پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 5 قاراشادا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىن بەكىتۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى نەدە؟ ەندى سوعان كەڭىنەن توقتالا كەتسەك.
كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تۇتاستىعىن, بىرلىگىن, ىنتىماعىن نىعايتاتىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى سالاسى – ىشكى ساياسات. ەلدىڭ ىشكى ساياساتى مىعىم بولماسا, سىرتقى كۇشتەردىڭ ارانداتۋىنا, ىقپالىنا تۇسكەن حالىق قانداي جاعدايعا دۋشار بولاتىنىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى قۇجات پرەزيدەنتتىڭ جولداۋلارى مەن سويلەگەن سوزدەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى نەگىزىندە, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق جانە عىلىمي ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنىپتى. مۇندا ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ ماقساتى ەلدى كەلەشەكتە تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى باسا ايتىلعان. وسى ماقساتتى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى التى قاعيداتىن بەلگىلەپتى. ولار – «زاڭ مەن ءتارتىپ», «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت», «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت», «ادال ازامات», «تازا قازاقستان».
وسى قاعيداتتارعا زەر سالىپ, انىقتاپ قاراعان ادامعا ءبارى كورىنىپ تۇر. بۇلار مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ بىرىڭعاي باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرەدى. ماسەلەن, بىرىنشىدەن, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى ەلىمىزدە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋدى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىز ايتقانداي, ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى». ەل بولاشاعىن ويلاساق, بۇكىل ازامات تارتىپكە باعىنىپ, زاڭ اياسىندا عانا ارەكەت جاسايتىن مەملەكەتكە اينالۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل قۇرالى ىسپەتتى. مەملەكەت حالىققا جاقىن بولۋ ءۇشىن قولدان كەلەتىن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ جاتىر. بۇعان مىسال رەتىندە e-gov, e-otinish, تاعى باسقا دا تەتىكتەر ارقىلى ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى حالىققا قولجەتىمدى ەتتى. ءالى دە بۇل سالادا كوپ جۇمىس جاسالىپ جاتىر.
ۇشىنشىدەن, ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتى ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتۋ جولىن اشادى. بۇل ماسەلەدە ءبارىنىڭ باسىن ء«بىر ۇلت» اياسىندا بىرىكتىرەتىن مەملەكەتتىك ءتىل ەكەنىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە بىرنەشە مارتە ايتقان بولاتىن. سوندىقتان ەلىمىزدەگى وزگە ەتنوستاردىڭ قۇقىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بولاشاقتا ءبىر مەملەكەتتىك ءتىل اياسىندا بىرىگۋ ماسەلەسىن قولعا العان ءجون.
تورتىنشىدەن, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى ساياسي باسقارۋ ۇلگىسىندە وزگەرىستەر بولاتىنىن اڭعارتىپ تۇر. بۇل دەگەنىمىز, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىندەگى ەلىمىزدە ىقپالدى پارلامەنت ءبىر پالاتالى بولىپ وزگەرىپ, اتقارۋشى بيلىك ۇكىمەتىمىز پرەزيدەنت پەن پارلامەنت الدىندا ەسەپ بەرەتىن جۇيەگە كوشەتىنىمىزدى بىلدىرسە كەرەك.
بەسىنشىدەن, «ادال ازامات» – قاعيداتى ازاماتتىق قوعامعا بەت بۇرا باستاعانىمىزدىڭ كورىنىسى. ەلدەگى كەز كەلگەن ازامات قۇقىعى قورعالىپ, ويلاۋ پايىمى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. مەنىڭشە, قوعامدا ادال ەڭبەك ەتىپ, ءوز كۇنىن كورىپ جۇرگەن قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاپ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە دەيىن بارلىعى وسى «ادال ادام» قاعيداتىن ۇستانۋى كەرەك.
التىنشىدان, «تازا قازاقستان» – قاراپايىم ەكولوگيادان باستاپ, قوعامداعى جەمقورلىققا جول بەرمەۋىمىز قاجەت. «تازا قازاقستان» ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, ءجۇرىس-تۇرىس ەتيكاسى عانا ەمەس, اينالاداعى قورشاعان ورتانى ايالاپ, ساقتاۋدىڭ دا ۇلگىسى بولماق.
اتالعان قۇجات ۇلت ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسىنداي التى قاعيداتتى ورتاعا سالسا, «جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار جانە نىشاندار» دەپ اتالاتىن كەلەسى تاراۋدا «تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق», «بىرلىك جانە ىنتىماق», «ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك», «زاڭ مەن ءتارتىپ», «ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك», «جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق» سياقتى نەگىزگى قۇندىلىقتار تۋرالى ءسوز بولادى. وسى بولىمدە «جالپىۇلتتىق نىشاندار» اتتى ارنايى تاراۋ بار.
جارلىقتىڭ سوڭعى تاراۋىندا ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ جەتى باسىم باعىتىنا توقتالعان. ءبىرىنشى باعىت «قوعامدىق ديالوگ» نەگىزىندە ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋعا قاجەتتى قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا جاعدايلار جاساۋ كەرەكتىگى ايتىلعان.
ەكىنشى باعىت «ەتنوسارالىق ديالوگ» بويىنشا ەلىمىزدە ۇلتى, ءناسىلى, باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا كەمسىتۋدىڭ بارلىق تۇرىنە تۇبەگەيلى قارسى تۇرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇيىمدار جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىل جاساۋ كەرەكتىگى باياندالادى.
ءۇشىنشى باعىت ء«دىن سالاسىنداعى ساياسات» دەپ اتالادى. مۇندا ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتى دامىتۋ ىسىندە زايىرلىلىق قاعيداتتارىن تۇراقتى تۇردە ىلگەرىلەتۋ, كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى, دىنارالىق تولەرانتتىلىقتى نىعايتۋ, ءدىندى دەسترۋكتيۆتى ماقساتتار ءۇشىن پايدالانۋعا جانە ءدىني نانىم-سەنىمدى ۇستانۋعا بىرەۋدى ماجبۇرلەۋگە جول بەرمەۋ كەرەكتىگى ءسوز بولعان.
ءتورتىنشى باعىت ەلىمىزدىڭ «مادەني-گۋمانيتارلىق ساياساتىنا» ارنالعان. وسى تاراۋدا ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستىڭ تىلدەرىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساي وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ حالىقتى ۇيىستىرۋشى ءتىل رەتىندەگى الەۋەتىن دامىتۋ كەرەكتىگى ناقتى جازىلعان.
بەسىنشى باعىت «وتباسى ساياساتىنا» نەگىزدەلگەن. بۇل باعىتتا ەلىمىزدەگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى تۇرۋ, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وتباسى ساياساتى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنى ايتىلعان.
«جاستار ساياساتى تۋرالى» التىنشى باعىتتا جاستار اراسىندا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ, مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋدى دارىپتەۋ ماسەلەسى ءسوز بولادى. سوڭعى باعىت – «اقپارات ساياساتىندا» ەلىمىزدە اعارتۋشىلىق, عىلىمي-تانىمدىق جانە تاربيەلىك ءمانى بار ساپالى كونتەنتتى دامىتۋ, ماسس-مەديا سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنى باسا ايتىلعان.
قورىتا ايتقاندا, بۇل قۇجاتتى ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگان ءوز قىزمەتىندە ەسكەرۋگە مىندەتتى ەكەنى جازىلعان. سوندىقتان اتالعان جارلىق ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سيپاتتاعى ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە نەگىزگى باعدار بولاتىنى ءسوزسىز.
جىلبەك كەرىمبەك,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD