ۇلكەن ساياساتتا العاش كورىنۋى ەدى. 1955 جىلعى سايلاۋدا ءحىپ زاڭ شىعارۋشى جينالىستا ءۇش ورىن الىپ, ءوز ساياساتىن ىلگەرى جىلجىتۋ ءۇشىن كۇرەس باس­تادى. بىرتە-بىرتە بريتان اكىمشىلىگى سينگاپۋرعا تولىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تىزگىنىن بەرۋ تۋرالى شەشىمگە كەلىپ, 1959 جىلعى سايلاۋدا ءحىپ پارلامەنتتەگى 51 ورىننىڭ 48-ىنە قول جەتكىزىپ, كابينەت جاساقتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بيلەۋشى پارتيا «مالايزيا مالايلار ءۇشىن» دەگەن ۇراندى قوس قولداپ قولدادى. مۇنداي جاعدايدا ەڭ ءىرىسى قىتايلار بولعان ۇلتتىق ازشىلىقتارعا ورىن جوق ەدى. تۇيىقتان شىعار جالعىز جول ءبولىنىپ, ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ بولاتىن. لي كۋان يۋدىڭ الىستى بولجايتىن اقىلمان ساياساتكەر رەتىندە مۇنى تۇسىنبەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ول ءوزىنىڭ عۇمىربايانىندا بىلاي دەپ جازادى: «بىزدە تاڭداۋ جاسايتىن شاما قالمادى». لي كۋان يۋ موينىنا اۋقىمىن ءوزى دە ناقتى بولجاي الماعان ۇلكەن جۇك ارتتى. تاۋەلسىزدىك جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ تەك باسى عانا بولدى. بارلىق قيىندىق الدا تۇر ەدى. «ءبىزدىڭ دەربەس تىرشىلىك ەتۋ مۇمكىندىگىمىز وتە-موتە از ەدى» – بۇل لي كۋان يۋدىڭ ءوز ءسوزى. سول ۋاقىتتا سينگاپۋر قانداي ەل ەدى؟ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 400 اقش دوللارى شاماسىندا ارالداعى كىشكەنتاي ەل بولاتىن. سينگاپۋردا ءىس جۇزىندە ەشتەڭە بولمادى. ءتىپتى اۋىز سۋعا دەيىن سىرتتان اكەلىندى. ەكونوميكا قۇلاعالى تۇردى. يندونەزيا مەن مالايزيا سەكىلدى بۇرىنعى ارىپتەستەر ساۋدا-ساتتىق وپەراتسيالارىن سينگاپۋردى اينالىپ ءوتىپ جۇرگىزدى. ال ەندى دامۋ ءۇشىن سينگاپۋردىڭ قولىندا نە بولعانىنا قارايىق. لي كۋان يۋ: «ول شيكىزات تا, اقشا دا, سىرتتان كومەك تە ەمەس ەدى. ءبىزدىڭ ەڭ قۇندى اكتيۆتەرىمىز ادامداردىڭ سەنىمى بولدى», دەپ جازادى. سەنىمنىڭ ۇمىتپەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى, ال بۇل سول كەزدە لي كۋان يۋ باسشىلىققا العان باستى سەزىم ەدى. ونىڭ ورنىندا بولسا, تالاي ادامنىڭ سالى سۋعا كەتەر ەدى, بىراق وپتيميزم مەن ءوز حالقىنا سەنىم رەفورماتوردى قولداپ قانا قويماي, ەلدى قازىرگى دەڭگەيگە جەتكىزگەن ۇتىمدى ۇلگىنىڭ نەگىزىنە جاتتى. لي كۋان يۋ حالىققا ارقا سۇيەپ, ونىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋدا ءبىر قاراعاندا وعاش, ءتىپتى ساياسي تۇرعىدان سىپايىلىققا جاتا قويمايتىن شەشىمدەر قابىلدادى. سوعان قاراماستان, ولار حالىق تالاپ ەتكەن تيىمدىلىك بەردى. ايتارلىقتاي كەيىن, 1980-ءشى جىلدارى ول جۇرتشىلىقتىڭ جاعاسىن ۇستاتقان, سونىمەن بىرگە, باسشىلىقتىڭ ەلدى دامىتۋدىڭ جاڭا باعىتىنا جاقىندىعىن جارقىن كورسەتكەن مالىمدەمە جاسادى. تەلەۆيزيادان