ۇلى مەملەكەتتىك قايراتكەر بولۋ ءۇشىن تاريحتىڭ بەتالىسىن سەزىنە ءبىلۋ كەرەك. تاريح ۇدەرىستەرى تۋرا داڭعىل جول ەمەس, بۇرالاڭى مەن يرەلەڭى كوپ ەكەنى بەلگىلى. تاريحي دامۋدىڭ شىرعالاڭعا تولى جولىندا كىلت بۇرىلىس پەن كەدەرگىلەر كەزدەسىپ وتىرادى. ولاردان وتپەيىنشە, العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەس.
ءدال وسىنداي كەزەڭدەردە قيىندىقتاردان باتىل وتە الاتىن, كەدەرگىلەردى ەڭسەرەتىن, الەۋمەتتىك ءوركەندەۋ مەن جاڭارۋ ءۇشىن ىلگەرىلەۋدىڭ جاڭا جولىن اشۋعا قابىلەتتى ليدەرلەر جارقىراي كورىنەدى. باسقاشا ايتقاندا, كورنەكتى تۇلعالاردى تاريحتىڭ ءوزى ءدۇنيەگە اكەلەدى. دەگەنمەن, ليدەرلەردىڭ وزدەرى دە تاريحتى جاسايدى.
ۇلى تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن تاريحي فاكتورلار مەن جاعدايلاردىڭ بولۋى ازدىق ەتەدى. ەل مەن ءدۇنيەجۇزى الدىندا تۇرعان كۇردەلى دە جاۋاپتى ءمىندەتتەردى ورىنداۋعا قاجەتتى ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە ءبىرتۋار تۇلعا بولۋى كەرەك. ونداي ادام باتىل دا جىگەرلى, قايتپاس قايسار جانە ءپرينتسيپتى, ءادىل دە وجەت بولۋعا ءتيىس.
الەم تاريحىنداعى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي ادام. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىندە وعان ەلباسى بولۋ تاعدىرى بۇيىردى. ول بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ تاعدىرى ءۇشىن, قازىرگى قازاق مەملەكەتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرۋدە جىگەرىن جانىدى, باتىلدىق پەن قايسارلىق تانىتتى.
كورنەكتى تۇلعالاردى ءىسى مەن ارەكەتىنە قاراپ باعالايدى. ۇلى ادامداردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – الەۋمەتتىك پروگرەستى ىلگەرىلەتۋگە جانە ۋاقىت العا تارتقان ءمىندەتتەردى ۇتىمدى شەشۋگە ونىڭ قىزمەتىنىڭ قانشالىقتى ىقپال ەتكەندىگىمەن كورىنەدى.
قوعام بىرلىكتە بولعان, ۇلتتىق ورتاق يدەيا قالىپتاسقان جاعدايدا ەل دە قارقىندى دامي تۇسەتىنىن تاريح كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ نەگىزگى شارتى – جالپى ۇلتتىق ليدەردىڭ شىعۋىندا ەكەنى ايقىن. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسىن دۇنيەگە كەلتىرىپ, قالىپتاستىرىپ, ىلگەرىلەتۋشى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولىپ وتىر. ول – تاۋەلسىزدىك يدەياسى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك يدەياسى, كوركەيۋ يدەياسى.
ونىڭ تۇجىرىمداماسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قوعامنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى, نارىقتىق ەكونوميكا, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جانە زاڭ ۇستەمدىگى نەگىزىندە ەل تاۋەلسىزدىگىن جانە ەگەمەندىگىن نىعايتۋ.
قازىرگى كەزدە بۇكىل دۇنيە ءجۇزى قۇرلىقتىڭ ەكى بولىگىندە – ەۋروپا مەن ازيانىڭ, ەكى وركەنيەتتىڭ – شىعىس پەن باتىستىڭ, ەكى ساياسي جۇيەنىڭ – توتاليتاريزم مەن دەموكراتيانىڭ توعىسىندا پايدا بولعان “نازارباەۆ قۇبىلىسى” تۋرالى ءجيى ايتادى. ونىڭ ەسىمى شەت ەلدەردىڭ كورنەكتى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارىندا اتالادى.
بۇل تەگىن ەمەس. ويتكەنى, قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ ساياساتىندا ەۋروپالىق رەفورماشىلدىقتى, پراگماتيزمدى جانە دەموكراتيا ۇدەرىستەرىنە اينىماستىقتى دا, قوعامنىڭ نەگىزدەرىمەن تىعىز بايلانىسقان ازيالىق ءداستۇرشىلدىكتى دە ۇيلەستىرە الدى.
