دابىرادان اۋلاق, ۇندەمەي-اق ۇلكەن ىستەر اتقارىپ جۇرگەن ينتەللەكتۋال اقىن, ۇلتجاندى قازاق مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى بولمىسى بىزگە ەرتەدەن تانىس ءارى جاقىن. سيرەك سۇحباتتاساتىن, كوپ «كورىنە» بەرمەيتىن اعامىزدى اڭگىمەلەگە تارتىپ كورگەن ەدىك.
– اڭگىمەمىزدى ابايدان باستايىقشى, كەمەڭگەرمەن دوستاسا الدىڭىز با؟
– بۇل وتە قيىن ساۋال. سونشالىق بيىك دەڭگەيدەگى ۇلى ادامدى اقىلمەن, سانامەن تۇگەل يگەرۋدىڭ ءوزى كورىنگەن كىسىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, اباي — قاراپايىم حالىق ءۇشىن ءالى دە تولىق سىرىن اشپاعان دانا. ارينە, ونى كۇللى ەل سۇيەدى, اۋليە دەڭگەيىنە كوتەرەدى, بىراق تۇگەل ۇعارلىق, ەڭ باستىسى, ونىڭ ۇلى, قاسىرەتتى جولىن ودان ءارى جالعارلىق قۋاتى, ءبىلىمى, قۇدىرەتى جەتەرلىك ادام از دەپ ويلايمىن. مەن ونى شامام كەلگەنشە تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە تىرىسامىن, بىراق سونىڭ ءوزى از سياقتى. ول تۋرالى ايگىلى مۇحتار اۋەزوۆ ۇلى رومان جازدى, قانشاما دارىندى عالىمدار ءىرى ەڭبەكتەر شىعاردى, بىراق قارا حالىق ءۇشىن بۇل ۇلىنى جۇرتقا ۇقتىرۋ ء(الىڭ كەلگەنشە, ارينە!) ناعىز دەڭگەيىنە جەتپەگەن سياقتى. دەمەك, حالىقتىڭ قازىرگى دەڭگەيى (تانىمدىق مۇمكىندىگى) جىل ساناپ جاقسارىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, «قيىن» ابايمەن, قۇدىرەتتى ابايمەن دوسىڭشا, قالدىقسىز سىرلاساتىن ۋاقىتتار دا كەلەر.
مەن وعان دوس ەمەسپىن, قاستەرلەۋشى عانامىن. ءبىر ادام ءۇشىن بۇل دا از ەمەس.
– ءسىزدى العاش «بەيۋاقتاعى ءمىناجات» كىتابى ارقىلى تانىدىق, ءبىرشاما ولەڭدەرىڭىزدى جاتتاپ ۇلگەردىك. وسى كىتاپ تۋرالى ايتساڭىز.
– مەن ولەڭدە از ەڭبەكتەنگەن اداممىن – نەگىزگى كۇشىم مەن ۋاقىتىم كوسەمسوزگە كەتتى. قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن وزىق ۇلتتاردىڭ دارەجەسىنە كوتەرۋگە ءالىم جەتكەنشە جۇمساۋ – جەكە شىعارماشىلىعىمنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ويلاتقان جوق. سول سەبەپتى كىتاپتارىم دا كەشىگىپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىنەن ء«دارۋىشناما» مەن «بەيۋاقتاعى ءمىناجاتتى» ەرەكشە جاقسى كورەمىن. كەيىنگىسىنە كەلسەك, سونىڭ ءوزىن ەسەنعالي راۋشانوۆ باۋىرىمنىڭ ۇزدىكسىز قاقىلداۋىمەن, بايبوتا قوشىم-نوعايدىڭ ىقىلاسىمەن شىعاردىم. قاجەت ەتكەندەر وقىپ كورەر...
