دومبىرا – كوكىرەگى شەجىرەگە تولعان كيەمىز. ءسىرا, قازاق دەگەن حالىقتىڭ, ءارىسى تۇركىنىڭ جۇمباق جانىن ىزدەگەن ادام بولسا, دومبىرادان تابارى حاق. بۇگىندە تۇتاس كوكتۇرىكتى سازىمەن تەربەگەن «دومبىرا» ءانى ءبىزدىڭ رۋحىمىزدا اتوي سالۋى دا تەگىن ەمەس.
ءان اۆتورى – نوعاي پەرزەنتى ارسلانبەك سۇلتانبەكوۆ. قازاق پەن نوعايدىڭ اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناعان اساۋ ءمىنىپ قاس دۇشپانعا قاتار شابۋى, تالاسسىز تۋىستىعى تاريحتان ءمالىم. شوقان ءۋاليحانوۆ ساپارنامالىق جازبالارىندا ەكى ەلدىڭ بەرىك دوستىعىن بەينەلەيدى. «قازاق پەن نوعايدىڭ جىلاپ ايرىلىسۋى, سول كەزدە دۇنيەگە كەلگەن اڭىز-داستانداردا, كۇيشىلەردىڭ قوبىزدا ويناعان كۇيلەرىندە وشپەس ءىز قالدىردى. ول داستان-جىرلاردى, كۇيلەردى تىڭداعان كارىلەردىڭ ساقالدارىنان تارام-تارام جاس اعىپ, مۇڭ-قايعىعا باتادى. «ورمامبەت بي ولگەن كۇن, ون سان نوعاي بۇلگەن كۇن» دەپ جىرلايدى دالا جىراۋلارى.
«دومبىرا» ءانى بۇگىندە تۇركى حالىقتارىنا كەڭىنەن تانىمال. ءتىپتى تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان رۋحتى ءاندى ارنايى شىرقاتىپ, ءانشىنى قابىلداپ, ارزۋىن تىڭداعان. وسىدان سوڭ-اق تۇرىكتەردىڭ دومبىراعا دەگەن اڭسارى اۋىپ, ۇيرەنۋگە قۇلشىنىسى ارتقان دەسەدى. ارسلانبەك سۇلتانبەكوۆ «دومبىرانى» 1997 جىلى جازعان. سول شاقتا كومپوزيتور ءوز حالقىنىڭ تاريحىمەن تەرەڭ شۇعىلدانىپ, ورتاعاسىرلىق نوعاي اقىندارىن قۇنىعا وقىپ جۇرسە كەرەك. ءبىر سوزىندە ءان تاريحى جونىندە ايتقانى دا بار. «بۇل ءان جارتى ساعات ىشىندە-اق جىلدام قۇيىلىپ ءتۇستى. قايبىر قيىندىق كەلگەندە, دومبىرامدى ۇستاپ وتىرا قالىپ وسى ءانىمدى ورىندايمىن. رۋحتى ءانىم ارقىلى نوعاي حالقىنا ءومىر بويى قىزمەت ەتۋگە بەل بۋىپ, ونەرگە ءبىرجولا بەت بۇردىم. «دومبىرا» نوعاي حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرەدى دەپ سەنەمىن», دەيدى اۆتور.
ءيا, بۇگىندە نوعاي حالقى عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتىنا قۋات بەرگەن تۋىندى قازاق اراسىندا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ءان سارىنى ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى جىر ماقامدارىمەن ۇندەس.
«قارا قىس اۋىلىما كەلگەندە,
ۇلپىلدەگەن قار جەرگە تۇسكەندە,
دومبىرامدى الارمىن,
جۇرەك سازىن سالارمىن,
قايعىرعاندى ەش ايتپا!»
«قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنداعى» تەگەۋرىندى جىرمەن ساباقتاس ءان ءماتىنى تىلگە جەڭىل-اق. ال ەكىنشى شۋماعىنداعى «انايلار» ءسوزى نۇرىم جىراۋدا كەزىگەتىن اداي رۋىنىڭ اناسى انايى ەسىمىنەن الىس ەمەس دەيدى بىلەتىندەر.
«دومبىرا سازىن ەسكەن اتايلار
مانىسىنە ەس بەرگەن انايلار
ەستىگەنگە وي بەرىپ
جۇرەكتەرگە سەس بەرىپ
كوز جاستى قىزعانباستار.
ەي, دومبىرا!»
ارسلانبەك سۇلتانبەكوۆ – قاراشاي-شەركەس رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى, كوپتەگەن بايقاۋدان توپ جارعان العاداي. ۇلتىنىڭ پاتريوتى, تۇركىنىڭ بىرلىگىن كۇزەتۋشى دەگدار تالانت. ءبىر سوزىندە دومبىرامەن داستان جىرلاعىسى كەلەتىنىن ايتىپ, بۇل ءداستۇر باتىس قازاقستاندا جاقسى ساقتالعانىن بايان ەتەدى, مۇرىن جىراۋدى ەسكە الادى. «مەنى مۋزىكانت قىلعان, مىنا الدىمدا جاتقان گەوگرافيالىق كارتا... نوعاي حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى جاعدايى. ۇلتىما دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىم, ونىڭ تاريحى مەن داستۇرىنە دەگەن ىزدەنىسىم تەرەڭىرەك باستالعان ۋاقىتتا ەرىكسىز كەۋدەمدى ءان جارىپ شىقتى», دەيدى كومپوزيتور. سونىمەن قاتار ەلىنىڭ قازىرگى احۋالىنا, از ۇلتتىڭ تاعدىرىنا الاڭدايدى. قازاقستانعا كەلىپ, العاش رەت قۇرمانعازىنىڭ كۇي كەشىنەن كوزىنە جاس الىپ شىققانىن ايتقانى بار. «1937 جىلى ەدىگە جىرىن, باسقا دا حالىقتىق جىرلاردى جىرلايتىن ادامداردى ءبىر تۇندە جيىپ الىپ, جوق ەتتى. سۋعا اعىزدى, اتتى, شاپتى دەدى. وعان دەيىن تويلاردا, نەكە قيىلعان كەزدە مىندەتتى تۇردە ەدىگە جىرى وقىلاتىن بولعان ەكەن. ەدىگەسىز توي باستالماپتى. 1937 جىلعى جاعدايدان كەيىن جۇرتتىڭ جۇرەگى ەدىگە جىرىن ايتۋعا داۋالامايتىن بولىپتى», دەيدى ءبىر سۇحباتىندا.
كومپوزيتور اندەرىنىڭ كوبى – ەلىنەن, جەرىنەن ايىرىلىپ, وكتەمدىكتەن قىسىم كورگەن ەلدىڭ زارىن, باعزى جىراۋلاردىڭ ارمانى مەن مۇڭىن بۇگىنگە جەتكىزگەن سارىندار. ال كوكتۇرىكتىڭ ءانۇرانىنا اينالعان «دومبىرا» ءانى جەر بەتىندە تۇركى بالاسىمەن بىرگە ءومىر سۇرە بەرەرى انىق. قاستەرلى دومبىرا سازى مەن ەل رۋحى قوسىلعان ەڭسەگەي شىعارمانىڭ عۇمىرى عاسىرلاردان-عاسىرعا جالعاسسىن.