اۋىل اكىمى – اۋىلدىڭ دامۋىنداعى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش. باياناۋىلدىڭ شەتكى ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلى كەيىنگى جىلدارى تۇرلەنىپ, كەلبەتىنىڭ ارتا ءتۇسۋىن جەرگىلىكتى جۇرت اۋىل اكىمى ءسابيت كەنجاليننىڭ ىسكەرلىگىمەن بايلانىستىرادى. جاس ءارى الەۋەتى مول باسشى بيىل كوپتىڭ قولداۋىمەن ەكىنشى مەرزىمگە سايلاندى.
ورتالىعىنا اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ەسىمى بەرىلگەن جاڭاجول اۋىلدىق وكرۋگىندەگى سوڭعى وزگەرىستەردى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. مۇندا كەيىنگى بەس جىلدا اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسىن ارتتىرۋعا, كورىكتەندىرۋگە ماڭىز بەرىلىپ, ىرگەلى ءىس تىندىرىلدى. 2021 جىلى «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا ورتا مەكتەپ پەن مەديتسينالىق پۋنكت كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, جاڭاشا كەلبەتكە يە بولدى. اۋىل ىشىنە اسفالت سالىنىپ, جارىق شامدارى ورناتىلدى. قازىر تۇنگى ۋاقىتتا سامالاداي جارىق بولىپ تۇرادى. كەيىن ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋ جۇيەسى تارتىلىپ, وكرۋگكە قاراستى بارلىق اۋىلدا ء(ماشھۇر ءجۇسىپ, قاراشوقى, بۇركىتتى) ۇيالى بايلانىس قوسىلدى. مۇندا بۇگىندە جالپى سانى 600-ءدىڭ ۇستىندە حالىق بار.
– بوزبالا شاعىمىزدا ەل ۇلكەندەرى اۋىلعا بيلىك وكىلدەرى كەلسە, كوبىنە جەكە ماسەلەمەن بارىپ جولىعاتىن. قازىر اۋىل حالقى اكىمدەرگە ورتاق, قوعامدىق ماسەلەلەرمەن كەلەدى. تەك كەيدە اۋىلدان ءۇي سالۋعا جەر الۋ ءۇشىن ازاماتتار حابارلاسادى. بۇل جاعداي ەل تۇرمىسىنىڭ ارتقانىن بىلدىرسە كەرەك. ارينە, جەتىم بالالار اسىراپ وتىرعان, كوپبالالى وتباسىلار بارشىلىق. ولارعا جونىمەن كومەك كورسەتىلەدى. قازىرگى ادامداردىڭ ويى – اۋىلدى تۇلەتۋ, جاڭادان جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, اۋىلدى ودان ءارى جايلى ەتە ءتۇسۋ, – دەيدى ءسابيت مۇرات ۇلى.
كەلەر جىلى اۋىلعا وپتيكالىق تالشىقتى جەلى تارتىلىپ, اۋىل حالقى ساپالى ينتەرنەت كوزىنە قوسىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جۋىقتا اۋدان اكىمى حالىقپەن كەزدەسۋىندە كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماسەلە – جەرگىلىكتى قوقىس پوليگونىنىڭ ماڭايىن قورشاۋ. ول بويىنشا سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, بيۋدجەتكە ءوتىنىم جىبەرىلگەن. ول دا كەلەر جىلى شەشىمىن تابادى دەگەن سەنىم زور. بيىل قاراشوقى اۋىلىنىڭ كوشەلەرىنە اسفالت توسەلىپ, جارىق شامدارى قويىلدى. اۋماقتا 38 شارۋا قوجالىعى, 6 جەكە كاسىپكەرلىك, 1 جشس مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلىنان 18 شاقىرىم جەردە جارلىكول دەپ اتالاتىن كول بار. ونى «بولاشاق» شارۋا قوجالىعى جالعا الىپ, بۇگىندە تۇقى, اق امۋر, الابۇعا, موڭكە بالىقتارى, شايان وسىرىلەدى. كولدە بالىق قورى مول بولۋىنا بايلانىستى اۋەسقوي بالىقشىلار ءبىر شەتى پاۆلودار مەن قاراعاندى, ءبىر شەتى استانادان ۇزبەي كەلىپ جاتادى.
بيىل اۋىلعا جاقىن جەردەگى 2 355 گەكتار ليماندىق جەر قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل القاپتار سوناۋ كەڭەس زامانىنان بەرى بۇزىلىپ, پايدالانۋسىز جاتىپ قالعان. ەندى اۋىل حالقى ليماندارعا الا جازداي ءتورت ت ۇلىگىن جايىپ, قىسقا قاجەتتى مال ازىعىن شاۋىپ الادى. ەكىنشى تۇرعىدان ليماندار جازعىتۇرىم اششىسۋ وزەنى ارقىلى مول سۋ لاپ قويعاندا كىشىگىرىم سۋقويماسىنىڭ ءرولىن اتقارادى. قىزىل سۋدىڭ كوپ بولىگى وسى جەردە ىركىلىپ, قالىپ قويادى. ناتيجەسىندە, بۇرىنعىداي اۆتوجولدار مەن ەلدى مەكەندەرگە تاسقىننان قاۋىپ تونبەۋى كەرەك. جاقىن جىلدارى مۇندا كوپجىلدىق شوپتەردى ەگۋ كوزدەلىپ وتىر. ناتيجەسىندە, كادىمگىدەي قورىق پايدا بولىپ, 2 ادام قوسىمشا جۇمىس ورنىمەن قامتىلادى. وسىلايشا, ينجەنەرلىك قۇرىلىس اۋىل ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن سىيلاماقشى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلى بيىل «ىشىمدىكسىز اۋىل» اتاندى. اۋىلداعى ەكى دۇكەننىڭ يەسى ىشىمدىك اتاۋلىنى ساتۋدان باس تارتىپ, بيلىكپەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ارنايى مەموراندۋمعا وتىرعان. ۇرلىق دەگەن اتىمەن جوق. ەل ازاماتتارىنىڭ بىرىگۋىمەن مەشىت تە جوندەلىپ, يماندىلىققا ۇيىپ جۇرگەندەر كوبەيە تۇسكەن. ال 2022 جىلى قازاق ەنەرگەتيكاسىنىڭ اتاسى شاپىق شوكيننىڭ اتىنا اشىلعان مۇراجاي بۇگىندە كەلىمدى-كەتىمدى مەيماندار ءجيى باراتىن ورىننىڭ بىرىنە اينالعان. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 8 بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلعان.
