م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى كورەرمەن قاۋىمعا جاڭا ماۋسىمدا ەرەكشە مانگە يە, گۋمانيستىك قۋاتى زور قويىلىم ۇسىندى. ۋيليام گيبسوننىڭ ايگىلى پەساسى نەگىزىندە قويىلعان «سوتۆوريۆشايا چۋدو, يلي چتو تاكوە ليۋبوۆ» مۋزىكالىق دراماسى – ادام ەرىك-جىگەرىنىڭ شەكسىزدىگىن, ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنداعى نازىك رۋحاني بايلانىستى تەرەڭ زەرتتەيتىن بيىك ونەر تۋىندىسى.
ايتۋلى شىعارما ماسكەۋدەن شاقىرىلعان مامان – قازاق قىزى گۇلناز بالپەيىسوۆانىڭ وتاندىق ساحناداعى العاشقى جۇمىسى ەمەس. بۇعان دەيىن م.يۋ.لەرمونتوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ورىس دراما تەاترى, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترى, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى جانە قاراعاندىداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنداعى «اقىلدىڭ ازابى», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ۇلپان», «قاراگوز» سپەكتاكلدەرىنەن كەيىنگى كەزەكتى تىڭ تاجىريبەسى. سپەكتاكل الەمگە ايگىلى تۇلعا – كورۋ, ەستۋ, سويلەۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان حەلەن كەللەردىڭ تاعدىرى مەن وعان ءومىردىڭ ەسىگىن قايتا اشقان ەنن سالليۆاننىڭ ۇستازدىق ميسسياسىنا قۇرىلعان. بالپەيىسوۆانىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمىندە وسى ەكى كەيىپكەردىڭ اراسىنداعى قايشىلىق, ىشكى كۇرەس ءھام بىرتىندەپ تابىسقان رۋحاني بايلانىس نەگىزگى درامالىق ارقاۋعا ۇلاسادى. وسىلايشا, قويىلىم ومىرباياندىق دەرەكتەردىڭ ساحنالىق نۇسقاسى عانا ەمەس, ادام بولمىسى جونىندەگى كەڭ تىنىستى فيلوسوفيالىق تولعامعا اينالادى. ۋيليام گيبسون مەن حەلەن كەللەردىڭ اۆتوبيوگرافيالىق جەلىسىنە سۇيەنە وتىرىپ, رەجيسسەر ءوز ساراپتاۋىندا كورەرمەندى ادامنىڭ ىشتەي ءوسۋىنىڭ, رۋحاني جارىققا ۇمتىلۋىنىڭ جاڭا قىرلارىن اشۋعا جەتەلەيدى. ول تۋرالى گۇلنازدىڭ ءوزى بىلاي تولعاندى:
– قويىلىمدا الەۋمەتتىك, ادامگەرشىلىك ءھام ىشكى الەمگە قاتىستى بارلىق ماڭىزدى تاقىرىپتار بار. نەگىزگى وي – ادامعا اياۋشىلىق تانىتۋ ەمەس, وعان تەڭ دارەجەدە قاراۋ. شىنايى كۇش – قۇرمەتتە, – دەيدى ول. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا ءجيى بايقالمايتىن, «جابىق ەسىكتەردىڭ» ارتىندا قالاتىن ادامداردىڭ ماسەلەسى – سپەكتاكلدىڭ باستى وزەگى. گۇلنازدىڭ پىكىرىنشە, كەز كەلگەن شەكتەۋ – كەمشىلىك ەمەس, ادامدى باسقا قىرىنان تانۋعا مۇمكىندىك.
قويىلىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – حەلەن ءرولىن «قاناتتىلار» ينكليۋزيۆتى تەاترىنىڭ ەستۋ قابىلەتى تومەن اكتريساسى گۇلنار ەسەنتاەۆانىڭ ورىنداۋى بولدى. رەجيسسەر بۇل شەشىم سپەكتاكلدى شىنايى ەتۋگە باعىتتالعانىن ايتادى.