كورنەكتى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, ن.نازارباەۆتىڭ اتىنا قانشاما ماقتاۋ-ماداقتاۋلار ايتىلىپ جاتسا دا, اۋقىمدى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىنگى تاريح تولقىندارىندا ءوزىن تانىتا العان شىنايى تاريحي تۇلعا – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەينەسىن تولىق قامتي الماعانداي سەزىلەدى.
بۇل جەردە قازاقستان ليدەرى تۋرالى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ءسوزىن كەلتىرە كەتۋ ورىندى بولار ەدى: “نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىز مەملەكەتتى ىرگەتاسىنان باستاپ تۇرعىزدى. مۇنداي مىندەتتى ورىنداۋ تەك ءبىرتۋار ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەدى. ءبارى بىتكەن كەزدە قاي ءىس تە وڭاي سەكىلدى كورىنەتىنى راس. باسىنان باستاپ, دامۋدىڭ وسىنداي دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزە الۋ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاماشا ورىنداعان وراسان زور مىندەت”.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جوعارىدان ەشكىمنىڭ بۇيرىعىنسىز, بارشا حالىقتىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ قالاۋى بويىنشا شىن مانىندەگى ەلباسى اتانىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. حالىق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تىڭنان العاشقى جول سالۋشىنىڭ اۋىر مىندەتىن قولعا الدى دەپ سانايدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەڭبەكشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى, قازاق مەكتەبىندە وقىپ, ماماندىق يگەردى, مەتاللۋرگ بولدى. جاستىق شاعىندا, العاشىندا كومسومول ۇيىمىندا, كەيىننەن پارتيا ورگاندارىندا ساياسي جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ الىپپەسىمەن تانىستى. ەرەكشە قابىلەتتىلىگى, جۇمىسشىلاردىڭ ومىرىمەن ەتەنە تانىستىعى, تاباندى ەڭبەكقورلىق – جاس باسشىنى باسقارۋ ءىسىنىڭ ەڭ ۇشار شىڭىنا شىعاردى. 1989 جىلعى ماۋسىمدا ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى, ال 1990 جىلعى ءساۋىردە جوعارعى كەڭەس ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى ەتىپ سايلادى. ءسويتىپ, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇكىلوداقتىق اۋقىمداعى كسرو-نىڭ ليدەرلەرى رەيتينگىندە ءبىرىنشى ورىن العان ەڭ تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.
ول كەڭەس وداعى قالاي كۇيرەپ جاتقانىنا كۋا بولدى, دەگەنمەن, كسرو-نىڭ سول كەزدەگى باسشىلارىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە ساياسي مۇمكىندىكتەرىن ناقتى باعالادى جانە ءبىر كەزدەگى قۋاتتى ەلدىڭ جۇرتىندا پايدا بولعان جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى دۇربەلەڭ مەن قان توگۋگە اپاراتىنداي ايلا-شارعىعا ارالاسۋدان ءوز بويىن اۋلاق ۇستاپ قالدى.
سونداي كۇردەلى كەزەڭدە ينتەگراتسيانى جاقتاپ, تمد-نى قۇرۋدىڭ شىن ءمانىندەگى باستاماشىسى بولعان ن.نازارباەۆتىڭ اسا كورەگەندىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. ول ءبىردەن-ءبىر دۇرىس جولدى تاڭدادى, سول ارقىلى بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى تەكە-تىرەسكە, “يۋگوسلاۆ ستسەناريى” بويىنشا قان توگىلۋىنە جول بەرمەدى.