تاعى ءبىر جەتىستىك, اۋىل حالقىنىڭ تازالىققا ءمان بەرەتىنىن بايقاعان وبلىس ەكولوگتەرى جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن ايماقتىق «ۇلگىلى اۋىل» بايقاۋىندا جەڭىمپازعا بەرىلەتىن جۇلدەنىڭ ءبىرىن ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلىنا تاعايىنداپ, ناتيجەسىندە 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقشالاي سىياقى تابىس ەتىلدى. بۇعان قوسا بونۋستىق ترانسفەرت ءبولىندى. بۇل بايقاۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنداعى «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسياسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعانىن اتاپ وتەيىك.
– وسى قىزمەتكە كەلگەن كۇنىمنەن باستاپ اۋليە بابامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شاراپاتىن سەزىنەمىن. قانداي ءتاۋىر ءىس باستامايىق, جولىمىز بولىپ ءجۇرىپ كەتەدى. عۇلامانىڭ شوبەرەسى اباي شاراپيەۆتىڭ باس بولۋىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ قونىسى بولعان سارىبۇلاقتا اعاش وتىرعىزۋ, كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى ۇزبەي ءجۇرىپ جاتىر. تەك بيىل دەمەۋشىلەر قاراجاتىنا 170 ءتۇپ قاراعاي, جەمىس اعاشى وتىرعىزىلدى. ءتىپتى ول جەرگە كۇن پانەلدەرى قويىلىپ, وعان جالعانعان سورعى جاس كوشەتتەرگە تامشىلاتۋ ارقىلى سۋ جەتكىزىپ تۇرادى. اتامىزدىڭ كەسەنەسى باسىندا ءماجىلىس زالى سالىندى. قارا كۇز تۇسكەنشە اپتا سايىن اۋىلىمىزدا سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلادى. ءبىر قۋانتارلىعى, كەلەر جىلى اكىمدىككە سۋ جاڭا قىزمەتتىك كولىك بەرىلەدى. بۇعان دەيىن اۋىلدىق مەدپۋنكتكە دە جاڭا جەدەل جاردەم كولىگى الىنعان. مۇنداي يگىلىكتەر ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى العا باستىرادى, – دەيدى اۋىل باسشىسى.
اۋىل بالالارى مەن جاستارى – سپورتشىل. ۆولەيبولدان كوپتەگەن شەبەر ويىنشى ءوسىپ شىعىپ, ەلىمىزدىڭ بەلگىلى كوماندالارىندا ويناپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا, سەرىك اسقار «اتىراۋ» ۆولەيبول كلۋبىنىڭ, ايزات ازماحان «ۇشقىن-كوكشەتاۋ» كلۋبىنىڭ – بەلدى ويىنشىلارى.
مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ روبوتتەحنيكاعا اۋەستىگى دە كورگەن جاندى تامسانتادى. فيزيكا جانە ينفورماتيكا مۇعالىمى اسقار ايۋپوۆ بالالاردى روبوتباعدارلامالاۋ تىلىنە تالماي ۇيرەتىپ ءجۇر. ال اۋىل تۇرعىندارى بالالارىنىڭ ساباقتان بوس ۋاقىتىندا پايدالى ءارى كەلەشەگى زور عىلىم تۇرىمەن شۇعىلداناتىنىنا ءدان ريزا. مۇندا ءبىراز جىلدان بەرى روبوتتەحنيكا ساباقتارى تەك ينفورماتيكا ءپانى اياسىندا عانا وقىتىلىپ قويمايدى, اپتا سايىنعى ۇيىرمە تۇرىندە دە جالعاسىپ كەلەدى. ءتۇرلى مەحانيكالىق تەتىكتەر مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى جاساندى ينتەللەكتىمەن بايلانىستىراتىن قولدانبالى ونەرگە بوي ۇرعان جاس ۇرپاقتىڭ قازىردە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. اۋىلدىق مەكتەپ ىشىنەن قۇرىلعان كوماندالار رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق روبوتتەحنيكا تۋرنيرلەرىندە توپ جارىپ ءجۇر.
ايرانداي ۇيىعان ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلىنىڭ بۇگىنگى تىرلىگى – وسى. كەلەشەكتە اكىم مەن اۋىل ادامدارى بىرلەسىپ, سىرتتان كەلەتىن تۋريستەر ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىن اشۋدى دا ماقسات ەتىپ وتىر. كەلەر جىلى مۇندا اسپان استىنداعى ەتنوگرافيالىق مۋزەي قۇرىلادى دەپ جوسپارلانعان. ءماشھۇر اتا اۋىلىنداعى جوبا-جوسپارلار ورنىمەن ورىندالىپ, قازاقتىڭ تاعى ءبىر اۋىلىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي بەرسىن دەگەن تىلەك ايتامىز.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلى