“ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, ەل قوندىرسام دەپ ەدىم, جاعالاي جاتقان سول ەلگە مال تولتىرسام دەپ ەدىم” – ماحامبەت اقىننىڭ وسى جىر جولدارى ويعا ورالىپ وتىر. التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىنداعى قىران ۇشسا قاناتى تالاتىن, قۇلان جورتسا تۇياعى توزاتىن الىپ دالانىڭ توسىنە ەل قوندىرۋ, جاعالاي قونعان سول ەلگە مال تولتىرۋ ارعى-بەرگىدەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ بارشاسىنىڭ اڭساعان ارمانى ەدى. سان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ول ارمان ورىندالماي كەلدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قولعا تيمەۋى بولاتىن. ەگەمەن ەل اتانىپ, كوك بايراعىمىزدى كوك جۇزىنە جەلبىرەتكەننەن كەيىن ەلباسىمىز الدىمەن كەڭ-بايتاق دالامىزعا ەل يەسىنىڭ, جەر كيەسىنىڭ ورايلى ورنالاسۋىن ويلاستىردى. وسىدان ءدال 16 جىل بۇرىن, 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە رەسپۋبليكا استاناسىن الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن پارلامەنت تالقىلاۋىنا شىعاردى. شەشىم قابىلداتتىردى. ءيا, پارلامەنت استانا اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعاندا وسى يدەيانى قولداعانداردىڭ ءوزى ءبارى بىردەي ەلباسى ۇسىنىسىنىڭ حالىق تاعدىرىن, تاۋەلسىزدىك تاعدىرىن شەشەتىندەي تاريحي ءمان-ماڭىزىن تولىق ءتۇسىنىپ, وزەگىنەن وتكىزە قويدى, جۇرەگىنە جەتكىزە قويدى دەپ ايتۋ ادىلدىككە ونشا جاناسپاس ەدى. دەپۋتاتتار شەشىمىنە ولاردىڭ ەلباسىنا قالتقىسىز قۇرمەتى, ەلدى باستاعان ەرگە سەنىمى دە اسەر ەتكەنى انىق. مۇنى ءدال سول كەزدە تولىق ءتۇسىنۋ وڭاي دا بولمايتىن. ەلىمىز جاسامپازدىق جۇمىستان گورى جان باعۋدىڭ قامىنا كوبىرەك باس قاتىرىپ تۇرعان كەزەڭ. ادامدار ايلاپ ايلىق المايتىن, زەينەتاقى مەن شاكىرتاقى ۇزدىك-سوزدىق, ونىڭ وزىندە تام-تۇمداپ تولەنەتىن سول قيلى كەزەڭدە استانا اۋىستىرۋ, بۇكىل قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قايتا جاساپ شىعۋ, شىن مانىندە جاڭا قالا سالۋ دەگەن ناعىز فانتاستيكالىق يدەيانىڭ ءوزى سياقتى كورىنەتىن. ويىمداعىنى ىرىكپەي ايتاتىن تابيعي مىنەزىمە باسىپ, استانانى كوشىرۋگە بايلانىستى كوڭىلىمدەگى كۇدىك-كۇمانىمدى ءبىر ايتىپ قالعانىمدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ماعان نە دەگەنىن وسىدان 2 جىل بۇرىن وسى “ەگەمەن قازاقستان” باسشىسىنا بەرگەن سۇحباتىمدا كەلتىرگەنمىن. قايتالاي كەتەيىن. “سەن وندايدى قوي”, دەگەن ەدى سوندا پرەزيدەنت. ء“بىز مىنانداي تەرريتورياعا ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن قاراپ وتىرىپ, يە بولا الماي قالۋىمىز دا مۇمكىن. ارقادا, سولتۇستىك وبلىستاردا دەموگرافيالىق احۋالدى قالايدا وزگەرتۋىمىز كەرەك. مىنا ەلدىڭ نەگىزگى يەسى كىم ەكەنىن بۇكىل الەم بىلۋگە ءتيىس. ەلدىڭ يەسى ەلدىڭ قيىر-قيىرىنا بىردەي قاراپ وتىرۋعا ءتيىس. تىم بولماسا سونى تۇسىنسەڭدەرشى. ەكونوميكانى ەل ورتالىعىنان باسقارعان ءتيىمدى. اقمولا توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر, وبلىستاردىڭ استانامەن بايلانىسى دا وڭايلايدى” دەپ باستاپ, ءبىراز جايدى تۇسىندىرگەن. “بۇل مەن ءۇشىن ەمەس, بۇل ەل ءۇشىن كەرەك, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كەرەك, مۇنىڭ ءمانىن قازىرگى ادامدار تولىق ۇعار-ۇقپاس, بىراق بولاشاق ۇرپاقتارىمىز ۇعاتىن بولادى”, دەگەن سوندا ەلباسى.
