وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى جارتى الەمگە بيلىگىن جۇرگىزگەن كسرو-نىڭ كوبەسى سوگىلىپ, قۋاتى كەمىپ, قايراتى قايتقانى كۇن وتكەن سايىن بىلىنە باستاپ ەدى. كەرەگەسى قيسايىپ, شاڭىراعى شايقالا باستاعان وداقتان العاش بولىپ بالتىق ەلدەرى ات قۇيرىعىن كەسىسىپ شىقتى. كەزىندەگى دەرجاۆانىڭ دارمەنى قالماعاندىقتان قالعان وداقتاس رەسپۋبليكالار دا ءوز الدىنا ەل بولۋدىڭ قامىن جاساي باستادى. الدا نە بولارىن بولجاپ بىلمەسە دە حالىقتىڭ دەنى سول كەزدەگى ساياسي ۇدەرىستەرگە اسا ەلەڭدەۋلى ەدى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى» قابىلدادىق. وسى تاريحي وقيعاعا قاتىسقانىمدى ەل الدىنداعى قىزمەتىمنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى سەزىنەمىن.
قازىرگى كۇن تۇرعىسىنان قاراعاندا وسى ءبىر قادام قاراپايىم وقيعا بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. 1990 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جالاعاش, قارماقشى اۋداندارىنان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. بۇل ەلدىڭ ەركىندىك سامالىن سەزىنە باستاعان تۇسى ەدى. بىراق ەلدىڭ بولاشاعى تۋرالى تالاس-تارتىس قىزىپ جاتقان الماعايىپ كەزەڭدە رەسپۋبليكادا جەرگىلىكتى ۇلت ۇلەسىنىڭ ازدىعى بايقالىپ قالا بەرەتىن. وسىنداي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا ازىرلەپ, زاڭدى تۇردە دەربەس ەل اتانۋعا قادام باسۋ وڭاي بولعان جوق. اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان رەسمي نۇسقامەن قاتار «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى بالاما جوبا ازىرلەدى. دەكلاراتسيا جوباسى ۇزاق ۋاقىت تالقىلاندى. ازاتتىققا العاشقى قادام جاسار ءساتتىڭ تۋعانىن سەزىنگەن ۇلت زيالىلارى ايانىپ قالعان جوق. مەرزىمدى ءباسپاسوز ارقىلى تالقىلاۋعا ءۇن قوسىپ, پىكىرتالاس بارىسىندا تارازى باسىن وزىمىزگە اۋدارۋعا كۇش سالدى. كەلەشەككە دەگەن تالپىنىستى تەجەگىسى كەلگەندەر دە تابىلماي قالعان جوق.
25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تاڭەرتەڭگىلىك وتىرىسىندا قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى سالىق زيمانوۆتىڭ ءار ءسوزىن قالت جىبەرمەي تىڭدادىق. اقساقال جوبانى تالقىلاۋ بارىسىندا كوپ پىكىرتالاس بولعانىن ايتتى. ءار بابىنا قارسى شىعىپ, شابىنا شوق تۇسكەندەي تۋلاعان ارىپتەستەرىمىز راسىندا از ەمەس ەدى. دەكلاراتسياداعى رەسپۋبليكا مەن وزگە ەگەمەن رەسپۋبليكالارمەن قارىم-قاتىناسى, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋ سەكىلدى العاشقى باپتاردىڭ اينالاسىنداعى تالاس-تارتىس ۇزاققا سوزىلدى. اسىرەسە وسىعان دەيىن ورتالىققا باعىنىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتى جۇرە تىڭداپ كەلگەن ۇلكەن كاسىپورىنداردان سايلانعانداردىڭ قارقىنى قاتتى. قيتۇرقى ساۋال قويىپ, قيسىنسىز ۇسىنىس ايتىپ, باستامانى جالعاستىرماي تاستاۋعا جانتالاسىپ-اق جاتىر. ءتىپتى وسى دەكلاراتسيانىڭ قاجەتتىلىگىنە كۇمان تۋدىرىپ, كوشتىڭ بۇيداسىن كەرى تارتۋعا تىرىسقاندار دا كەزدەستى.
پىكىرتالاس ۇزاققا سوزىلىپ, ءۇزىلىس جاريالاندى. جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا قىزىلوردا وبلىسىنان سايلانعاندار بىرگە جۇرەمىز. اسحاناعا بارىپ جۇرەك جالعاپ تۇرعاندا اڭداسام, بايقوڭىردان سايلانعان ۇشەۋ قارسىلاردىڭ پىكىرىن دۇرىس كورىپ تۇر. «ەگەمەن بولعاندا قايدا بارامىز؟», ء«بىزدى وداقتان كىم قۋىپ جاتىر؟» دەگەن ساۋالىنا جاۋاپ بەرىپ, بەتىن بەرى بۇرعانداي بولدىق. ۇزىلىستەن كەيىن دە پىكىرتالاس قىزۋ جالعاستى. قازاقتىڭ ءوز الدىنا دەربەس ەل بولۋ تالابىن تۇنشىقتىرعىسى كەلگەندەر تويتارىس السا دا, الاڭدا الماسقان ويىنشىداي سالدەن كەيىن تاعى ءبىر كەرەعار پىكىر ايتىپ, جانۇشىرىپ جاتتى. وسىنىڭ بارىنە قاراماستان, سول كۇنى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. تالقىلاۋعا قاتىسقان 360 دەپۋتاتتىڭ 71-ءى قارسى داۋىس بەرسە دە, ازاتتىققا العاشقى قادام جاسالدى.
بۇل تاريحي قادامدى جۇرت قۋانىشپەن قابىلدادى. جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وسى اۋدان مەن كورشىلەس قارماقشىدان سايلانعان دەپۋتات رەتىندە ەل ارالاعاندا تۇرعىندار تاراپىنان وسى باستاما توڭىرەگىندە سۇراق كوپ قويىلاتىن. بايقوڭىرداعى سونداي كەزدەسۋدىڭ بىرىندە بۇل تالابىمىزدى اسكەريلەردىڭ اجۋاعا اينالدىرعىسى كەلگەنىن دە بايقادىق. ابدەن دەگەنى بولىپ داڭدايسىعان وفيتسەردىڭ ءبىرى «ال ەگەمەندىكتى الدىڭدار. ەندى نە ىستەيسىڭدەر؟» دەگەن ساۋال قويعانى بار. تالاي جىل قازاقتىڭ نانىن جەپ كەلگەن الگىنىڭ سوزىندەگى كەكەسىندى اڭعارسام دا بارىنشا سابىرلى جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىم. «مەن عانا ەمەس, الداعى وزگەرىستى ءبارىمىز ىستەيمىز. ونىڭ ىشىندە قازىر مەنى مۇقاتپاق بولىپ وتىرعان ءسىز دە بارسىز» دەگەنىمدە سۇرلانىپ سالا بەردى.
بۇدان كەيىن دە تالاي قىزمەت اتقاردىق. العاشقى سەناتورلار قاتارىندا تاۋەلسىز ەلدەگى تۇڭعىش زاڭدارىن قابىلداۋعا اتسالىستىق, ءۇش اۋداندى باسقاردىق. دەگەنمەن تاۋەلسىزدىككە جول اشقان تۇڭعىش قۇجاتتى قابىلداعاندار قاتارىندا بولعانىمدى ەرەكشە ماقتان تۇتامىن.
ۇزاق جىل بويى اتا-بابا ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرعان وسى كۇننىڭ ەسكەرۋسىز قالىپ كەلگەنى قىنجىلتاتىن ەدى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن تاريحي ادىلدىك ورناپ, ۇلىق مەرەكەمەن قايتا قاۋىشقانىمىزعا قۋانىشتىمىز.
قازىرگى ەل بەينەسى بۇرىنعىدان كوپ بولەك. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وزىندە عانا كەيىنگى 3-4 جىلدا جۇزدەگەن تۇرعىن ءۇي, كوپتەگەن الەۋمەتتىك نىسان بوي كوتەرىپ, جولدار جوندەلدى. قاي سالاداعى دا قارقىندى دامۋ كوڭىل قۋانتادى. وسىنىڭ ءبارى – وسىدان 35 جىل بۇرىن قابىلدانعان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ ەل يگىلىگىنە اينالعاندىعىنىڭ بەلگىسى.
بيعالي قايۋپوۆ,
جوعارعى كەڭەستىڭ ءحىى شاقىرىلىم دەپۋتاتى
قىزىلوردا