تاۋەلسىزدىك الۋمەن بىرگە قازاقستان الدىندا جەر شارىنىڭ گەوساياسي كارتاسىندا ءوز ورنىن ايقىنداۋدىڭ كۇردەلى ماسەلەسى تۇردى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بۇل تۋرالى بىلايشا ەسكە الادى: “...ءبىز الەمدە ءوزىمىزدىڭ گەوساياسي ستراتەگيامىزدى انىقتاۋعا ءتيىس ەدىك. قازاقستان قانداي بولۋى كەرەك؟ ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى كوپىر مە؟ نەمەسە “سولتۇستىك پەن ءوڭتۇستىكتىڭ” بەلاعاشى ما؟ الدە تاعى ءبىر “ازيالىق جولبارىس پا؟”
مەملەكەت باسشىسى جۇزەگە اسىرعان جاڭارۋلاردىڭ تاريحي اۋقىمى مەن ۇلىلىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءتاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىنگى قازاقستانعا ويشا ورالۋ جەتكىلىكتى. ەلىمىز كەڭەستىك جىلداردان داعدارىستاعى ەكونوميكانى, توقتاپ قالعان كاسىپورىنداردى, كۇيرەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن, كەدەيلەنگەن حالىقتى مۇراعا الىپ قالعان بولاتىن. مۇنىڭ ءبارى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تۋىنداتىپ, ساياسي تۇراقسىزدىققا اينالىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇردى.
سول كۇندەرى كوپتەگەن ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە كۇمان كەلتىرىپ, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق جانە ۇلتارالىق وتكىر ماسەلەلەردىڭ اۋىرتپالىقتارىنا قوسا, قىتايمەن, رەسەي, ورتا ازيا مەملەكەتتەرىمەن قۇقىقتىق تۇرعىدا شەكاراسى رەسىمدەلمەگەن قازاقستان ءالى ۇزاق ۋاقىت بويى شىن مانىندەگى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە المايدى دەسە-ءتىن.
بىراق, پرەزيدەنتتىڭ جىگەرلى ەڭبەگى, ونىڭ كورەگەن ساياساتى مەن العىر كوشباسشىلىعى بارلىق سۇرەڭسىز بولجامداردى جوققا شىعاردى.
ەگەر دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىڭ باسشىسى بولىپ تۇرماعان بولسا, بىردە-ءبىر رەفورما تابىسقا جەتە الماۋشى ەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. ول قيىن كەزەڭدەردىڭ بارىندە – ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا بارلىق جاڭارۋلاردىڭ ۇدەتكىشى مەن كەپىلى رەتىندە بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الدى.
ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق سالالارىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ءجۇزەگە اسىرىلدى, ەلىمىز جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتى ەكونوميكاعا بەت بۇردى. دەموكراتيا مەن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ بەرىك داستۇرلەرى بولماعان ەلدە, قاتاڭ ورتالىقتاندىرىلعان ءامىرشىلدىك ءجۇيەدەن ەركىن نارىققا كوشۋ كۇردەلى دە اۋىر جانە ۇزاق بولۋى مۇمكىن ەدى. پرەزيدەنت نار تاۋەكەلگە بەل بۋدى. دەگەنمەن, وسى ارادا ونىڭ ساياسي كۇش-جىگەرى شەشۋشى ءرول اتقارعان بولسا كەرەك.
ناتو-نىڭ باس حاتشىسى دج. روبەرتسون كەيىننەن بۇل تۋرالى بىلاي دەدى: “ەسكى كوزقاراستان ارىلىپ, ەل ىشىندەگى شىنايى رەفورمالاردى جالعاستىرۋدىڭ, جەدەل وزگەرەتىن حالىقارالىق جاعدايعا بەيىمدەلۋدىڭ پرەزيدەنت نازارباەۆقا وڭاي بولماعانىن ءبىز تۇسىنەمىز”.
شىنىندا دا, سول ءبىر قيىن كەزدەردە پرەزيدەنتكە ەلىمىزدىڭ ىشىندەگى – جارىقسىز جانە جىلۋسىز قالعان قالالار مەن اۋىلداردىڭ تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدەن, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ارپالىسقان كۇرەستەن باستاپ – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جاساۋعا دەيىنگى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى وتكىر ماسەلەلەردى ءبىر مەزگىلدە شەشۋگە تۋرا كەلدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە قاتاڭ بيلىك جۇيەسىمەن ۇيلەسىم تاپقان ەكونوميكانى ىرقىنا جىبەرۋ باعىتى تاڭدالىپ الىندى. ن.نازارباەۆ جوسپارلى جاڭارۋدى ءجىگەرلى جانە از شىعىنمەن جۇرگىزۋدىڭ قاجەتتىگىن, كۇشتى اتقارۋشى بيلىك كەرەكتىگىن جانە حالىق پەن تاريح الدىندا جەكە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۇرعانىن جاقسى ءتۇسىندى.
سول جىلدارى ەڭ قيىن ءارى اۋقىمدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. جەكەشەلەندىرۋ بىرنەشە كەزەڭدەرگە ءبولىندى. ءناتيجەسىندە, ونەركاسىپ جاندانا باستادى, قارجى جانە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ورنادى, بيۋدجەت جانە سالىق جۇيەلەرى قۇرىلدى, ادام ايتقىسىز ينفلياتسيا اۋىزدىقتالدى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قاناعاتتانارلىق دەڭگەيى قامتاماسىز ەتىلدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ وراسان زور تاريحي ەڭبەگى ونىڭ باسشىلىعىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋىندە, دەربەس قارجى-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ءتۇزىلۋىندە, جوعارىدان تومەن بىرىڭعاي اتقارۋشى بيلىكتىڭ قالىپتاسۋىندا, قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلۋىندا, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ بەكىتىلۋىندە كورىنەدى. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە كوپپارتيالىق جۇيە قالىپتاسىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزى قۇرىلدى, ءباسپاسوز ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى. قازاقستان وركەنيەتتى دامۋ جولىن تاڭدادى.
قول جەتكەن ناتيجەلەر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋعا العىشارتتار جاسادى, ستراتەگيالىق سيپاتتاعى مىندەتتەردى شەشۋدى باعدارلاۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. سول كەزدە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءازىرلەنگەن ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى دۇنيەگە كەلدى.
بۇل قۇجاتتا قولدا بار رەسۋرستار ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتتارىنا وتە ءدال بەلگىلەنىپ, شوعىرلاندىرىلدى. جاھاندىق دامۋدىڭ بۇگىنگى كۇردەلى قيىلىستارىندا ستراتەگيا ءبىزدىڭ نەگىزگى جول باعدارىمىز بولدى دەپ ايتساق ارتىق ەمەس.
سىرتقى ساياسات سالاسى دا ەلەۋلى تابىستارعا تولى. سالاماتتى پراگماتيزم, جەتەكشى مەملەكەتتەر مۇددەلەرىنىڭ سانالى تەپە-تەڭدىگى باعىتىن ۇستانىپ, تەكە-تىرەسكە اپاراتىن قادامداردان باس تارتا وتىرىپ, قازاقستان ديپلوماتيالىق قۇرالدار ارقىلى ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الدى.
فرانتسيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, كورنەكتى ساياساتكەر جاك شيراك ن.نازارباەۆتىڭ جۇمىسى تۋرالى: “1991 جىلدان باستالعان وزگەرىستەردى فرانتسيا ماڭىزدى ءارى شەشۋشى وقيعالار دەپ باعالايدى. تۇرلاۋسىزدىق جانە قيىن جاعدايدا ءسىزدىڭ ەلىڭىز مەملەكەت قۇرۋ جولىنا ءتۇستى, ءسويتىپ, ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن تامىرى تەرەڭ تاريحىنا ادالدىعىمەن قاتار, دەموكراتيانىڭ جالپى ادامزاتتىق پرينتسيپتەرى مەن قۇقىقتىق مەملەكەتكە بەرىكتىگى تۋرالى مالىمدەدى.
15 جىل ىشىندە قازاقستان تۇراقتى ينستيتۋتتارى جانە قارقىندى ەكونوميكاسى بار ەلگە اينالدى. ءسىزدەردىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋ, دىندەر جانە مادەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ جونىندەگى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن باستامالارىڭىزعا فرانتسيا ارقاشان تىلەكتەس بولىپ كەلەدى. وسى قادامداردان ايماقتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنگەن الەم قوعامداستىعىنىڭ مۇشەسى ەكەندىكتەرىڭىز انىق كورىنىپ تۇر.
قازاقستان ماقتان تۇتا الاتىن ەرەكشە ماڭىزدى ءارى ءماندى جولدان ءوتتى. سىزدەر مۇنىڭ ءوزى ءبىر ساتى عانا ەكەنىن ايتا وتىرىپ, دانالىق تانىتتىڭىزدار. ءوز ەلدەرىڭىزدىڭ قازىرگى زامانعا ساي ورنىن بەكىتۋ جانە ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بيىك ماقساتتار مەن نيەتتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى دەپ تابىلعان رەفورمالاردى جالعاستىرۋدى سىزدەردىڭ بەرىك ۇستاناتىندارىڭىزعا قۋانامىن”, دەدى.
مەملەكەتتىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىنىڭ استانا قالاسىنا قونىس اۋدارعانى ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ءومىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بۇل شەشىمى ەلىمىزدىڭ گەوساياسي كەلبەتىن جاقسارتىپ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتتى, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىن دامىتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەردى جانە تۇراقتى كوپۇلتتى مەملەكەتتى قۇرۋداعى پرەزيدەنتتىڭ باعىتىن ناقتىلادى.
ۋاقىت وتە استانا ءبىزدىڭ حالقىمىزدى بىرىكتىرەتىن قازاقستاننىڭ باستى قالاسى عانا ەمەس, ول ەلدىڭ ماقتانىشى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك تابىستارىنىڭ سيمۆولى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ونىڭ باسشىسىنا اسا جوعارى ساياسي شەبەرلىك كەرەك ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. پرەزيدەنت تاڭداعان ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋمەن بىرگە, ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. قازاقستان تاجىريبەسى شەتەلدەردەگى بىرقاتار زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ زەردەلەۋ نىساندارىنا اينالدى. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى “نازارباەۆ ۇلگىسىن” زەرتتەۋگە ارنايى كونفەرەنتسيالارىنىڭ ءبىرىن ارنادى. امەريكالىق عالىمدار مەن ساراپشىلار ەل ىشىندەگى ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءجونىندەگى, سونداي-اق تولەرانتتىق يدەياسى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستاندىق ساياساتتىڭ پايدالى ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ ءوتتى. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋ تاجىريبەسى جوعارى باعالاندى.
ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن ءازىرلەنگەن “قاۋىپسىزدىك بەلدەۋى” قازاقستانعا الەمدىك داعدارىستان لايىقتى شىعۋعا جانە, ءتىپتى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
رەسەيدىڭ بۇرىنعى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى گ.گرەف مويىنداعانداي: “ەكونوميكانى رەفورمالاۋدىڭ بىرقاتار باعىتتارىندا قازاقستاندىق ارىپتەستەر ءبىزدىڭ الدىمىزدا كەتىپ بارادى. ءبىز قازاقستاننىڭ بارلىق سالاداعى تاجىريبەسىن ەسكەرۋدى كوزدەپ وتىرمىز”.
قازاقستاننىڭ الەمگە كەڭىنەن تانىمال بولعانى تۋرالى ايتقاندا, پرەزيدەنتتىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى ەرەكشە شەشىمىنە بولەك توقتالا كەتۋ كەرەك. ن.نازارباەۆ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مىعىم جانە ءبىرىزدى باعىتتى ۇستاندى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستاندا بولعان كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بىلاي دەگەن ەدى: “يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى الداعى جاھاندىق سامميت قارساڭىندا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ تۋرالى باسقادان گورى ءسىزدىڭ ايتۋعا مورالدىق قۇقىڭىز بار جانە ءۇنىڭىز باسىم بولۋى ءتيىس. وسى ماسەلە جونىندەگى بۇدان دا كوپ ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ تۇعىرلارىمىزدى ۇيلەستىرۋدى ۇسىنامىن. مەنىڭ ويىمشا, يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جانە يادرولىق قارۋدى جويۋ قاجەتتىگى جايىندا ايتۋعا سىزدەن باسقا ەشكىم دە لايىقتى ەمەس. ويتكەنى, ءسىزدىڭ حالقىڭىز وسى قارۋدىڭ بارلىق زارداپتارىن باستان وتكەردى, بىراق ونى ءسىز عانا توقتاتا الدىڭىز”.
ەگەر بۇۇ باس حاتشىسى سەكىلدى بەدەلدى جانە كوپتى كورىپ-بىلگەن ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆقا وسىنداي ۇسىنىس ءبىلدىرىپ جاتسا, وندا الەمدىك قوعامداستىق ءبىزدىڭ مەملەكەت تاراپىنان مۇنداي باستامانىڭ كوتەرىلۋىنە ءزارۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى كەزدە يادرولىق قاۋىپ تۋرالى ويلار ءتۇپكىلىكتى وزگەردى. الەم يادرولىق قارۋدان عانا ەمەس, يادرولىق قارۋدى قولعا ءتۇسىرۋدى كوكسەپ جۇرگەن تەرروريستەردىڭ دە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىنان ۇرەيلەنەدى. سوندىقتان, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋدىڭ تۇپكىلىكتى شارالارىن قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدى. ەڭ باستىسى, سامميت وتەردىڭ الدىندا قازاقستان مەن اقش باسشىلارى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. تاراپتار يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋداعى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى تۇردە جانداندىرۋعا نيەتتەرىن ناقتىلادى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ايماقتاعى جەتەكشى ءرولى ءوز باعاسىن الدى.
پرەزيدەنتتىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى ماڭىزدى باعىت-باعدارى, ونىڭ ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋدەگى يگى باستامالارى ەۋرازەق, كەدەن وداعى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىندا تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ينتەگراتسيا جولىنداعى ماڭىزدى قادامى بولاتىنىنا كۇمان جوق.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندەگى جوعارى حالىقارالىق بەدەلى مەن ءمارتەبەسىن ناقتىلايتىن تاريحي وقيعا – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەسىمى ەندى يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا, سەنىم شارالارى جانە قاۋىپسىزدىك, تولەرانتتىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ سەكىلدى ەرەكشە ماڭىزدى ۇدەرىستەرمەن دە بايلانىستىرىلۋدا.
قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭارۋلاردىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭىنە اياق باستى. رەفورمالارعا باي ءتاجىريبەلەردى يەمدەنە وتىرىپ, ەلىمىز كەلەشەككە جول باستادى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان داعدارىسقا قارسى باعدارلاما يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ نەگىزىندەگى جاڭعىرۋ ستراتەگياسىنا كوشۋگە, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىك بەردى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى ازىرلەندى.
ەۋروپالىق جانە ازيالىق كوشباسشىلاردىڭ يگى قاسيەتتەرىن ءوز بويىنا ۇيلەسىمدى تۇردە سىڭىرە بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق قىزمەتىندە مەملەكەت قۇرىلىسى سەكىلدى قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن ىستە تولاعاي تابىستىڭ جاڭا تەڭدەۋىن شىعارا الدى. وعان وڭاي بولعان جوق. سوندىقتان تىڭنان تۇرەن سالعان جولدا ول العاشقى بولۋمەن بىرگە, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بارلىق جۇگىن وزىنە الۋىنا تۋرا كەلدى. وعان قيىن بولعانى دا داۋسىز. ويتكەنى, بەيمالىم جولداردا تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر مەن ساتقىندىقتى دا مويىماي باستان وتكەردى. ىلعي اۋىر كەدەرگىلەردەن ءوتۋ, جالعان سەنىم, ەسكىنى اڭساۋ ما, سەنىمسىزدىك نەمەسە قاساقانا قارسى قيمىل جاساۋ جانە ءتىپتى ىرىتكى سالۋدى دا ەڭسەرۋ ونىڭ تاعدىرىنا جازىلعانداي. بىراق, ن.نازارباەۆ ارقاشان كوزدەگەن ماقساتىن انىق كورە ءبىلدى جانە وعان جەتۋدەگى جولدان ەش تايعان جوق.
مۇنداي قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ەلباسىمىز باسقا كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنان ءبىر ساتى بيىك تۇر. سوندىقتان, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە تەك نيەتتەس بايقاۋشىلار عانا ەمەس, ءارىپتەستەرى دە لايىقتى باعا بەرۋدە. بۇل الەمدىك ساياساتتاعى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. ادەتتە, مەملەكەت باسشىلارى باسقا ليدەرلەردىڭ تابىستارىنا قىزعانىشپەن قارايتىنى جاسىرىن ەمەس. پرەزيدەنت دج.بۋش ن.نازارباەۆتى “قازاقتىڭ دجوردج ۆاشينگتونى” دەپ اتادى, ال ۆلاديمير پۋتين ءبىزدىڭ باسشىمىزدى وسى زاماننىڭ كورنەكتى ساياساتكەرى دەپ سانايتىنىن مويىندادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كىممەن كەزدەسسە دە, جانە كىممەن كەلىسسوز جۇرگىزسە دە, ءتىپتى سوزگە ساراڭ مونارح بولسىن, پرەزيدەنت نەمەسە ۇكىمەت باسشىسى بولسىن, شىن ءجۇرەكتەن شىققان ەڭ جىلى سوزدەرگە يە بولادى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنە ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا اشىقتىق پەن بىلىمگە قۇمارلىق ءتان. ول كىنالاۋدان باستالىپ, سىناۋعا جالعاساتىن اڭگىمەلەردەن سىرت اينالعان ەمەس, ارناۋلى مامانداردىڭ پىكىرلەرىن زەيىن قويا تىڭدايدى, حالىق اراسىنان شىققان ادامدار پىكىرىنە دە ىقىلاس ءبىلدىرەدى. ارينە, كوپ وقيدى. تاريحي تاقىرىپتارعا ارنالعان كىتاپتار مەن كوركەم ادەبيەت ونىڭ جازۋ ۇستەلىنەن ۇزىلمەيدى. پرەزيدەنت الەمدىك جانە وتان تاريحىندا جوعارى زياتكەرلىككە قول جەتكىزدى. ول قازاق ادەبيەتىن جاقسى بىلەدى, كىتاپ الەمىندەگى جاڭالىقتارعا ۇدايى قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ن.نازارباەۆ بەلگىلى ەكونوميستەر ەڭبەكتەرىن دە مۇقيات زەردەلەيدى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ كوڭىلى دە, پەيىلى دە كەڭ. كەز كەلگەن, اسىرەسە, قازاقستان سەكىلدى اۋقىمدى جانە بەلگىلى مەملەكەتتىڭ باسشىسى ۇساق-تۇيەك پەن كەكشىلدىكتەن ادا, ءوز پىكىرىنەن باسقانى مويىنداماۋشىلىققا جانە ءوزىمشىلدىككە جانى قارسى بولۋى كەرەك. مۇنداي كەمشىلىكتەر ن.نازارباەۆقا جات. ول وزگە پىكىرلەرگە سىيلاستىقپەن قارايدى, ءتىپتى ولار قانداي دا ءبىر ماسەلە توڭىرەگىندە ونىڭ كوزقاراسىنا قايشى كەلسە دە, بالاما جانە پىكىر الۋاندىعى ونىڭ بولمىسىنا ءبىتكەن. وسىدان كەيىن ورتالىق ازيا ايماعىندا ءبىرىنشى رەت نەگە قازاقستاندا نارىقتىق رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلعانى, وسىناۋ قيىن ىستە بۇكىل الەم تانىعان تابىستارعا قول جەتكىزگەنى تۇسىنىكتى بولادى. بۇل ۇدەرىستەرمەن بىرگە ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرىلدى جانە تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دامىدى. قوعامدى ساياسي تۇرعىدان وزگەرتپەيىنشە, اشىق ەكونوميكا تابىستى قىزمەت ەتە المايدى دەپ ن.نازارباەۆ كەزىندە اشىق ءمالىمدەگەن بولاتىن.
تابيعات ن.نازارباەۆقا كوپتەگەن ماڭىزدى قاسيەتتەردى بەرە وتىرىپ, مىرزالىق تانىتقان. ونىڭ ىشىندە ءارتۇرلى ادامدارمەن ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋى دە بار. ول تۋرالى ءحاريزمدى تۇلعا رەتىندە قانشاما رەت ايتىلدى دا, جازىلدى دا. مۇنداي وتە سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەتتەر ارقاشان تاڭداۋلى ادامداردىڭ عانا پەشەنەسىنە جازىلسا كەرەك. بىراق, بۇل رەتتە ۇدايى ىزدەنىس پەن بابىندا بولۋدىڭ دا ماڭىزى زور. ن.نازارباەۆتىڭ بىرنەشە جىل بويعى قىزمەتىن بايقاي كەلىپ, ونىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلىگىنە تاڭدانباسقا شارا جوق.
ن.نازارباەۆتىڭ تاعى ءبىر ۇنامدى دا قايران قالدىراتىن قاسيەتى – ءازىل ءسوزدى ورنىمەن ايتا جانە قابىلداي ءبىلۋى. كەزدەسۋلەردە ارقاشان ۇلكەن ساياسات الەمىنە جاقسى تانىمال ەكى-ءۇش ءازىلى تابىلادى. ول شەتەلدىك ساياساتكەرلەر اراسىندا جوعارى باعالاناتىنى – ونىڭ سۋىرىپ-سالما شەشەندىگى دە بار. بىردە ناتو باس حاتشىسى دجوردج روبەرتسون ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا ونىڭ وتباسىنداعى بارلىق ەر ادامدار, ونىڭ ىشىندە اكەسى, ناعاشىسى, اعاسى دا پوليتسيا قىزمەتكەرى ەكەنىن, تەك جالعىز ءوزى عانا باسقا سالاعا كەتكەنىن ايتىپ, مۇڭىن شاققانى بار. سوندا ك ۇلىمسىرەي تۇسكەن ن.نازارباەۆ ىلە-شالا: “رەنجىمەڭىز, ءسىز ەسەسىنە الەم جاندارمى بولدىڭىز عوي”, دەپ جۇباتتى. بارلىق بريتاندىقتار سەكىلدى ازىلگە وتە سەزىمتال روبەرتسون مۇنداي قالجىڭنان سوڭ ۇزاق قارقىلداپ, كوپكە دەيىن كۇلكىسىن تىيا المادى. بۇل سالىستىرۋ وعان وتە ۇنادى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قانداي ادام؟ قازاقستان باسشىسىنىڭ سىڭىرگەن ناقتى دا باستى ەڭبەگى نەدە؟ مەنىڭ ويىمشا, ول مىنانداي سەكىلدى.
