شاپقان اتتاي جۇيرىك ۋاقىتتىڭ قالاي زىمىراپ وتكەنىن بايقاماي قالادى ەكەنسىڭ. 2015 جىلدىڭ قاقپاسىن اشقانىمىز كۇنى كەشە عانا سياقتى ەدى, مىنە, العاشقى توقسانىن كەيىنگە قالدىردىق. تورتكىل دۇنيەنىڭ ءار قيىرىندا الۋان وقيعالار ءورشىپ, ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعانى جانە راس. ءبىزدىڭ بارىمىزگە ىستىق جەرۇيىعىمىز – قازاقستان بولسا, ەگەمەندىك العان ساتتەن بەرگى قالىپتى تىرلىگىن بۇزباي كەلەشەككە سەنىمدى قادام باسىپ بارادى.
كەشەگى كەڭەستىك قوعام تۇسىندا وقىپ, قىزمەتكە ارالاسقان, سانادا «ۇكىمەت ءولتىرمەيدى» دەگەن قاساڭ قاعيدا ورنىققان بۋىن وكىلدەرىنە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىنداعى نارىقتىق ەكونوميكا ەكپىنى جايسىزداۋ ءتيىپ, كوڭىلدە كۇمان-كۇدىكتەر ۇيالاتقانىن نەسىنە جاسىرامىز. وسىندايدا ويعا اتا-بابادان جەتكەن «جىگىتتىڭ كىم ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە, قولىنا بيلىك بەر. ول وتكىر ۇستارا ءتارىزدى, ۇستاي الماسا ءوز قولىن ءوزى ءتىلىپ تۇسەدى» دەگەن تاماشا ءتامسىل ورالادى. حالىقتىڭ تاڭداۋى وزىنە تۇسكەندە اۋىر جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العانىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاقسى ءتۇسىندى. اۋىلدا تۋىپ-ءوسىپ, قارشادايىنان ەڭبەكتە شىنىققان, مىڭ گرادۋستىق ىستىقتاعى دومنا پەشىنىڭ تۇبىندە مەتالل قورىتۋشىلىق كاسىپتە جەتىلگەن ول وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەت ساتىلارىندا ابدەن توسەلدى. ەڭ باستىسى – ۇدايى وقۋمەن, ىزدەنۋمەن ءجۇرىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋدى ومىرلىك مۇرات قىلدى.
باس-اياعى شيرەك عاسىرعا جەتپەيتىن قىسقا مەرزىمدە قازاقستاندى الەمگە تانىتتى, ءوزى دە ساياسي ساحناداعى ەڭ تاڭداۋلى تۇلعالار شوعىرىنان كورىندى. شىنىن ايتايىق, قىتايلاردىڭ «مىقتى بولساڭ, ەكى قوعام الماسقان كەزەڭدە ءومىر ءسۇر» دەگەن قاعيداسىنىڭ دۇرىستىعىن وتانداستارىمىز ايقىن اڭعارعان بولاتىن. سوتسياليزم تۇسىنداعى جوسپارلى جۇيە سوگىلىپ, ونەركاسىپتە دە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا قۇرىلىمدار ىدىراعان شاقتا ەلباسى ۇستامدى قالپىن جوعالتپاي الەمدەگى دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە دەن قويدى. رەسمي دەلەگاتسيالار قۇرامىندا ىسكەر توپتار وكىلدەرى, كاسىپكەرلىك قۇپيالارىن مەڭگەرە باستاعان ساۋاتتى, ىزدەنۋگە قۇمار جاستار بولۋى ناتيجەسىندە ءساتتى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
ەل استاناسىنىڭ الاتاۋ بوكتەرىنەن سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنداعى اقمولاعا كوشىرىلۋى دە – نازارباەۆتىڭ باتىل ارەكەتى. سول تۇستا ەكونوميكادا بەلەڭ العان داعدارىس سالدارىنان جالاقىنىڭ ايلار بويى قولعا تيمەگەنى راس. جۇمىسسىزدىق ادامداردىڭ بازاردا الا دوربا ارقالاۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. پرەزيدەنتىمىز وسىنىڭ ءبارىن كورە تۇرا تاۋەكەلگە بەل بۋدى. ۋاقىت بۇل شەشىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزدى. استانا اتاۋىن العان شاھار قىسقا مەرزىمدە عاجايىپ قۇرىلىستارىمەن, ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن الەمگە تانىلدى. ءار قيىردان حالىقتىڭ ۇلكەن ىقىلاسپەن قونىستانۋى ناتيجەسىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ميلليونعا جۋىقتادى. ادامزات تىرلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى قوزعاعان فورۋمدار مەن باسقوسۋلار قوناقتارى قازاق ەلىنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش, قوناقجاي, ادام جاتىرقاماس سيپاتىن استانا بەدەرىنەن كورىپ, مويىنداعانى – ءبىز ءۇشىن مەرەي. ەكسپو-2017 كورمەلەرىنىڭ قالاشىعى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الىستى بولجاۋ قابىلەتىنە دالەل.
«نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا استانادان ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنا اۆتوكولىك, تەمىرجول جانە اۋە قاتىناسى جۇرگىزىلەتىنى تۇجىرىمدالدى. الەۋەتتى ەلگە ءتان شىنايى كورىنىس دەپ سۇيسىنەمىز.
ەلباسىنىڭ قاي كەزەڭدە قانداي ءساتتە بولماسىن حالىق مۇددەسىن جادىنان شىعارمايتىنىنا الۋان مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مەن كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ سوڭعى جىلدارىندا, كەيىن ەگەمەندىگىمىز جاريالانعان العاشقى شاقتا قارابۇتاق اۋدانىندا رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردىم. ءارتۇرلى جينالىستارعا, شارالارعا قاتىسۋ رەتىمەن ەكى ءجۇز ون شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وبلىس ورتالىعىنا كەلەمىز. سوندا قاتتى جامىلعىلى كوتەرمە جول دەلىنگەنىمەن قيقى-شويقى شۇقاناقتار سالدارىنان ءار تۇستا ايالداپ, التى-جەتى ساعاتتا ارەڭ جەتەتىنبىز. قازىر شە؟! ايناداي جارقىراعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى سول قارابۇتاقتىڭ تۇسىمەن ءبىر جاعىندا ىرعىزعا, ەكىنشى جاعىندا حرومتاۋعا بەت العان. اقتوبەڭە زۋلاپ وتىرىپ, ەكى ساعاتتا جەتىپ باراسىڭ. ونىڭ بەر جاعىندا اۋىل تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىن يگىلىگىن كورىپ, وت جاعۋ ماشاقاتىنان قۇتىلدى.
ءداۋىردىڭ ادەمى كورىنىسى – جاڭا عاسىر باسىنان بەرى ءوڭىر ۇستىمەن «حرومتاۋ – التىنسارين» تەمىرجولى ءوتىپ جاتىر. اۋدان ورتالىعى كومسومولدىڭ تۇسىنداعى بولات ماگيسترالدىڭ جانە «اقتوبە – استانا» تاس جولىنىڭ ەكپىنىمەن قۇرىلىس كەڭ قانات جايدى, كاسىپكەرلەر جەر تەلىمىن الىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋ نىساندارى ءۇشىن ەكى نەمەسە ءۇش قاباتتى عيماراتتار سالۋدا, جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر قانشاما؟!
اڭگىمەمىزگە تۇزدىق رەتىندە مىنانداي دەرەك كەلتىرگەن ارتىق بولماس. ءوتكەن جىلى وبلىسىمىزدا ەلدى مەكەندەردى گازبەن قامتۋ نىساندارىنا 6,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. ناتيجەسىندە العا اۋدانىنىڭ مارجانبۇلاق, بەسقوسپا, قايىڭدىساي, قوبدا اۋدانىنىڭ تالدىساي, ءاليا, بەستاۋ, قوبدا, قارعالى اۋدانىنىڭ ستەپنوە, بورودينوۆكا, ايتەكە بي اۋدانىنىڭ قارابۇتاق, بايعانين اۋدانىنىڭ قاراۋىلكەلدى, مارتوك اۋدانىنىڭ رودنيكوۆكا, اقتوبە قالاسى اۋماعىندا ولكە اۋىلدارى گازداندىرىلدى. بيىل اقكەمەر, قاراقۇدىق اۋىلدارىن تابيعي گاز جەلىسىنە قوسۋ تولىق اياقتالىپ, ىرعىز جانە ويىل اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىنا, مارتوك اۋىلىنىڭ جايساڭ اۋىلىنا گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلادى. مۇنداي يگىلىك كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرگەن جوق ەدى.
وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندە شالقار اۋدانى ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق اپاتتى ايماعىندا ورنالاسقان. قىسقا مەرزىمدە توسەلگەن «جەزقازعان – بەينەۋ» تەمىرجولى ءوڭىردىڭ تۇرپاتىنا قان جۇگىرتتى. جاڭادان سالىنعان بەكەتتەر مەن ستانسالاردا حالىق شوعىرلانىپ, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك مەكەمەلەر اشىلۋدا. شالقار قالاسىنان وزگە بوزوي, بەگىمبەت, اققايتىم, مىرزاعۇل شىمان ۇلى, جىلتىر, موڭكە بي, قايداۋىل, قوتىرتاس اۋىلدارى كوگىلدىر وتىن يگىلىگىن كورىپ وتىر. مەيىرجان وندىرگەنوۆ, سەرىك ايتەنوۆ, اباي نوعاەۆ, بولاتباي ەلەۋسىزوۆ, مارات ەرجانوۆ سياقتى كاسىپكەر ازاماتتاردىڭ تۋعان اۋىل ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعارۋعا دەگەن ىقىلاس-ىنتاسى ايتۋعا تۇرارلىق. قالىڭ جۇرتشىلىق بۇل جاعدايلاردىڭ باستاۋىندا ەلباسى تۇرعانىن جاقسى تۇسىنەدى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ تىكەلەي قامقورلىعىن تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىنان كورىپ ءجۇرمىز. وتكەن جىلى وبلىسىمىزدا ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋدى جويۋ ءۇشىن جاڭادان ءۇش مەكتەپ عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلدى, اپاتتى جاعدايدا ەكى مەكتەپ ورنىنا تيپتىك جوبامەن جاڭا عيمارات سالىندى. بۇدان وزگە ەلدى مەكەندەردە ون دارىگەرلىك امبۋلاتوريا تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 16 مەكەمەسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنگەن 375,7 ميلليون تەڭگە قارجى تولىق يگەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى ناتيجەسىندە «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى قارجىلىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە ەلباسى داعدارىسقا قارسى شارالار ءىشىندە نەگىزگى قادام بيۋدجەت شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋ بولىپ تابىلاتىنىنا, بىراق مەملەكەتتىڭ حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە تيىسپەۋ كەرەكتىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.
كەز كەلگەن ۇلتتىڭ, كەز كەلگەن ءتاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى تىرەگى – ءتىل. جاسىراتىنى جوق, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە بيىك مىنبەلەردەن كوپىرمە سوزدەر اعىتىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل سىندا دا بايسالدى قالپىنان اۋىتقىمادى. مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋگە باعىتتالعان باعدارلامالار ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنداعى دوستىقتى, ءوزارا تۇسىنىستىكتى باياندى ەتۋگە جول اشتى. كەڭەس وداعى تۇسىندا ءبىزدىڭ وبلىس ورتالىعىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 35-كە جەتتى. قالا بويىنشا مەكتەپتەردەگى بارلىق بالالاردىڭ 82 پايىزى قازاق مەكتەپتەرى مەن ارالاس مەكتەپتەردىڭ قازاق سىنىپتارىندا وقيدى. وبلىستىڭ جانە مارتوك اۋدانىنىڭ ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەيتىن دوستىق ۇيلەرى الۋان ۇلت وكىلدەرى باس قوسىپ, مادەني شارالار ۇيىمداستىراتىن ورىنعا اينالدى. بيىل وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ, مەڭگەرۋىنە وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ارقىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6 ميلليون 797 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جانىنداعى التى جەكسەنبىلىك مەكتەپ تىڭداۋشىلارىنا مەملەكەتتىك تىلدەن جانە ءوز ۇلتىنىڭ انا تىلىنەن دارىستەر بەرىلۋدە. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل. ماڭگىلىك ءتىل» ۇستانىمىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ بەرىك نەگىزدەرى قالانىپ كەلەدى.
حالىققا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇجات – «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە ءسويلەگەن ءسوزىندە پارتيا توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىنداپ بەرگەن بەس حالىقتىق رەفورما. ارتىق ەڭبەك رەسۋرستارىن اۋىلدى جەرلەرگە تارتۋ, مەملەكەت قۇراۋشى حالىق رەتىندە قازاق حالقىنا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ ماسەلەلەرى, ءسوز جوق, ەلباسى كورەگەندىگىنىڭ دالەلى.
تاريح ءۇشىن مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە وتانىمىزدا ءبىلىمدى, ىسكەر, زاماناۋي تەحنولوگيانى شەبەر مەڭگەرگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتى جاساقتالدى. قازاقستان حالقى ىنتىماق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى باياندى ەتىپ, الداعى اسۋلاردى الاتىنىنا ءشۇبا جوق. وسىنداي قول جەتكەن تابىستارىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى مەن كوسەمدىك كورەگەندىگىنىڭ ارقاسى ەكەنىن بارشا قازاقستاندىق ايقىن سەزىنىپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىزدە وتكىزىلگەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. حالقى ءوزى ءومىرگە اكەلگەن باياندى باستامالارى مەن باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا سەنىم ارتتى. ال ەلى ءۇشىن ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, حالقىنىڭ قامىن جەگەن ءبىرتۋار ازاماتتىڭ بۇعان دەيىنگى جولى بولاشاعىمىزدىڭ بۇدان دا نۇرلى بولاتىنىنا دايەكتى دالەل ەكەنى ءسوزسىز.
جانعابىل قاباقباەۆ,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى اقتوبە وبلىستىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
اقتوبە.