ەلدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتىن قولداپ, الەمدىك نارىققا شىعاتىن كاسىپورىندارعا سەنىمدى سەرىك بولىپ وتىرعان «قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىگى» اق بۇگىندە وتاندىق بيزنەستىڭ باستى تىرەگىنىڭ بىرىنە اينالدى. سىرتقى ساۋدا وپەراتسيالارىن ساقتاندىرۋدان باستاپ, قارجىلىق قولداۋ مەن كونسالتينگكە دەيىنگى قىزمەتتەردى ۇسىناتىن ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاندىق ءونىمنىڭ حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. وسى جانە باسقا دا تاقىرىپ توڭىرەگىندە اگەنتتىكتىڭ باسقارما توراعاسى ورىنباسارى ءمادينا ەرجانوۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
- ءمادينا نۇرجانقىزى, مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا دايىن ءونىم ەكسپورتىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسى باعىتتا اگەنتتىك قانداي شارالار قابىلداپ جاتىر؟
- ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىگى شيكىزات ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. اگەنتتىك ءوز قىزمەتى ارقىلى ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, ەلىمىزدە باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى كوبەيتۋگە ىقپال ەتەدى. ءبىز ەكسپورتتى بەتكە العان وتاندىق كاسىپورىندارعا جان-جاقتى ءارى جۇيەلى تۇردە قولداۋ كورسەتەمىز. اگەنتتىك قىزمەتىنە كەز كەلگەن ەكسپورتتاۋشى جۇگىنە الادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن باستاپ ءىرى كاسىپورىنعا دەيىن ءبىر دارەجەدە قولداۋ كورسەتىلەدى. ايتا كەتەيىن, بۇگىندە ءبىزدىڭ پورتفەلىمىزدەگى جوبالاردىڭ 70 پايىزدان استامى – شوب سۋبەكتىلەرى.
2024–2033 جىلدارعا ارنالعان كوپجىلدىق دامۋ ستراتەگيامىز اياسىندا بىرنەشە جۇيەلى باعىتتار بەلگىلەندى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىمەن بىرلەسكەن جوبالار بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن اندەررايتينگ تاسىلدەرىن ەنگىزۋ, سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ نەسيەلەرىن كەشەندى ساقتاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, قايتا ساقتاندىرۋ قۇرالدارىن دامىتۋ جانە شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن سەرىكتەستىك اياسىن كەڭەيتۋ – نەگىزگى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى.
بۇگىندە قورجىنىمىزدا 20-دان استام قولداۋ قۇرالى بار. ءبىز ادەتتە ولاردى 3 توپقا ءبولىپ جىكتەيمىز – ساقتاندىرۋ, كەپىلدىك بەرۋ جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى قاراجات تارتۋ قۇرالدارى. ولاردىڭ ارقايسى زاماناۋي بيزنەس قاجەتتىلىكتەرى مەن جاھاندىق نارىق تالابىنا ساي ازىرلەنگەن. ماسەلەن, اگەنتتىك قۇرالدارى ارقىلى جاڭا نارىق تابۋعا, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات تارتۋعا, شەتەلدەگى ينۆەستيتسيانى ساياسي سىن-قاتەردەن ساقتاندىرۋعا بولادى.
- ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى بولسا, شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلارمەن ورناتىلاتىن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
- ءبىزدىڭ ساقتاندىرۋ كەلىسىمشارتتارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ەكسپورتتىق نەسيە جانە قىسقامەرزىمدى دەبيتورلىق بەرەشەكتى ساقتاندىرۋ بويىنشا ەكەنى بەلگىلى. قۇرال ەكسپورتتاۋشىعا شەتەلدىك ساتىپ الۋشىمەن تولەمدى كەيىنگە قالدىرۋ شارتىن پايدالانا وتىرىپ كەلىسىمشارت جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ەكسپورتتاۋشىلار مەن شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك – وتاندىق كاسىپورىن ەش الاڭسىز ەكسپورت كولەمىن ارتتىرسا, يمپورتتاۋشى قارجى تاپشى جاعدايىندا دايىن ونىممەن نە قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – بيزنەس ءۇشىن كوپ جاعدايدا جەتكىزىلگەن تاۋار تولىق ساتىلماي ونىڭ قۇنىن تولەۋ قيىنعا سوعادى. وعان قوسا, ءبىز وتاندىق ونىمدەردىڭ شەتەل نارىعىندا باسەكە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن جانە سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا يمپورتتاۋشىلارعا ەكسپورتتىق ساۋدانى قارجىلاندىرۋ قۇرالى اياسىندا ەسەپ ايىرىسۋدىڭ اككرەديتيۆتىك نىسانىمەن قارجى تارتۋعا كومەكتەسەمىز.
سونىمەن قاتار يمپورتتاۋشىلار اراسىندا سۇرانىسقا يە قۇرالدارىمىزدىڭ ءبىرى – اۆانستىق تولەمدى ساقتاندىرۋ. بۇل ءونىم شەڭبەرىندە وتاندىق ءونىمدى ساتىپ الۋشىنىڭ اۆانستىق تولەم شارتىمەن جاسالعان كەلىسىمشارتى تولىق ساقتاندىرىلادى. ياعني, شەتەلدىك ساتىپ الۋشى ەكسپورتتاۋشىنىڭ تاۋارىن الماستان بۇرىن الدىن الا تولەم جاسايدى, ال قوس تاراپ اراسىندا مىندەتتەمەلەر ورىندالماعان جاعدايدا ءبىز يمپورتتاۋشى شىعىندارىن وتەپ بەرەمىز.
بۇگىندە اگەنتتىكتىڭ وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, رەسەي فەدەراتسياسى, قىتاي ەلدەرىندە ارنايى وكىلدىكتەرى بار. ءبىز ولاردىڭ قىزمەتى ارقىلى شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ەكسپورتتىق وپەراتسيالاردى وڭتايلاندىرىپ وتىرمىز.
- قازىر وتاندىق ونىمدەردى ساتىپ الۋشى ەلدەر قاتارىندا كىم كوش باستاپ تۇر؟ قانداي نارىققا باسىمدىق بەرىلەدى؟
- ءبىز اندەررايتينگ تالداماسى وڭ دەپ باعالانعان كەز كەلگەن ەلمەن ەكسپورتتىق كەلىسىمشارت جاساۋعا دايىنبىز. ادەتتە ەكسپورتتاۋشىلار بەلگىلى ءبىر نارىق بويىنشا ناقتى ۇسىنىسپەن كەلەدى, ءبىز ەشقانداي مەملەكەتكە باسىمدىق بەرمەيمىز. دەگەنمەن, وتاندىق وندىرۋشىلەر ءوتىنىشى بويىنشا ەكسپورتتالۋعا دايىن تاۋار ەرەكشەلىگىنە ساي نارىق تابۋعا كومەكتەسە الامىز.
2025 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزى اراسىندا ءبىز قولداۋ كورسەتكەن جوبالار بويىنشا وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي, ءباا, تاجىكستان, قىتاي, گەرمانيا, اقش ەلدەرى الدىڭعى قاتاردا. يمپورتتاۋشى ەلدەر قاتارىنا حورۆاتيا دا قوسىلىپ وتىر. اتالعان ەلدەرگە ەكسپورتتالعان ءونىم قۇنى 320 ميلليارد تەڭگەدەن اسادى.
- بۇل قانداي ونىمدەر؟
- 2025 جىلدىڭ 8 ايى قورىتىندىسى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس جانە جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى كوپ سۇرانىستا بولدى. ايتپاقشى, وسى ارالىقتا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا كورسەتىلگەن قولداۋ كولەمى 150 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى.
- اگەنتتىكتىڭ جالپى قولداۋ كولەمى قانداي ناتيجە بەرىپ وتىر؟
- بيىل قاڭتار-تامىز ارالىعىندا ەكسپورتتاۋشىلارعا 433 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتىپ ۇلگەردىك. ونىڭ ىشىندە 33,4 ميلليارد تەڭگە ەكسپورتتى الدىن الا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بولسا, 11,6 ميللياردى ەكسپورتتىق ساۋدانى قارجىلاندىرۋ ەنشىسىنە ءتۇستى. جىل سوڭىنا دەيىن قولداۋ كولەمىن 600 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزەمىز دەگەن جوسپارىمىز بىرتىندەپ ورىندالىپ كەلە جاتىر. قاڭتار-تامىز ناتيجەسىندە 80-نەن اسا ەكسپورتتاۋشى ناقتى قولداۋعا يە بولدى, ونىڭ 15 پايىزى جاڭا كليەنتتەر بولىپ وتىر.
- ەندىگى ماقسات قانداي بولماق؟
- نەگىزگى ماقسات – وڭدەۋشى سەكتوردى قولداۋ كولەمىن ارتتىرۋ, ونىمدەردى جەتىلدىرۋ جانە ەكسپورتقا باعدارلانعان كاسىپورىندار قاتارىن كوبەيتۋگە جاعداي جاساۋ. ءبىز بىرتىندەپ شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋىمىز كەرەك, جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ۇستىنەن قوسىلاتىن قۇنى جوعارى وتاندىق تاۋارلار ەكسپورتى اسا ماڭىزعا يە. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگياسىنىڭ وزەگى. شيكىزات ءوسىمى جاھاندىق كونيۋنكتۋراعا تاۋەلدى بولسا, شيكىزات ەمەس سەكتور تۇراقتى ءارى جۇيەلى دامي الادى.
الەمدىك نارىق كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرى پلاتفورمالار. بۇگىندە تسيفرلى سەرۆيستەردى دامىتۋ جانە جاڭا ونىمدەردى ەنگىزۋ ارقىلى اگەنتتىكتىڭ قىزمەتتەرىنە قول جەتكىزۋ الدەقايدا جەڭىل بولىپ وتىر. ەكسپورتتاۋشىلار ەكا رەسمي سايتىندا جانە bgov.kz بيزنەستى قولداۋ پورتالىندا جەكە كابينەت ارقىلى ءوتىنىشتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن بەرە الادى. ءبىز مۇنىمەن شەكتەلمەي, جۇمىسىمىزعا Blink جي-اسسيستەنتى تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ, قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن جاڭا ساپاعا كوتەرىپ وتىرمىز.