تىكەلەي ەفير كەزىندە لي كۋان يۋ بىلاي دەپ مالىمدەدى: «ەگەر ءبىزدىڭ ەر ادامدارىمىز – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى – وزدەرىنىڭ بالالارى دا ومىردە وزدەرى سياقتى ءبىر نارسەگە قول جەتكىزسىن دەسە, ءبىلىمى جانە ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى تومەن ايەل تاڭداۋ ولار تاراپىنان اسقان اقىماقتىق بولار ەدى». لي كۋان يۋدىڭ سوزىنەن كەيىن ول جاساعان مالىمدەمەگە « ۇلى نەكە پىكىرسايىستارى» دەگەن ايدار تاعىلىپ, ەل كوشباسشىسىنىڭ ۇسىنىسى جۇرتشىلىق اراسىندا تالاي-تالاي اڭگىمە تۋعىزدى. شيكىزات رەسۋرستارى مەن ونەركاسىپ جوق كەزدە تەك ادامدارعا جانە ولاردىڭ سانا-سەزىمىندەگى وزگەرىسكە عانا يەك ارتۋعا بولاتىن ەدى. ءبىلىمدى جانە ەڭبەكسۇيگىش حالىق ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن تالانتتى ادامدار تالاپ ەتىلدى. لي كۋان يۋ ونداعان جىلدار بويى ءتۇرلى ۇلتتاردان تۇراتىن كاسىبي مامانداردى ىزدەپ, تارتۋعا جانە سينگاپۋردا جۇمىس باستاۋعا جاقسى جاعدايلار تۋعىزا وتىرىپ, دامىعان باتىس ەلدەرىنە قونىس اۋدارعان ءوز ازاماتتارىن قايتارۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. كورشى ەلدەردەگى تالانتتى ستۋدەنتتەردى ىزدەۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپتار قۇرىلدى. 1990-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا مامانداردىڭ يمميگراتسياسى 1970-ءشى جىلدارى ورىن العان «اقىلدى باستار اعىنىنان» ءۇش ەسە اسىپ ءتۇستى. بۇگىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ 75%-ىن –  قىتايلار, 14%-ىن – مالايلار, 8%-ىن – ۇندىلەر, قالعاندارىن – ارمياندار, يندونەزيالىقتار, ارابتار جانە باسقالار قۇرايدى. سينگاپۋردا ءتورت رەسمي ءتىل بار, ارالارىنداعى اعىلشىن ءتىلى بيزنەس پەن اكىمشىلىك ءتىلى بولىپ تابىلادى. جاڭا ادامدار ۇلتىن قۇرۋدا, مەيلى ول ءبىلىم بەرۋدە بولسىن, مەيلى ول شىلىم شەگۋگە قارسى كۇرەستە جانە اينالاڭا بەت-الدى تۇكىرۋگە نەمەسە ساعىز شايناۋعا تىيىم سالۋدا بولسىن, لي كۋان يۋ ءۇشىن ۇساق-تۇيەك دەگەن جوق ەدى. بۇل شارالار باتىستىق ساياساتكەرلەر تاراپىنان كەلەمەج تۋدىرعانىمەن, ەل كوشباسشىسى ءوز ۇستانىمىنان تانعان ەمەس. بۇگىندە سينگاپۋر – الەمدەگى ەڭ كۇتىپ-باپتالعان جانە تازا قالالاردىڭ ءبىرى. ادەمى پاركتەر مەن گۇلزارلار, توعاندار مەن كانالدار – سينگاپۋر عاجايىبى ساۋلەتكەرىنىڭ جەكە ەڭبەگى. زامانداستارى ونى ۇلى كوشباسشى جانە سينگاپۋردىڭ اكەسى دەپ اتادى. لي كۋان يۋدىڭ ەسىمى قىتايشادان ەركىن اۋدارعاندا «اينالاسىنىڭ بارىنە شۋاق شاشاتىن شاپاق» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. لي كۋان يۋ 1923 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە دۇنيەگە كەلدى. ول سول كەزدىڭ وزىندە سينگاپۋرلىقتاردىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى بولدى. ونىڭ باباسى گۋاندۋنداعى تۋعان وكرۋگى – داپۋدى 16 جاسىندا تاستاپ شىققان ەكەن. ءليدىڭ اتاسى حۋن لەونگ اعىلشىن مەكتەبىنە ءتۇسىپ, ءدارىحاناشى بولادى. ءليدىڭ اكەسى چين كۋن زەرگەرلىك دۇڭگىرشەك ۇستاعان. بۇل بالالارىن وقىتۋعا قارجىسى بار كوپەستىك, ساۋداگەرلىك وتباسى ەدى, وعان قىتايلىقتار قاشاندا ۇلكەن ماڭىز بەرەدى. بولاشاق ەل باسشىسىنىڭ اتاسى وسيەت ەتكەنىندەي, ول قازىرگى زامانعى ەۋروپالىق ءبىلىم الدى. راففلزداعى كوللەدجدى تامامداعاننان كەيىن لي كۋان يۋ كەمبريدجدە قۇقىقتانۋدى وقىپ, ءبىلىمىن جالعاستىردى. ونىڭ انگلياداعى وقۋعا كەش ءتۇسۋى سوعىستىڭ باستالۋىمەن بايلانىستى. وقۋدى ەرەكشە دارىندىلىعى ءۇشىن بەرىلگەن جۇلدىز  بەلگىسىمەن ۇزدىك اياقتاعان ول 1949 جىلى سينگاپۋرعا ورالىپ, تانىمال «لەيكوك جانە ونگ» فيرماسىندا زاڭگەرلىك تاجىريبەسىن باستادى. لي كۋان يۋدىڭ ساياسي قىزمەتى 50-ءشى جىلداردان باستالادى. 1951 جىلعى سايلاۋ­دا ول پروگرەسس پارتياسىنا ۇندەدى. اقىر اياعىندا ءليدىڭ جاقتاستارى دەگەندەرىنە جەتتى – ولار ءحىپ-تە ۇستەم پوزيتسياعا يە بولىپ, پارتيانى كوشباسشىلىققا الىپ شىقتى جانە 1959 جىلى لي كۋان يۋدى پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنە جەتكىزدى. وسى ساتتەن باستاپ لي سولشىلدارمەن قاتىناسىن ءۇزىپ, ونىڭ توبى پارتيانى دا, ۇكىمەتتى دە جەكە باقىلاۋىنا الدى. بيلىككە تولىقتاي قول جەتكىزگەن لي ءوز ءومىرىنىڭ باستى ماقساتى – قۋاتتى سينگاپۋر قۇرۋ ىسىنە جۇمىلدى. ءبىر ساياساتكەردىڭ ءدوپ باسىپ ايتقانىنداي, ول سينگاپۋردى «اۋەلى ەل جاسادى, سودان كەيىن ونى باي ەل جاسادى». ءليدىڭ ينتەللەكتىسى مەن كۇش-قۋاتى سينگاپۋر ۇلتىن, «سينگاپۋرلىق بىرتەكتىلىك» تۇسىنىگى اياسىنا بىرىككەن كوپۇلتتى جانە كوپتىلدى قوعام قۇرۋدا ايقىنداۋشى جاعدايعا اينالدى. ول باسشىلىققا العان نەگىزگى يدەيالاردىڭ ءبىرى ونىڭ ويىنان قاشاندا شىقپايتىن «ازيانى قايتا جاڭعىرتۋ» يدەياسى ەدى دەۋگە بولادى. لي ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە سينگاپۋر ءومىردىڭ بارلىق دەرلىك سالاسىندا تاماشا تابىستارعا جەتتى. ەكونوميكالىق ءوسۋ دەڭگەيى 8,5% بولىپ, جان باسىنا شاققانداعى تابىس ۇلىبريتانياداعى كورسەتكىشتەن اسىپ ءتۇستى. الەم ونىڭ تابىسىن جوعارى باعالادى. لي كۋان يۋ تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنىڭ توماس دجەففەرسونى, ءجۇز جىلدىقتىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى اسا جارىق تا قۋاتتى ينتەللەكت يەسى, ءتىپتى «ازيا مويسەيى» اتاندى. لي ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياسات ءبارىن دە ايقىندايتىن فاكتورعا جاتپايدى. ازيالىق قۇندىلىقتار – ءوزىن-ءوزى بەكەم ۇستاۋ, ۇقىپتىلىق, ۇلكەندەرگە, وتباسى قۇندىلىقتارى مەن بيلىككە قۇرمەت, باتۋاعا كەلۋگە بەيىم تۇراتىندىق, ءبىلىمنىڭ بەدەلى – شىن مانىندە ادامداردىڭ وندىرىستىك قىزمەتىنە ايتارلىقتاي پسيحولوگيالىق سەرپىن بەردى. لي سونداي-اق ۇلتتى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا ءوزىنىڭ جەكە ارمان-اڭسارلارى مەن ءومىر تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىگىن ەنگىزدى. مىنە, ناق وسى جايت وعان جاڭا سينگاپۋردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ول وپپونەنتتەرىنە ءوزىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن باتىستاعى تەرىس الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى ءجيى سالىستىراتىن. لي كۋان يۋدىڭ جاقتاستارى باتىستىق قۇندىلىقتاردى تىكەلەي اكەلۋ ازيا قوعامى ءۇشىن زياندى ەكەنىنە سەنىمدى-ءتىن ءارى بۇل كوزقاراستارىن ولاردى قابىلداۋ قوعام ومىرىنە قاتەر توندىرەتىندىگىنە, سوندىقتان  ولاردان باس تارتىلۋى تيىستىلىگىنە نەگىزدەيتىن. قوعام – ءبىرىنشى ورىندا, ويتكەنى, اقىر اياعىندا قوعام يگىلىگى – ونى قۇرايتىن ادامدار يگىلىگى. مىنە, سوندىقتان دا ءداستۇرلى ازيا قوعامىنا دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن ەركىندىكتى تىقپالاۋ ۇدەرىسى سونشالىقتى قاجەتتى ەمەس. «ەگەر باتىستىق ۇلگىدەگى دەموكراتيانى قابىلدايتىن بولساق, ءبىزدى نە كۇتەدى؟» دەپ سۇرايدى لي كۋان يۋ. بۇل سۇراعىنا ءوزى جاۋاپ بەرەدى: «ەسىرتكى, قىلمىس, جالعىزىلىكتى انالار… سانى ارتا تۇسەتىن بولادى». لي كۋان يۋ ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە بىلاي دەپ جازادى: «ازيادا اق تۇستىلەردىڭ باسقارۋ ءداۋىرى اياقتالدى». سونىمەن بىرگە, تۇتاس ءبىر كەزەڭ كەلمەسكە كەتتى. سوعىستان سوڭعى الەم ءاۋ باستان جاڭا جولدار مەن شەشىمدەر تالاپ ەتكەن قاتەرلى قارقىنمەن جانە جەدەل دامۋعا باعىتتالدى. سينگاپۋر ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ بۇرىنعى جولدارى كوكەيكەستىلىگىنەن ايىرىلعان سىندارلى كەزەڭدە تۇردى. يندۋستريالاندىرۋ قاجەتتىلىككە اينالىپ, بۇل ۇستانىممەن بارلىق ۇكىمەت مۇشەلەرى كەلىستى. ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بارلىق ءادىس-تاسىلدەر قاراستىرىلدى. ايتقانداي, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ شارق ۇرۋدىڭ ءبىر ناتيجەسى سينگاپۋردى الەمدىك تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باس­تاپ لي كۋان يۋ ەلدەگى كاسىپورىندار ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ ستراتەگياسىن جاساۋعا كىرىستى. اۋەلى سينگاپۋردا وندىرىلگەن اۆتوموبيلدەر, توڭازىتقىشتار, كونديتسيونەرلەر, راديوقابىلداعىشتار, تەلەديدارلار مەن ماگنيتوفونداردى قورعاۋ ءۇشىن قولتىققا الىپ قولداۋ شارالارى ەنگىزىلدى. بىراق مۇنداي ءوندىرىس ەلدە ءالى جوق ەدى, سوندىقتان ءبارى دە «بولاشاقتا ولاردى ءبىز وزىمىزدە وندىرە الامىز دەگەن ۇمىتپەن» جاسالدى. ازىرشە ازعا قاناعات ەتۋگە, ماسەلەن, وسىمدىك مايى, كوسمەتيكا, شىبىن-شىركەي اۋلايتىن توركوز, شاش كرەمى, ويىنشىق, توقىما ونىمدەرى, ت.ب. وندىرۋمەن شەكتەلۋگە تۋرا كەلدى. سينگاپۋر وڭتۇستىك ازياداعى مەشەۋ قالعان وتارلى ەل دەگەن قاتىپ-سەمگەن قاساڭدىقتى بۇزۋ وڭايعا سوققان جوق. مىسالى, ينۆەس­تورلاردى وركەنيەتتى دە كەلەشەگى بار ەلگە كەلگەندەرىنە سەندىرۋ ءۇشىن اۋەجايدان قوناق­ۇيگە جانە لي كۋان يۋدىڭ وفيسىنە دەيىنگى جولدار تۇراقتى تۇردە تازالىقتا ۇستالدى. جولداردىڭ قوس قاپتا­لىنا اعاشتار وتىرعىزىلدى. لي كۋان يۋدىڭ ساياسي ءادىس-تاسىلدەرىن كورسەتەتىن كەيبىر قىزىقتى ساتتەرگە توقتالايىق. ول بىلاي دەپ جازادى: «1961 جىلدىڭ شىلدەسى مەن 1962 جىلدىڭ قىركۇيەگى ارالىعىندا سينگاپۋردا 153 ەرەۋىل ورىن الدى, بۇل سينگاپۋر ءۇشىن «رەكورد» ەدى, ال 1969 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى كەزەڭدە العاش رەت بىردە-ءبىر ەرەۋىل بولعان جوق. ءبىز بۇعان قالاي جەتتىك؟». تابىس سەبەبى مىنادا ەدى: لي كۋان يۋ قوعامداعى جىككە بولىنۋشىلىك جەدەل ەكونوميكالىق دامۋ يدەيالارىمەن ۇيلەسپەيتىنىن تۇسىنگەندىكتەن ءاۋ باس­تان قاتاڭ ساياسات ۇستاندى. مىسالى, كاسىپ­وداقتار تۋرالى زاڭ وزگەرتىلىپ, وعان ەڭبەك قارىم-قاتىناسىنىڭ ناقتى رەگلامەنتتەرىمەن قاتار, ەرەۋىلدەر وتكىزۋگە تىيىم سالۋ ەنگىزىلدى. ونىڭ 1960-1970-ءشى جىلدارداعى سينگاپۋر قوعامىنداعى ومىردەن العان اسەرىن «مادەنيەتتى تۇردە ەستەن تاندىرۋ» تۇسىنىگىمەن ايقىندايتىنى كەزدەيسوق ەمەس. قالا قازىرگى قالپىندا ەندى-ەندى قالىپتاسا باستاعان-تىن, ونىڭ جاڭا تۇرعىندارى قالا ءومىرى جابايى كورىنەتىن, ءوزىنىڭ وزگەشەلىگىمەن اشىق ۇرەيلەندىرەتىن كۇنى كەشەگى شارۋالار, فەرمەرلەر بولاتىن. جۇزدەگەن جىلدار بويى ولاردىڭ اتا-بابالارى وزگەرمەيتىن ورتادا ءومىر ءسۇرىپ كەلسە, ەندى بارىنەن باس تارتۋ قاجەت بولدى. لي كۋان يۋ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «جاڭا جاعدايلارعا يكەمدەلۋ وڭايعا سوقپادى, ولار كەيدە ەزۋگە كۇلكى ۇيىرەتىن, ءتىپتى ساندىراق دەگىزەتىندەي  ناتيجەلەرگە الىپ كەلەتىن… شوشقا وسىرەتىن بىرنەشە فەرمەر وزدەرىنىڭ مالدارىنان ايىرىلعىسى كەلمەي, ولاردى كوپ قاباتتى ۇيلەرىنە بىرگە كىرگىزگەن. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ شوشقالارىن كوپ قاباتتى عيماراتتىڭ باسپالداقتارىندا قۋالاپ جۇرگەنىن كوزبەن كورۋ كەرەك ەدى… ۇزاق ۋاقىت بويى كوپتەگەن قىتايلار, مالايلار مەن ۇندىستەر ليفتىلەردى پايدالانبادى, بوي جازۋعا دەگەن قۇشتارلىقتان ەمەس, ارينە, ليفتىلەردەن قورىققاندىقتان. ەلەكتر جارىعىنىڭ ورنىنا كەروسين شامدارىن پايدالانعان ادامدار دا بولدى. ...