– سپەكتاكلدىڭ ەڭ باعالى تۇسى – شىنايىلىعى. ءبىز ءرولدى كاسىبي تۇردە ءارى ءوز تاجىريبەسىندە سەزىنە الاتىن ادامعا تاپسىرۋدى ءجون كوردىك. «قاناتتىلار» تەاترىنىڭ اكتريساسى گۇلنار ەسەنتاەۆا وسى تالاپقا ساي بولدى. ول الەمدى باسقاشا سەزىنەدى, دىبىستى ەدەن ارقىلى, ۆيبراتسيا ارقىلى قابىلدايدى. وسىنى ءتۇسىنۋ بىزگە باسقا ءبىر الەمنىڭ ەسىگىن اشقانداي بولدى. اكتەرلەر ءۇشىن دە بۇل — ۇلكەن مەكتەپ. ولار گۇلنارمەن بىرگە قوزعالىس پەن ىمنىڭ, تىنىس پەن ىرعاقتىڭ ءتىلىن قايتا اشتى, – دەيدى گ.بالپەيىسوۆا.
سونىمەن قاتار سپەكتاكلگە ءسۋردوتىل مامانى ايدانا جاپاروۆا قاتىسىپ, ساحنالىق ارەكەتتىڭ ەموتسيالىق رەڭكىن ىم ءتىلى ارقىلى جەتكىزىپ وتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينكليۋزيۆتى قويىلىم – تەك قولجەتىمدىلىك ەمەس, بىرلەستىك.
– ءارتۇرلى مۇمكىندىگى بار اكتەرلەر ءبىر ساحنادا كەزدەسكەندە, سپەكتاكل شىنايى ومىرگە اينالادى. مەن ءۇشىن بۇل ۇلكەن ونەر مەكتەبى بولدى. تەاتر اكتەرلەرىنىڭ كاسىبيلىگى, رولگە كىرىپ كەتۋ جىلدامدىعى, ساحناداعى ەركىندىگى مەنى تاڭعالدىردى. ءسۋردوتىل مامانى رەتىندە مەنىڭ مىندەتىم – تەك اۋدارۋ ەمەس, اكتەردىڭ ەموتسياسىن ءدال جەتكىزۋ. سەبەبى ەستۋ قابىلەتى تومەن كورەرمەن ءۇشىن ەموتسيا – ماتىننەن دە ماڭىزدى. قويىلىم بارىسىندا اكتەرلەر مەنىڭ قيمىلىمدى دا باقىلايدى, ال مەن ولاردىڭ ىرعاق, تەمپ, پلاستيكاسىن سەزىنەمىن. بۇل — بىرلەسكەن ۇلكەن جۇمىس, – دەيدى ول.
رەجيسسەر گۇلناز بالپەيىسوۆا مەن ستسەنوگراف كانات ماقسۇتوۆ قۇرعان كوركەمدىك الەم – قاراپايىمدىقتىڭ ىشىندە كۇردەلى سيمۆوليكا جاسىرىلعان كەڭىستىك. ال ساحنالىق شەشىمدەگى جارىق پەن تۇنەكتىڭ ديالەكتيكاسى حەلەننىڭ ىشكى الەمىن ايقىن كورسەتەدى. ساحنالىق شەشىمدەردىڭ بارلىعى مينيماليستىك ستيلدە ورىندالعان. دەكوراتسيانىڭ ءار ەلەمەنتى سيمۆولدىق مانگە يە: بوس كەڭىستىك – ىشكى كۇرەستى, جارىق – كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيىن, ال دىبىس – وقيعانىڭ تىنىسىن جەتكىزەدى.
– جارىق اكتەرلەرمەن بىرگە «تىنىستايدى», دىبىس كەيدە كەيىپكەردىڭ جالعىزدىعىن, كەيدە ءۇمىتىن بىلدىرەدى. ال ۇنسىزدىك كورەرمەندى ءوز سەزىمىن تىڭداۋعا جەتەلەيدى, – دەيدى بۇل شەشىمى تۋراسىندا رەجيسسەردىڭ ءوزى.