مۇنىڭ ءمانىن قازىرگى ادامداردىڭ ءوزى تولىق ۇعىپ ۇلگەردى دەۋدىڭ رەتى بار استانانىڭ العاشقى مۇشەلىنىڭ تۇسىندا.
ءيا, بۇگىندە استانا اۋىستىرۋ ەكونوميكالىق شەشىم نەمەسە قوعامدىق-ساياسي قادام عانا ەمەستىگى, بۇل ءتىپتى مەملەكەت قۇرۋ تەتىگى يدەولوگياسىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ عانا ەمەستىگى, مۇنىڭ ءوزى يدەيالاردى جاڭارتۋدىڭ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تاريحي “مەنىن” ايقىنداۋدىڭ ءدال ءوزى ەكەندىگىن بارشا جۇرت ءبىلىپ بولدى. ەلباسىنىڭ تالاي شەشىمىن تالاي قىرىنان سىنعا الىپ جاتاتىنداردىڭ ءوزى قازىر استانا اۋىستىرعانىمىز قاتە شەشىم دەگەندى اۋىزعا المايدى. اۋىزعا السا كۇلكىگە قالارىن ولار دا بىلەدى. استانا – بۇگىندە بۇكىل الەم مويىنداعان اقيقات.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي قولتاڭباسىنىڭ باستى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى – قاشاندا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاۋى. سول ويلاستىرعانىن ناقتى ىسكە اينالدىرا الاتىن قاسيەتى. “استانا” جوباسى ءبارىنەن بۇرىن قازاقستان حالقىنىڭ العا ۇمتىلۋىن ۇيىمداستىرعان ۇلى جۇمىلدىرعىش قۋاتقا يە ەكەندىگىمەن ەرەكشە باعالى. جاڭا استانا قازاقستاننىڭ جاڭا سيمۆولىنا, تاۋەلسىزدىكتىڭ جۇيەلىك اتريبۋتتارىنىڭ بىرىنە اينالۋعا, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭمەن قوشتاسۋعا بەرىك بەل بايلاعانىمىزدىڭ بەلگىسى بولۋعا ءتيىستى ەدى. سولاي بولدى دا.
استانا فەنومەنى ءالى دە تولىق وي ەلەگىنەن وتكىزىلدى دەۋ قيىن. مىسالى, ساياساتتانۋدا, ەكونوميكادا رەفورمالار “تومەندە” تۋىنداپ, الدىمەن حالىقتىڭ ءوز ىشىندە ءپىسىپ-جەتىلۋى كەرەك, سوندا عانا ولار ومىرشەڭ بولادى دەلىنەدى. نەگىزىنەن سولاي ەكەنى راس. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانا اۋىستىرۋ رەفورماسى “جوعارىدا”, جوعارىدا بولعاندا دا ءبىر ادامنىڭ عانا ويىندا ءپىسىپ-جەتىلدى عوي, العاشقى كەزدە بۇل يدەيانى ءتىپتى پرەزيدەنت اينالاسىنىڭ ءوزى دە تولىق ءتۇسىنىپ, تولىق قولداي قويعان جوق قوي. دەمەك, ۇلت تاعدىرىنىڭ تىزگىنىن قولعا العان, حالقىنىڭ قالتقىسىز سەنىمىنە يە بولعان كوشباسشى باستاسا رەفورمالار “جوعارىدان” دا جەمىستى جۇرگىزىلەدى. جالپى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل باسقارۋ تاجىريبەسىندە قاساڭ قالىپتاردىڭ قۇرساۋىن تالقاندايتىن تالاي تۇستار بار.
سونىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە – قازىر جاسامپازدىق جۇمىسىمىزدىڭ جاقسى جەمىسىنە, جارقىن جەڭىسىنە اينالعان استانا. جالپىۇلتتىق يدەيانىڭ سالتاناتىنا اينالعان استانا. ەل ورداسىن اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعاننان 5-اق جىل وتكەندە, استانانىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرىنەن 1-اق جىل وتكەندە الەم تانىپ, يۋنەسكو شەشىمىمەن “الەم قالاسى” اتانىپ ۇلگەرگەن استانا. بۇل اتاق پلانەتامىزدا از ۋاقىتتىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني دامۋدا تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزگەن, ۇلتارالىق, كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتا بىلگەن قالالارعا بەرىلەدى.
تسيفرلاردى سويلەتىپ كورەيىكشى.
حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى وتكەن 2008 جىلى حالقىنىڭ سانى نەبارى 200 مىڭ ادامدىق استانادا قازىر 700 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى. 1997 جىلى وسىنداعى وڭىرلىك جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 300 ميلليون دوللاردان اسپاسا, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 9 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتتى. قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرىنەن سالىنعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 1 ميلليون 260 مىڭ شارشى مەترگە باردى, مۇنىڭ ءوزى 1998 جىلعى كورسەتكىشتەن 10 ەسە ارتىق. سول جىلى كاسىپكەرلىك سالادا شاعىن بيزنەستىڭ نەبارى 7716 سۋبەكتىسى بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 74700 بىرلىكتى قۇرايدى, دەمەك بۇل كورسەتكىش تە 10 ەسە ارتىق. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءونىمىنىڭ كولەمى 300 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, 1998 جىلعىدان 11 ەسە اسىپ ءتۇستى. دامۋدىڭ مۇنداي قارقىنىن ءسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىنىڭ استاناسىنان تابا المايسىز. “استانا بۇكىل قازاقستان دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالۋى كەرەك” دەگەن ەلباسى ءسوزى ءدال كەلدى. استانا قۇرىلىسىنا ەلدىڭ 71 قالاسى, 432 قۇرىلىس كومپانياسى اتسالىستى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن 135 زاۋىت جەتكىزىپ بەرىپ تۇردى.
استانا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءوز كۇشىنە سەنىمىن نىعايتتى. استانا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قولعا الىنعان قانداي جوبانىڭ دا جۇزەگە اساتىنىنا كۇمان قالدىرمادى.
ەلوردانى الماتىدان ارقا توسىنە اۋىستىرۋدىڭ ساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا, گەوگرافيالىق تۇرعىدان دا تولىق اقتاعاندىعى تالاسسىز. بىرنەشە جىل الماتى اكىمى قىزمەتىن اتقارعان ادام رەتىندە مەن تاۋ باۋرايىنداعى قازانشۇڭقىردا قالعان الماتىنىڭ دامۋى قاندايلىق فاكتورلارمەن تەجەلىپ تۇرعانىن جاقسى بىلەمىن. الماتىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنان بارشا جۇرت حاباردار. ەلوردانى ءىرى كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق توراپقا, ەلدىڭ يندۋستريالىق-ونەركاسىپتىك, اگرارلىق جانە شارۋاشىلىق ءومىرىنىڭ ەپيتسەنترىنە كوشىرۋ بۇكىل قازاقستان اۋماعىنداعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى الدەقايدا ءتيىمدى جانە جەدەل باسقارىپ وتىراتىنداي جاعداي جاساعانىن قازىر ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. قالامىز بۇگىندە قازاقستانداعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جاڭارۋ باعدارلاماسىنىڭ ءتۇيىندى ستراتەگيالىق بەلگىسىنە اينالعان.
ەسىلدىڭ ەكى جاعىن قاتار جايلاپ جاتقان اياۋلى استانامىز وسى زامانعى جوعارى تەحنولوگيالىق عيماراتتار تۇرعىزىلعان ساۋلەت ستيلىمەن دە سۇيسىندىرەدى. قالا كەلبەتىندە ۇلتتىق بوياۋ مەن ەۋروپالىق ۇردىستەر جاقسى جاراسىم تاپقان. كيسە كۋروكاۆا, نورمان فوستەر سياقتى وسى زاماننىڭ تالاسسىز ۇلى ساۋلەتشىلەرىنىڭ قاناتتى قيالىنان قالىپتا-سىپ جاتقان اسىل استانا مەملەكەت باسشىسى يدەياسىن ماتەريالدىق جۇزەگە اسۋىنىڭ كەلىستى كورىنىسى رەتىندە جۇرەك تەبىرەنتەدى.
استانانىڭ بولاشاعى دا جارقىن. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2006 جىلعى 17 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن قالانىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى بەكىتىلگەن. قازىرگى تاڭدا قالا ونەركاسىبىن وركەندەتۋ, ەلوردانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس اتقارىلۋدا. “استانا – جاڭا قالا” اتالاتىن ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماق وسىنداعى جاڭا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىقتى قۇرۋ مەن يندۋستريالىق پاركتە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋدى كوزدەيدى. ونداعى 6 مىڭ گەكتاردان استام اۋماقتا 256 نىسان تىركەلگەن. 2009 جىلى جاڭا ورتالىقتىڭ اۋماعىندا شەتەلدىك ينۆەستورلار قارجىلاندىراتىن “ابۋ دابي پلازا” جانە “Central Park” كەشەندەرى جوبالارى باستالدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ وڭىرلىك كارتاسىنا سەندۆيچ پانەلدەر شىعاراتىن زاۋىت (“كروۆليا نس” جشس), جيھاز فابريكاسى (“اق نۇر” جشس), كوكونىس قويماسى (“استاناپروم” جشس) سياقتى جوبالار ەنگىزىلگەن.
ءبىزدىڭ جوسپارلارىمىز اۋقىمدى. 2015 جىلعا قاراي استانا باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكاسى, تارتىمدى بيزنەس-ورتاسى بار قالاعا, يننوۆاتسيالىق دامۋى مەن قۋاتتى كادرلىق الەۋەتى بار ەكونوميكالىق ورتالىققا, تۇرعىندار ءۇشىن, ەل ازاماتتارى مەن تۋريستەر ءۇشىن ناعىز تارتىمدى مەكەنگە اينالادى.
بولاشاقتا استانانىڭ ەۋرازيا كونتينەنتىنىڭ ورتالىعى رەتىندەگى تاريحي ءمارتەبەسىن ساقتاۋ ءۇشىن ونىڭ الدىندا مىناداي ءمىندەتتەر تۇر جانە سول مىندەتتەرگە سايكەس شاھار دامۋىنىڭ كەلەسى باعىتتارى ايقىندالعان:
ءبىرىنشى – ەلوردانىڭ داعدارىستان كەيىنگى تابىستى دامۋى;
ەكىنشى – جەدەل يندۋستريالاندىرۋ جولىمەن ەكونوميكانىڭ تەز قارقىنمەن ءارتاراپتاندىرىلۋى;
ءۇشىنشى – ەلورداداعى ادام رەسۋرستارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ;
ءتورتىنشى – قالا تۇرعىندارىن ساپالى الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ;
بەسىنشى – قالانىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ەلوردالىقتاردىڭ بىرلىگىن نىعايتا ءتۇسۋ جانە قوعامنىڭ توپتاسقاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ.
قالا ەكونوميكاسىن دامىتۋدا ونى جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ مىندەتى تۇر, برەندتىك ءونىمدەر شىعاراتىن بىرلەسكەن جاڭا كاسىپورىندار قۇرۋ جوسپارلانعان. ونىڭ كەيبىرەۋلەرى قازىردىڭ وزىندە سالىنىپ جاتىر.
بۇل ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان شارالار ەلوردادا ىسكەرلىك احۋالدى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قۇرۋ ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە قولداۋ كورسەتۋدى قامتيدى.
اەا-نىڭ قۇرىلىس ايماعى اۋماعىندا ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى “جيناۋ-سىناق كەشەنى” جوباسىن ىسكە اسىرۋدى باستاماق, ونىڭ نەگىزىندە وسى زامانعى سپۋتنيكتەر جينالاتىن بولادى. بيىل “حيمفارم” اق-تىڭ “فارماتسەۆتيكالىق فابريكاسىن”, “استانا ەكوستاندارتتىڭ” جىلىجاي كەشەنىن سالۋدى باستاۋ جوسپارلانعان. قۇرىلىستا يننوۆاتسيالاردى, عىلىمي-زەرتتەۋ ءناتيجەلەرىن پايدالانۋعا ارتىقشىلىق جاسالادى, بۇل جاڭاشىلدىقتار تۇرعىن ءۇي سالۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالار ازىرلەۋگە باعىتتالادى.
استانادا حالىقارالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلگەن ءبىلىم الۋدىڭ ساپالىق جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋ قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ ۇلگەرگەن “نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەرى” جوباسىنىڭ اياسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى” اشىلدى. جاڭا ۋنيۆەرسيتەت ارقاۋىندا, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي, ءۇش عىلىمي ورتالىق قۇرىلادى. مۇنىڭ ءوزى “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا كەيبىر سالاداعى كادرلاردى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ەمەس, وزىمىزدە دايىنداۋعا جاعداي جاسايدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىمەن جانە قاتىسۋىمەن اشىلعان مەديتسينالىق قىزمەت ورتالىقتارى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنەن ەش كەم سوقپايتىن كلاستەردىڭ قۇرىلۋىنا جول اشتى. قازىر ەلوردادا بۇرىن بىزدە ەشقاشان جاسالماعان وپەراتسيالار جاساۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدا ولاردى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن سالۋ جانە جوندەۋ شارالارى قولعا الىنىپ, سول ارقىلى ەلوردا ەنەرگيا تاپشىلىعى پروبلەماسىن تۇبەگەيلى شەشپەك. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تەتس-1-ءدى رەكونسترۋكتسيالاۋ, تەتس-2-ءنى كەڭەيتۋ جالعاسىپ, ءۇشىنشى جىلۋ-ەنەرگيا ورتالىعىن سالۋ باستالادى. سونىڭ نەگىزىندە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارى, سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى داميتىن بولادى. تۇتىنۋشىلارعا ۇزدىكسىز ساپالى سۋ, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ قامتاماسىز ەتىلىپ, ولاردىڭ شىعىنى بارىنشا ازايادى. جاڭبىر سۋى كاناليزاتسياسىن جانە تازارتۋ قۇرىلعىلارىن سالۋ بۇكىل قالا اۋماعىندا باستالىپ, قالانىڭ اباتتاندىرىلۋى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
ەلوردانىڭ العاشقى كەزەڭى مەن مۇشەل جاسقا قادام باسقان قازىرگى شاعىن سالىستىرار بولساق, قالانىڭ وراسان قارقىنمەن وسكەندىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مۇنداي وسكەلەڭدىككە كوز ءسۇيسىنىپ, كوڭىل قۋاناتىندىعى انىق. سونىمەن قاتار قالا تۇرعىندارى سۇرانىسىنىڭ تولىق قاناعاتتاندىرىلماي وتىرعان كەيبىر جاقتارىن دا بىلەمىن. تەحنيكالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, سولاردىڭ ىشىندە ساپالى كولىك قىزمەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ بارعان سايىن ءوسىپ وتىرعانى جانە ونىڭ تولىق مانىندە وتەلمەي وتىرعانى, سونىمەن قاتار ادامي تۇرعىدان كەلگەندە اتا-انالاردىڭ بالاباقشالارعا, مەكتەپتەرگە دەگەن تالاپ-تىلەگىنىڭ ورىندالماي كەلە جاتقانى جانىما قاتتى باتادى.
ءوزىمىز دە اتا-انامىز, سوندىقتان ەكىنشى ءماسەلەدەن باستايىق. بۇرىنعى پروۆينتسيالىق قالادا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەكەمەلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالا بەرمەسە, وسى جىلدارى قالا تۇرعىندارى سانىنىڭ 3 ەسەدەن استامعا كوبەيۋى بۇل پروبلەمانى بارىنشا وتكىر قويعاندىعى ءسوزسىز. بىلتىرعى جىلعى ەلباسى تاپسىرماسىنا دەيىن دە كەيبىر شارالار قولعا الىنعان بولاتىن. ال ناقتى مىندەت قويىلعان سوڭ بۇل شارۋانى قولعا مىقتاپ الدىق. شىنىن ايتسام, كەيبىر تاپسىرمالاردى قۋانا ءجۇرىپ ورىندايتىنىڭ بار. ءدال سونداي ءجايت وسى بالاباقشالاردى اشۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ەندى بىرەر جىلدا جۇرتشىلىقتىڭ وتىنىشتەرى كوپ رەتتە قاناعاتتاندىرىلاتىنىنا سەنىمدىمىن.
كولىك جۇيەسىن تەحنيكالىق دامىتۋ ءماسەلەسى كوشەلەر مەن كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ نىساندارىن, قالاداعى كولىكتەر جاي-كۇيىنىڭ جاقسارعانىن جانە ولاردىڭ ءجۇرۋىن, حالىقتىڭ اۆتوموبيلدەنۋىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇبەگەيلى ماقساتتى شارالار قابىلداۋ ارقىلى شەشىلۋى ءتيىس.
قالا كوشەلەرىندەگى قوزعالىستى ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋدى ناعىز ونەر دەۋگە بولادى. كەز كەلگەن ادام باراتىن جەرىنە ەڭ قولايلى مارشرۋتتى تاڭداپ, تەزىرەك جەتۋدى ويلايتىنى بەلگىلى. ال ەندى سول جەرگە ءبىرنەشە مارشرۋتپەن بارىنشا از ۋاقىتتا جەتۋ مۇمكىندىگى بولسا ءتىپتى جاقسى عوي. بۇل ءمىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 23 كولىك جولايرىعىن, 156 شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارىن توسەۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ, 25 جەراستى جانە جەرۇستى جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرىن سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرماقپىز. ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسى مەن “استانا قالاسىنىڭ باس جوسپارى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالاۋ ينستيتۋتى” مقك بىرلەسىپ, استانا قالاسىنىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى كولىك ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى باستادى. مۇندا ءتىپتى عيماراتتار مەن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن قالا كوشەلەرى جەلىسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ سالۋ ايقىندالعان. قازىردىڭ وزىندە اتقارىلعان شارالار ارقىلى استانا كوشەلەرىندەگى ءجۇرىستى رەتتەۋ جانە وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولدى.
قىسى سۋىق, جازى ىستىق, جاۋىن-شاشىنى دا از ەمەس قالا كوشەلەرىن اسفالتتاۋدىڭ دا ماسەلەلەرى جەتىپ ارتىلادى. قازىرگى كەزدە قيىرشىق تاستار نەگىزگى كاركاس بولىپ, ونىڭ ارالىعى ۇساقتالعان قۇممەن جانە تسەلليۋلوزا مينەرالدىق ۇنتاعىمەن ارالاستىرىلعان بيتۋممەن تولتىرىلادى.
قازىر ەلوردادا جولاۋشىلار تاسىمالى كولىكتىڭ ءتورت تۇرىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ولار – اۆتوموبيل, تەمىر جول, اۋە جانە سۋ كولىكتەرى. ال قالانىڭ سەرپىندى دامۋى جانە جول ينفراقۇرىلىمى دامۋىنىڭ تومەن قارقىنى وسى زامانعى يننوۆاتسيالىق جەدەل ءجۇرىستى كولىك جۇيەسىنىڭ قاجەتتىگىن تۋىنداتىپ وتىر. شاھاردى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا سايكەس “استانا قالاسىنىڭ جاڭا كولىك جۇيەسى” جوباسىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىندى. بۇل جوبادا ەستاكادالىق نۇسقاداعى جەدەل ءجۇرىستى جەڭىل رەلستى كولىك جۇيەسىن سالۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ماقساتقا سايكەس بىلتىرعى جىلى استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن فرانتسۋزدىڭ “الستوم” كومپانياسى اراسىندا جاڭا كولىك جۇيەسى جوباسىن ازىرلەۋ مەن قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قازىرگى كەزدە فرانتسيانىڭ ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ گرانتىنا ء“Egىs ۆسەوم ءىnternatىonal” كومپانياسى ۇزىندىعى 27,9 شاقىرىم شەڭبەر جول جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىنە تۇزەتۋ ەنگىزۋدە.
ەلورداعا جوعارى دارەجەدەگى باسشىلار ءجيى كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قالا قۇرىلىسىنا قاتىستى ينۆەستيتسيا سالۋ, ناقتى ماسەلەلەرگە سول ەلدەردىڭ كومپانيالارىن تارتۋ ءىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستايدى. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلى استاناعا ات باسىن تىرەگەن فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزيدىڭ ساپارى دا سونداي تۇرعىدا پايدالى بولدى. جوعارىدا ايتقان شارالار سول نەگىزدە جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى.
استاناعا ساپارمەن كەلگەن رەسەي, قىتاي, تۇركيا, اراب ەلدەرى باسشىلارىنىڭ قالا قۇرىلىسىنا اتسالىسقانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. بۇل تۇرعىدا سەنات پەن ءماجىلىس عيماراتتارىنىڭ, ورتالىق مەشىتتىڭ, باسقا دا كەشەندەردىڭ تۇرعىزىلعانىن اتاۋعا بولادى.
استانانىڭ سالىنۋى جانە قارىشتاپ دامۋى قازاقستانعا عانا ەمەس, باسقا دا شەت مەملەكەتتەرگە پايدالى بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى نارىق زامانىندا سالىنعان ينۆەستيتسيا ونى سالعان ەل ءۇشىن پايدا كەلتىرەتىنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇل ورايدا استانا ينۆەستيتسيالىق فورۋمىنىڭ دا تيىمدىلىگى زور. ال وسى جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا “Astana ءىnvest 2010” حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋم بولدى. بۇل شارا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە استانا ەكونوميكاسىنا تارتىلعان وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىن ودان ءارى ىنتالاندىرۋعا, قازاقستان ەلورداسىنىڭ الەمدىك رىنوكتاعى ءيميدجىن ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان. فورۋمعا قاتىسقان الەۋەتتى ينۆەستورلار استانادا بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە باسقا جاعدايلارىن زەرتتەپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرى بارىسىندا قالانىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. فورۋمدا جالپى قۇنى 7 ملرد. دوللارلىق 113 جوبانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ونىڭ 51 جوباسى قۇرىلىس نىساندارى بولسا, 42 جوبا كاسىپورىندارعا, 20 جوبا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىككە ارنالعان. قورىتىندىسىندا جالپى سوماسى 2 ملرد. دوللارلىق 8 مەموراندۋمعا قول قويىلدى, 3 مەموراندۋم بويىنشا قازىرگى كەزدە نەسيەلىك كەلىسىم-شارت جاسالۋدا. شەتەلدىك كاپيتالعا وراسان زور قۇرىلىستار جۇرگىزىپ, كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ بۇكىل الەمدە ورنىققان ءۇردىس. استانا اكىمدىگى الداعى كەزدە دە بۇل باعىتتاعى شارالاردى جالعاستىرا بەرەتىن بولادى.