– استانا مەن الماتىدان اۋلاقتا, اقتوبەدە ءومىر ءسۇرىپ كەلەسىز. سىزگە وڭاشالىق نە بەردى؟
– الماتىدا 22 جىل ءومىر ءسۇردىم. وكپەم جوق. كوپ نارسەنى كوردىم, كوپشىلىكپەن تانىستىم. جاقسى دوستارىم دا, كەيىنگى ون بەس جىلدا ءۇيىم دە, جۇمىسىم دا بولدى. فاريزا اپام الماتىعا بارعان بويدا بىردەن جۇمىسقا الدى, قولىنان كەلگەنشە كومەكتەستى. ماسەلە وندا ەمەس ەكەن – ءبىر جىل ىشىندە بايقادىم, ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى (جازۋشىلاردى ايتىپ وتىرمىن) الەم ادەبيەتى تۇگىلى, ورىس ادەبيەتىنەن دە بەيحابار بولىپ شىقتى. «جازۋشىلار وداعى كەرەك بولسا, تۇگەلدەي ماعان كىرسىن!» دەگەن قيسىق ءسوزىم ءۇشىن وداققا دا كەشتەۋ قابىلداندىم. ودان ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. ارينە, جاقسى كىسىلەر جەتكىلىكتى ەدى. الەمدە تەڭدەسى جوق ينتەللەكتۋال, تاماشا پروزاشى, دراماتۋرگ اسقار سۇلەيمەنوۆ, بەلگىلى ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك, عاجايىپ اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆ, تاماشا ينتەللەكتۋال اۋەزحان قودار, ەڭ سۇيىكتى قارىنداسىم گۇلنار سالىقباي, كوپتەگەن سول كەزدەگى دارىندى جاستار, اسىرەسە, ەسجان اينابەكوۆ, قايرات الىمبەكوۆ, باۋىرجان ۇسەنوۆ, ابۋباكىر قايرانوۆ, ءامىرحان بالقىبەك, قازىرگى مارالتاي سياقتى «ەڭ مىقتىلاردىڭ» بارىمەن دوس ەدىم. سۆەتقالي نۇرجانوۆ مەن ءۇشىن «ەرتە ويانعان گەني» ەدى. بەرىدە اقتوبەگە كەتتىم. سول كەزدەگى اقتوبەنىڭ اكىمى اسلان مۋسين, كەيىنگى بولعان ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتار دا تىلەۋلەس دوستارىم بولدى. سولاردىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكاعا كەڭ تارالعان «التىن وردا» گازەتىن شىعاردىم. زامانىندا ەڭ ۇزدىك گازەت اتالدى. «اكىمدەرىم» گازەتىمدى ەرەكشە قورعادى. ءبىر قىزىعى, مەن اقتوبە تۋرالى ءوز ادامدارىما جازدىرمادىم, ارنايى ماتەريال دا بەرگىزبەدىم, اقتوبەنىڭ عانا گازەتى اتانىپ كەتۋدەن قورىقتىم.
ماعان سەنىپ, سول سەبەپتى دە وزىمە ەرىپ كەلگەن باۋىرجان باباجان ۇلى مەن داۋرەن قۋات جانىما جەلەۋ بولا ءبىلدى. ونىڭ ۇستىنە اقتوبەلىك ەرتاي اشىقباەۆ, ينديرا وتەمىس, جەر-جەردەگى تىلشىلەر مەن بەلگىلى ينتەللەكتۋال قالامداس جولداستارىم: تالاسبەك اسەمقۇلوۆ, زيرا ناۋرىزباەۆا, اقاس ءتاجۋىتوۆ, ماقسوت ءىزىموۆ, ماقسات ءتاج-مۇرات سياقتى تىلەۋلەستەر «التىن وردانىڭ» مەرەيىن ۇستەم ەتۋگە اتسالىستى.
مىنە, سەن ايتىپ وتىرعان «وڭاشالىق» وسىنداي بەلەستەرگە جەتەلەدى.
– ومىرىڭىزگە ەرەكشە ىقپال ەتكەن وقيعانى اتاي الاسىز با؟
– ادامعا ەرەكشە ىقپال ەتەتىن – ادام, ادامدار عانا. مەن ءۇشىن فاريزا وڭعارسىنوۆا, سودان سوڭ اسقار سۇلەيمەنوۆ پەن جۇماتاي جاقىپباەۆ. سوڭعى ەكەۋى ادام تاڭدانارلىق, بىراق ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن دارىندىلار دەپ ويلايمىن. سودان سوڭ ەسەنعالي راۋشانوۆ پەن ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ. بۇل – ۇزدىكتەر. وزگەلەرگە ءسوز جوق.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «...اتاق-ماراپاتقا قىزىقپايمىن. وسىنىڭ ءوزى از باقىت ەمەس» دەپسىز. سوندا ءسىزدى قىزىقتىراتىن نە نارسە؟
– بىزدە, قازاقتا, ەلدى, ونىڭ تاعدىرىن, بولاشاعىن شىن جۇرەگىمەن, اقىلعا سۇيەنە وتىرىپ ويلايتىن ادام وتە از سياقتى. ارينە, قازاقتىڭ جامانى جوق, نيەتى دە تۇزىك, بىراق الەمدىك وزىق ولشەمدەرگە سۇيەنىپ, بولاشاققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ جوققا جاقىن. الەمنىڭ تاعدىرى قازىر قاي دارەجەدە, ال ءبىزدىڭ جالپى اقىل-وي دەڭگەيىمىز قانداي – سونى سالماقتاپ, «ويناپ وتقا, قايناپ قازانعا تۇسەرلىك» نيەت جوق. «ولمەسەك – كورەرمىز» دەيتىن پوزيتسيامەن كۇن كەشىپ كەلەمىز. ارينە, وتىرىكتى-شىندى ويلاعان بولامىز, سوعان ۇمتىلعانداي كەيىپ تانىتامىز, بىراق ىشىمىزدەن «قۇداي قاراسسا, كورە جاتارمىز» دەگەن ويمەن كۇنەلتەمىز. «قۇداي سەنىڭ ەكى تۋىپ, ءبىر قالعانىڭ ەمەس» دەيتىن كىسى جوقتىڭ قاسى. ەگەر ونداي كىسى شىقسا, «وپپوزيتسيونەر» قىلىپ شىعارۋعا دايىن سياقتىمىز. «مۇنى بۇدان دا جاقسىراق قىلىپ شىعارساڭ قايتەدى؟» دەيتىن بەيبىت ۇسىنىس تا جوق. سوندا وسى «ىرعاڭمەن» ءومىر سۇرە بەرۋ كەرەك پە؟ اڭداساڭىز, الەم بىزدەن جويقىن جىلدامدىقپەن الىستاپ بارادى, ال ءبىز بولماشى نارسەلەرگە الاڭبىز. سويتە ءجۇرىپ اتاق الۋعا, ماقتان ەستۋگە قىزىعامىز.
مەنىڭ ارزىمايتىن نارسەگە قىزىقپايتىنىم سودان. قازىر اڭگىمە دە ايتپايتىن بولدىم, سەبەپ – مەنى بولاشاق قورقىتادى. بيلىك قولىنان كەلگەنىن ىستەپ جاتىر, بىراق جۇرتىڭنىڭ وزىندە ودان گورى جاقسى دەڭگەيگە قۇلشىنۋ جوق. مەن ۇنەمى سوعان الاڭمىن.
– تولستوي ء«تاڭىر تەكتەس سەزىم شىراعى العاش رەت كوكىرەگىڭدە جارق ەتىپ تۇتانعان شاقتاعى – ءاۋ باستاعى ادال شاقتاعى وزىڭە عانا سەن» دەپتى. ءسىز ادال شاعىڭىزدى ءومىردىڭ كەلەڭسىزدىكتەرىنەن قورعاپ, بۇگىنگە تازا كۇيىندە جەتكىزە الدىڭىز با؟ و باستاعى تاپ-تازا مەيىرحان مەن قازىرگى مەيىرحاننىڭ اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟
– ويلى ادامدى وماقاستىراتىن سۇراق ەكەن. بالاڭداۋ جىگىت كەزىمدەگى كۇيىمدى ءوزىم دە ساعىنامىن. وزگەردىم: ەسەيدىم, ەسىمدى جيدىم, جاقسى مەن جامانعا قاتار ەلىكتەدىم, بىراق سول كەزدەگى ادالدىققا جاقتاسۋ, دۇنيەنى ءبۇتىن جارالاۋعا كەلمەيتىن, ۇلكەن تۇتاس كيە دەپ ساناۋدان اداسا قويماعان سياقتىمىن. مۇنى مەنىڭ جاۋلارىمنان سۇراۋ كەرەك. سولاردا شىندىق باسىمىراق, سول ءۇشىن دە جاۋ ەمەس پە؟ «سۇتتەن اق, سۋدان تازا» كىسىنىڭ ءرولىن ويناۋ ويىمدا جوق, بىراق كىسىنى, دەمەك, ءومىردى تومەنسىتكەن جەرىم بولسا, وكىنەر ەدىم.
– ەگەر عايىپتان قۇدىرەتتى كۇش كەلىپ, ەڭ ءبىر اششى ارمانىڭىزدى ورىنداسا, نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ اششى ارماندارىم كوپ, بىراق وعان ءوزىم كىنالىمىن. كەزىندە تەرەڭ ۇعا قويماعاندارىم, ءوز قاتەلىكتەرىمنەن ەرتەرەك قۇتىلماعاندىعىم, تازا اقىماقتىقتارىم بىرىگە كەلىپ, سول اششى ورىندالمايتىن ارماندارعا اينالعان شىعار. ءبارى وزىمنەن. ادام اداسا ءجۇرىپ جول تابادى. سونىڭ اقىرى قايىرلى بولسىن.
– بورحەس ەۋروپانىڭ دىڭگەگىندە گرەك مادەنيەتى مەن ءىنجىلدىڭ جاتقانىن ايتادى. ال ءبىزدىڭ تۇركى وركەنيەتىنىڭ نەگىزگى ۇستىنى نەدە؟ قازىرگى تۇركى مادەنيەتى بىرلەسۋگە, ىنتىماقتاسۋعا ۇمتىلىپ وتىر. تۇركىلىك ادەبيەتتىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– بورحەس بىلگەنىن عانا ايتادى, سونىسى دۇرىس تا بولار. بىراق ءبىز – تۇركىلەر ەۋروپالىق دانىشپانداردان ەشۋاقىتتا تومەن بولماعانبىز. ءامىرحان بالقىبەك اتتى ءىنىم سول كەۋدەمسوق ەۋروپالىقتاردى قايران قالدىراتىنداي نارسەلەر جازدى – رەم مەن رومۋل تۋرالى اڭىزدى «ازيالاندىردى», قازىرگى ايتا المايتىن اڭىزدارعا دەم بەردى. ول جانە جالعىز ەمەس, قازىر ادامعا كەڭىردەگىمەن قاراپ ۇيرەنگەن ەۋروپالىقتاردى جەرگە ءتۇسىرىپ, نەنىڭ نەدەن باستالعانىن بايانداپ بەرەتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى. ولجەكەڭ (ولجاس سۇلەيمەنوۆ) جازعان شىعارمادا «جۇرگەلى تۇرعان پويىزدىڭ تەرەزەسىنەن كەرەمەت سۇلۋ ءھام شولجاڭ ەۋروپا پەرروندا تۇرعان كارى كەمپىر ازياعا ءتىلىن شىعارادى» دەلىنەدى. ويسىز قىزدىڭ كەيۋاناعا ءتىلىن شىعارۋى كۇلكىلى. ونىڭ ۇستىنە, سول كەمپىر ماڭگى جاسايتىن ۇماي انا بولىپ شىعۋى مۇمكىن عوي.
ال تۇركى مادەنيەتى بولاشاقتا كۇللى ەلگە ونەگە كورسەتۋى مۇمكىن. بۇل تۇستا دا ءبىز, قازاقتار, كەيىن قالماسىمىز انىق. ارينە, ادەبيەتتەر, باۋىرلاس ادەبيەتتەر بىرىگىپ جاتسا, وعان تەك قۋانۋ كەرەك. بۇل قاسقىر تەكتى رۋحتىڭ الەمگە تىڭ قۇلشىنىسپەن قايتا ورالۋىنىڭ باسى بولار.
– «مە-ەن؟
...ءسابيمىن,
سەنىمى مەن دامەسى
وزىنەن زور,
ولەرمەن...» دەپسىز. سول سەنىم اقتالدى ما؟
– بۇل مەنىڭ ءوزىمدى مەنسىنبەي ايتقانىم عوي. قانشا مىقتى بولسا دا سەنىمنىڭ اقتالۋى مۇمكىن ەمەس. ادام سولاي ويلايدى, اللا ءوز دەگەنىن ىستەيدى. ارينە, ونىكى دۇرىس.
– ادەبيەتتىڭ الدىڭعى بۋىن اعالاردى ەسكە العاندا كىمدى كوبىرەك ساعىناسىز؟
– ولاردىڭ ءبارى دە ءوز دەڭگەيىندەگى جاقسى ادامدار. دەگەنمەن, اۋەلى اسقار سۇلەيمەنوۆتى ساعىنامىن, سوسىن فاريزا اپامدى, جۇماتاي جاقىپباەۆتى, اقسەلەۋ اعامدى, قۋاندىق شاڭعىتباەۆتى, جاراسقان اعامدى. كەشەگى جۇرگەن ەسەنعاليدى... ءبارىن.
– قانداي جاڭا دۇنيەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– ول – قۇپيا. بىتىرگەن سوڭ بولماسا, ايتا المايمىن.
– جاراتۋشىدان نە تىلەيسىز؟
– الەمنىڭ قالىپقا ءتۇسۋىن. ەلىمىزدىڭ امان بولعانىن.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»