بۇل ادامداردىڭ بارلىعى دا مادەنيەتتى تۇردە ەستەن تاندىرۋدان زارداپ شەكتى». لي كۋان يۋدىڭ كەلەسى جەتىستىگى ۇكىمەت پەن ەندى بۇرشىك جارا باستاعان بيزنەس وتە قاجەت ەتكەن ماماندار دايىنداۋ ىسىنەن كورىندى. ەلدىڭ قازىرگى زامانعى بيلەۋشى ەليتاسى لي كۋان يۋدىڭ رەفورمالارى جىلدارىندا ءوسىپ شىققانداردان تۇردى جانە ومىرلىك قالىپ شۇعىل اۋىسقان ورتادا قالىپتاستى. ۇكىمەت جاستارعا باسىمدىق بەردى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان جاس تالانتتاردى شەت ەلدەردە وقىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇمىس ىستەي باستادى. مەكتەپتەردىڭ ۇزدىك تۇلەكتەرى ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىبەرىلدى. وسى جاستاردىڭ اراسىنان سينگاپۋردىڭ قازىرگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ەليتاسى ءوسىپ شىقتى. جاستارعا ءبىلىم بەرۋ ۇكىمەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى نەگىزگى باعىتىنا اينالدى. لي كۋان يۋ وزىمەن بىرگە رەفورمالار جۇرگىزۋگە قاتىسقان ءوز كابينەتى مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە مەكتەپتەن كەيىن سينگاپۋردا وقىعان جالعىز ادام ءوزى بولعانىن ايتادى. باسقالارىنىڭ ءبارى ءبىلىمدى شەت ەلدەردەن العان. دەموگرافيالىق پروبلەما لي كۋان يۋدى قاشاندا تولعانتاتىن. ول ەلگە جاي عانا حالىق ءوسىمى كەرەك ەمەس, ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن اقىلدى دا تالانتتى ادامدار قاجەت دەپ ەسەپتەدى. ول ادامنىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ 80 پايىزى تابيعاتتان, تۇقىم قۋالاۋشىلىقپەن بەرىلەدى, ال تەك 20 پايىزى عانا تاربيەلەۋدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى دەگەن تەوريانى ۇستاندى. سوندىقتان ەل پايداسى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە جوعارى ءبىلىمدى ايەلدەر بوسانۋعا ءتيىس, دەپ ەسەپتەدى لي كۋان يۋ. سول كەزدە ونىڭ ۇسىنىسىمەن ءۇش بالاسى بار جوعارى ءبىلىمدى انالارعا وزىق مەكتەپتەردى تاڭداۋ باسىمدىعىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. پىكىرلەر ەكىگە جارىلىپ, كوپشىلىككە مۇنداي شارالار ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان شىن مانىندە كەمسىتۋشىلىك بولىپ تابىلاتىنداي كورىندى. ناتيجەسىندە ىمىراشىل شەشىم قابىلداندى – تۇرمىسقا شىققان ايەلدەرگە ارنايى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلىپ, ول جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىمى بار ايەلدەرگە دە قاتىستى بولدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءۇش-ءتورت بالالى وتباسىلار كوبەيە ءتۇستى. ەل جاھاندانۋ ۇردىستەرىنىڭ پويىزىنا باسقالاردان بۇرىن «سەكىرىپ مىنۋگە» قول جەتكىزە الدى. لي كۋان يۋ قاشاندا جاڭا الەمدىك ۇردىستەر مەن باستامالارعا سەرگەك قارايتىن. سينگاپۋردا قارجى ورتالىعىن قۇرۋدىڭ باستاماشىسى ناق لي كۋان يۋ بولىپ تابىلاتىنى دا سوندىقتان. لي كۋان يۋدىڭ كەڭەسشىسى دوكتور ۆينسەميۋس 1968 جىلى ءوزىنىڭ دوسى, سول كەزدە لوندوندا جۇرگەن «بەنك وف امەريكا» سينگاپۋر بانكى بولىمشەسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىنە تەلەفون سوعىپ: «ۆان ونەن مىرزا, ءبىز الداعى ون جىل مولشەرىندە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا قارجى ورتالىعى بولۋىن قالايمىز», – دەسە ۆان ونەن بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارىپتى: «جاقسى, لوندونعا كەلىڭىز. ءسىز بۇعان بەس جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكىزەسىز». ۆينسەميۋس شۇعىل لوندونعا جەتكەن كەزدە ونى ۆان ونەن ءماجىلىس زالىندا تۇرعان ۇلكەن گلوبۋسقا الىپ كەلىپ, بىلاي دەيدى: «قاراڭىز, قارجى الەمى تسيۋريحتە باستالادى. ءتسيۋريحتىڭ بانكتەرى تاڭەرتەڭگى 9.00-دە اشىلادى, ودان ءسال كەيىن فرانكفۋرتتەگى بانكتەر, ودان دا كەيىنىرەك لوندونداعى بانكتەر اشىلادى. تۇستەن كەيىن تسيۋريحتەگى بانكتەر جابىلادى, سودان كەيىن فرانكفۋرتتەگى جانە لوندونداعى بانك­تەر جابىلادى. بۇل ۋاقىتتا نيۋ-يوركتەگى بانكتەر ءالى اشىق تۇرادى. وسىلايشا لوندون قارجى اعىنىن نيۋ-يورككە باعىتتايدى. ءتۇس قايتا نيۋ-يوركتەگى بانك­تەر جابىلعان كەزدە ولار قارجى اعىنىن ەندى سان-فرانتسيسكوعا اۋدارادى. وسى ۋاقىت ىشىندە سان-فرانتسيسكوداعى بانك­تەر جابىلادى دا, شۆەيتساريالىق بانكتەر قايتادان اشىلاتىن شۆەيتساريا ۋاقىتىمەن تاڭەرتەڭگى 9.00-گە دەيىن قارجى الەمىندە ەشقانداي وپەراتسيالار جۇرمەيدى. ەگەر ءبىز ورتاعا سينگاپۋردى ورنالاستىرساق, سان-فرانتسيسكوداعى بانكتەر جابىلعانعا دەيىن سينگاپۋر ولاردان ەستافەتا قابىلداي الادى, ال سينگاپۋرداعى بانكتەر جابىلعاندا, ولار قارجى اعىنىن تسيۋريحكە اۋدارا الادى. وسىلايشا تاريحتا تۇڭعىش رەت جاھاندىق تاۋلىك بويعى بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىن بولادى». سينگاپۋردىڭ الەمدەگى ءىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى وركەندەۋى وسى يدەيادان باستالادى. سينگاپۋر جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنە قويان-قولتىق ارالاسىپ, جوعارى تيىمدىلىكتى قوعامدىق جۇيە قۇرۋدا كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. سينگاپۋر ازياداعى ەڭ ءبىر باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكاسى بار جانە سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى اسا تومەن ءارى اسا قاۋىپسىز ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تانىلعان. بۇل تابىستاردىڭ بارلىعى ەڭ كىشكەنتاي «ازيا ايداھارىنىڭ» كەلەشەگى مول مۇمكىندىكتەرىن تاماشا ايعاقتايدى. اڭگىمەمىزدى تۇيىندەسەك, لي كۋان يۋدىڭ ساڭلاق ساياساتكەرلىگى نەنى كورسەتەدى؟ جاۋاپتىڭ باسى اشىق – ۆولتەردىڭ «مەملەكەتتى مەملەكەت ەتۋ ءۇشىن ءبىر ۇلى ادامنىڭ بولۋى جەتىپ جاتىر» دەگەن ءسوزىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەدى. سولاي. ءدال سولاي.