بىرىنشىدەن, ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن جەر جۇزىندە العاش رەت سەمەيدەگى يادرولىق تاجال پوليگونىن جاپتى, ءسويتىپ, جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ باستالۋىنا بەلگى بەردى.
ەكىنشىدەن, ول كسرو-نىڭ يادرولىق مۇراسىنان باس تارتىپ, قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىز ەل دەپ جاريالادى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قوسىلۋ جانە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
ۇشىنشىدەن, ن.نازارباەۆ يادرولىق كلۋبتىڭ بارلىق مۇشەلەرىنەن, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى – اقش, رەسەي, قىتاي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيادا ءوز ەلىنە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الۋعا قول جەتكىزە الدى.
تورتىنشىدەن, قازاقستان پرەزيدەنتى 1992 جىلى بۇۇ مىنبەسىنەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋ يدەياسىن جاريا ەتىپ, ونى ىسكە اسىردى. ون جىلدان كەيىن الماتىدا اوسشك ءسامميتى بولىپ, وسى ۇدەرىستەردى ينستيتۋتتاندىرۋ تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى.
بەسىنشىدەن, قازاقستاندىق باسشىنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق يدەيالارى دا اقيقاتقا اينالدى. 2000 جىلى استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرىلدى, ون جىلدان كەيىن – كەدەن وداعى دۇنيەگە كەلدى.
التىنشىدان, ن.نازارباەۆ قازاقتاردىڭ ۇلت رەتىندە قالىپتاسقاننان بەرگى تاريحىندا العاش رەت قازاقستاننىڭ كورشى ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن رەسمي تۇردە دەليميتاتسيالادى.
جەتىنشىدەن, ن.نازارباەۆ رەسەيمەن دوستىق, ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك تۋرالى كەلىسىمگە, ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى دەكلاراتسياعا, قىتايمەن تاتۋ كورشىلەستىك, دوستىق, جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇكىل شەكاراسى بويىندا قاۋىپسىزدىك ايماعى قۇرىلدى.
سەگىزىنشىدەن, قازاقستان ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تمد-داعى ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, حالىقارالىق ورتادا ءوز ورنىن ەلەۋلى ىستەرىمەن بەكەمدەدى.
توعىزىنشىدان, وتكەن عاسىرداعى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا تۋعان جەردەن امالسىزدان قول ۇزگەن ءبىزدىڭ كوپتەگەن قانداستارىمىز قازاقستانعا ورالدى.
ونىنشىدان, قازاقستان تمد مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن العاش رەت ەقىۇ سەكىلدى بىرەگەي حالىقارالىق ۇيىمدى باسقارۋعا قول جەتكىزدى. ودان باسقا قازاقستانعا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ قۇقىعى دا بەرىلدى.
ن.نازارباەۆتىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك تۋرالى يدەياسى دا ءوز جەمىسىن بەردى. ءسويتىپ, استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش فورۋمى ءوتتى.
الەمگە تانىلۋ جولى – شىرعالاڭعا تولى, بىردە تايعاق, بىردە تۇماندى دا ىزعارلى, توسقاۋىلدارى, سىناقتارى مەن قيىندىقتارى مول ازاپتى جول. ن.نازارباەۆتىڭ دارىنى, جاڭا تاۋەلسىز قازاقستاندى قالىپتاستىرۋداعى ونىڭ ءرولى كۇمان تۋعىزبايدى. ول قازاق ۇلتىنىڭ بارشاعا, كۇللى الەمگە تانىلعان ەلباسى. ول وسى اتپەن ەلىمىزدى ايماقتىق الپاۋىت مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسقان ءبىرتۋار تۇلعا, مەملەكەت قايراتكەرى مەن ساياساتكەر رەتىندە تاريحقا ەندى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى.