قايروللا ەرەجەپوۆ: ۇلىق كۇننىڭ ۇلاعاتى زور

– قايروللا جەتكىزگەن ۇلى, مەملە­كەت­­تىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلارا­تسيا­نىڭ قابىلدانعانىنا 35 جىل تولدى. اسا ما­ڭىزدى تاريحي وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعاندىقتان, سول ءبىر اسەرلى ءسات كوز الدى­ڭىزدا ساقتالعان بولار؟..

– ءيا, ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلانعان دەپۋتاتتىق كەزەڭىم ەل تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اسىرەسە اتا-بابامىز عاسىرلار بويى ارمان ەتكەن ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋ – اس تا توك قۋانىش, بۇل جاڭالىقتان ارتىق جاڭالىق, بۇل قۋانىشتان ۇلكەن قۋانىش بولار ما ەكەن؟ حالىق اراسىندا «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى» دەلىنەتىن ناعىز اقجارىلقاپ مەرەكە, قازاق دالاسىنىڭ ءتورت قيىرى تۇگەل قۋانىپ, شەت مەملەكەتتەردەگى قانداستار باس كيىمدەرىن اسپانعا اتا شاتتانعان ۇلى مەيرام بولدى. بۇل قۋانىشتىڭ اسەرى مەن شاتتىعى ءومىر بويى جۇرەگىمىزدە, كوز الدىمىزدا قالاتىنى انىق.

– ولاي بولسا, قازاق حالقى ءۇشىن ماڭىزدى قۇجاتتى قابىلداۋ تۋرالى ەستەلىكتى تاعى ءبىر جاڭعىرتا ەسكە الىپ, بايانداپ بەرسەڭىز.

– 1990 جىلى-اق وداقتىڭ شاڭىراعى شايقالىپ, سول جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن بالتىق بويى مەملەكەتتەرى مەن ارمەنيا وداقتان شىعىپ, ازەربايجان مەن گرۋزيا تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. جاز مەزگىلىندە, ياعني ماۋسىم-تامىز ايلارىندا قازاقستان, وزبەكستان مەن قىرعىزستاننان باسقا رەسپۋبليكالار ءوز دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.

مەن قازاق كسر XII سايلانعان جوعارعى كەڭەسىنىڭ عىلىم جانە حالىققا ءبىلىم بەرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەدىم. سونىڭ الدىندا 24 ءساۋىر كۇنى سەسسيا اشىلعاندا قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ, ن.نازارباەۆتى پرەزيدەنت ەتىپ سايلاعان ەدىك. سايلاۋدان سوڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى ازىرلەۋگە كىرىستىك. قازان ايىندا دەكلاراتسيا جوباسىن كوميتەتتەردە تالقىلاۋ باستالدى. تالقىلاۋ ۇلكەن پىكىرتالاسپەن, وتە قىزۋ ءجۇردى, بالاما جوبالار ۇسىنعاندار دا بولدى. تالاس-تارتىس بولۋى ورىندى ەدى, ويتكەنى بۇل دەكلا­راتسيا بولاشاق كونستيتۋتسيامىز­دىڭ نەگىزىنە اينالعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭ­عىش زاڭ اكتىسى بولدى. وسىلايشا, ابدەن تالقى­­لاۋ, پىكىرتالاس, ۇسىنىس-جوبالار ناتيجە­سىندە 1990 جىلى 25 قازاندا دەكلاراتسيا قابىلداندى. ماڭىزدى ءساتتىڭ بۇكىل ەلدى قۋانىشقا بولەگەن اسەرىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم, ال ساياسي ماڭىزىنا كەلسەك, بۇل وتە ۇلكەن, اسا ماڭىزدى تاريحي دا ساياسي قۇجات ەدى. دەكلاراتسيا ارقىلى قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالاۋ ەلىمىز ءۇشىن ءوز دامۋىنىڭ جولىن دەربەس انىقتاۋ مۇمكىندىگىن اشتى. سونىمەن قاتار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەرەكتىگى ايقىن بولا ءتۇستى. وسى جىلى 15 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەستىڭ قاۋلىسىمەن ونىڭ توراعاسى باسشىلىق ەتكەن, 35 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى. قۇرامىنا جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنان باسقا جەكەلەگەن زاڭگەر-عالىمدار, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كىردى. 1991 جىل تولىقتاي بولا­شاق كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمدامالىق ەرەجەلەرىن ايقىنداۋعا ارنالدى.

– تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ باقىتى دا ءسىزدىڭ بۋىنعا بۇيىرعان ەكەن...

– تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ جانە قالىپ­تاستىرۋ, نىعايتۋ جولىنداعى قات-قابات, قىم-قۋىت جۇمىس ەلىن سۇيگەن, ەلدىڭ ەرتە­ڭىن ويلاعان قازاقتىڭ نەبىر مارعاسقا ۇل­دارىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتتى. نەبىر «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىندەي ءوز سالاسىنىڭ جۇيرىكتەرى ءومىر­ بويى جيعان بىلىمدەرى مەن بىلىكتەرىن ءتول مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىنىڭ بەرىك, شاڭىراعىنىڭ بيىك بولۋىنا جۇمسادى. كۇللى قازاق بالاسى, قازاق دالاسى بىرگە قۋا­نىپ, ءبىر تىلەككە, ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددەگە جۇمىلعان شاق بولدى. ازاماتتار ەرەكشە ەكپىنمەن, ايرىقشا لەپپەن جۇمىس اتقاردى, تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىندا تۇرعان ولاردىڭ ارقايسىسىن قۇرمەتپەن اتاۋعا بولادى.

1991 جىلى 10 جەلتوقساندا قازاق ­كسر-ءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى جانە وسى كۇنى الماتىدا پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ ءراسىمى ءوتتى. اراعا التى كۇن سالىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىز­دىگى تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. اتالعان زاڭ­نىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – تاۋەلسىز, دەمو­كراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت» دەپ جاريالاندى, ءسويتىپ, رەس­پۋب­­ليكا اۋماعىندا وكىمەت بيلىگىن تو­لىق يەمدەنۋگە, ءارى ىشكى جانە سىرتقى سايا­ساتىن دەربەس جۇرگىزۋگە قۇقىلى بول­دى.

ارادا 35 جىل ۋاقىت ءوتتى. ەگەمەندىكتى ەلىمىز ءۇشىن ەڭ قاستەرلى مەرەكە دەپ ەسەپتەيمىن جانە سول كەزدە ەل ءۇشىن قيىن­دىعى مول بولسا دا ءسۇيىنىشى زور, الاساپىران ءىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. ۇلىق كۇننىڭ ۇلاعاتى – بىزگە مەرەي, ۇرپاققا امانات. «تاۋەلسىزدىك» دەپ اتالاتىن باعىمىز بايان­دى بولىپ, بولاشاققا جالعاسا بەرسىن دەپ تىلەيمىز, ءبىزدىڭ تىلەك وسى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

گۇلايىم ءداۋىتباي,

«Egemen Qazaqstan»

ماڭعىستاۋ وبلىسى