سپەكتاكلدىڭ مۋزىكالىق تابيعاتى ونىڭ درامالىق وزەگىن تەرەڭدەتىپ, حەلەننىڭ ءۇنسىز الەمىندە تۋلاعان سەزىمدەرگە ءۇن بەردى. اۋەن بىردە اۋىر تىنىسپەن تۇنشىقسا, بىردە ءۇمىت ساۋلەسىندەي جارقىراپ, كەيىپكەردىڭ جان قاقتىعىسىن كورەرمەنگە ءدال جەتكىزدى. قويىلىمدا سونداي-اق حورەوگرافيالىق شەشىم دە ەرەكشە كوركەمدىك مانگە يە. پلاستيكالىق قوزعالىستار باس كەيىپكەر حەلەننىڭ ىشكى ارپالىسىن كورىنبەيتىن دەڭگەيدەن كورىنەتىن بەينەگە اينالدىرىپ, كورەرمەننىڭ كوز الدىندا ونىڭ ىشكى كۇرەسى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ قاقتىعىسىن جاندى سۋرەتكە اينالدىردى. ءار قيمىل – جۇرەك سوعىسىنىڭ ىرعاعىنداي اسەرلى.
ال اكتەرلىك انسامبل جۇمىسى بولەك اڭگىمە. سپەكتاكلدە حەلەن ءرولىن سومداعان اكتريسا گۇلنار ەسەنتاەۆا كەيىپكەر بەينەسىنە تولىق بەرىلىپ, ساحنادا شىن مانىندە كورەرمەنىنە وي سالارلىق وبراز جاساي الدى. ونىڭ دەنە قوزعالىسىنداعى دالدىك, سەزىمنىڭ پلاستيكالىق بەرىلۋى, ءتىپتى تىنىس الۋىنىڭ ءوزى كەيىپكەردىڭ وقشاۋ الەمىن ءدال سەزىندىردى.
ءيا, «سوتۆوريۆشايا چۋدو, يلي چتو تاكوە ليۋبوۆ» دراماسى – ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىسى ءوز ىشىندەگى تۇنەكتى جارىققا الماستىرۋ ەكەنىن كورسەتەتىن كوركەم ءارى تەرەڭ قويىلىم. سپەكتاكل – ماحابباتتىڭ ەمدەيتىن, تاربيەلەيتىن, ومىرگە قايتا اكەلەتىن ۇلى كۇش ەكەنىن دالەلدەيتىن ساحنالىق تۋىندى. توقەتەرىن تۇيسەك, رەجيسسەر گۇلنازدىڭ ءسوزىن, ءسۋردوتىل مامانى ايدانانىڭ سەزىمىن تىڭداي وتىرىپ, بۇل سپەكتاكلدىڭ باستى قۇپياسىن تۇسىنگەندەي بولاسىڭ. ولار ءبىر الەمدى ەكىنشى الەممەن توعىستىرعان جوق, ولار ەكى الەمنىڭ اراسىنا كوپىر سالدى.ساحنادا جارىق قوزعالعاندا – جۇرەك قوسا قوزعالدى.ۇنسىزدىك ورناعاندا – سىر اشىلدى. اكتەرلەر قولىن سوزعاندا – كورەرمەننىڭ جان دۇنيەسىنە ءتيىپ ءوتتى. دەمەك بۇل قويىلىمنىڭ ماقساتى – كورمەيتىندەرگە جارىق سىيلاۋ ەمەس, كورىپ جۇرگەن ءبىزدى ومىرگە باسقا كوزبەن قايتا قاراۋعا ۇيرەتۋ دەپ تۇيدىك. سپەكتاكلدىڭ باستى قۇندىلىعى دا وسىندا, بىزدىڭشە.