شاھار ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ءبىر جولى ونىڭ ءيميدجىن كوتەرىپ, تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ دەپ بىلەمىز. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن اسقاق استانانى تاماشالاۋعا كەلۋشىلەر كوبەيىپ وتىر. سول سەكىلدى شەت ەلدەردەن كەلۋشىلەردى كوپتەپ قىزىقتىرۋ دا ماڭىزدى سانالادى. قالانىڭ مۇنداي كەلبەتىن ايشىقتاي تۇسۋگە ونىڭ اۋەجايىنان, قوناق ۇيلەرىنەن باستاپ بارلىق قىزمەت تۇرلەرى اسەر ەتەتىنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىز ءۇشىن قالانىڭ اتىن الەمگە جايىپ وتىرعان “استانا” ۆەلوشاباندوزدارىنان, “بارىس” حوككەي كلۋبىنان, ۇزدىك باسكەتبول كلۋبىنان باستاپ ونەر سالاسىنداعى مايتالماندارىمىزدى قوسا العاندا ءبارى دە قىزمەت ەتەتىندىگى ءسوزسىز.
ءوزىنىڭ مۇشەل جاسىنا قادام باسقان استانانىڭ قالاي وركەندەپ, قالاي دامۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەمىز. مۇنى ەلوردانى تۇرعىزۋشى, ونىڭ باس ساۋلەتكەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءاردايىم ەسىمىزگە سالىپ وتىرادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, قازاقستاننىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى وبلىس اتاۋلارى ارقىلى ەلدىڭ تۇتاس اۋماعىن بەلگىلەگەن كەزدەن باستاپ ەلباسىمىزدىڭ كۇندىز وي-ساناسىندا, تۇندە تۇسىندە كورەتىن ەلورداسىن سول ماقسات-مىندەتتەرگە سايكەس وركەندەتە بىلسەك, بۇل ولجادان كەلگەنىمىز. قازىرگى بارلىق قىزمەتىمىز سول ماقساتقا باعىندىرىلعان.
ەلوردا مەن ەلباسى ەگىز ۇعىمعا اينالعالى دا تالاي ۋاقىت بولدى. بۇگىندە حالقىمىز ەلوردانى ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگى, ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاپ جاساعان ۇلى شەشىمى دەپ بىلەدى. سول ءۇشىن دە قۇرمەت تۇتادى. استانا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم كەزىندە ەلباسىنىڭ تۋعان كۇنىندە قابىلدانعان. بۇل – ۇلى كۇن.
بۇل كۇن ءبىزدىڭ حالقىمىزعا عاسىرلار بويعى وكىنىشىنىڭ وتەۋىندەي ەتىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سىيلادى. بۇل كۇن ءبىزدىڭ حالقىمىزعا تاۋەلسىزدىكتىڭ تاماشا تابىسىنا اينالعان تاماشا شەشىمدى سىيلادى.
وركەنيەتتى الەمدە مۇنداي داتالار ءبولەكشە ارداقتالادى. مىسالى, اقش-تا ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون تۋعان كۇن – 22 اقپان پرەزيدەنت كۇنى — مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە اتالادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە 6 شىلدەنىڭ بۇكىلحالىقتىق مەرەكە بولىپ بەلگىلەنۋىندە ءارى جاراسىمدى زاڭدىلىق, ءارى عاجايىپ تاريحي ادىلەتتىلىك جاتىر.
تۋعان كۇنىڭمەن, ەڭسەcى بيىك ەلوردا!
تۋعان كۇنىڭىزبەن, ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن ەلباسى!
يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, استانا قالاسىنىڭ اكىمى.