تسيفرلىق ءداۋىردىڭ سىناعى

ناتيجەنىڭ جولى اۋىر

قوعامدا «زاڭ مەن ءتارتىپ» يدەو­لوگياسىن ىلگەرىلەتۋ, حالىق اراسىندا زاڭعا باعىناتىن مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاستىرۋ دايەكتى تۇردە جالعاسىپ جاتىر. ەسەسىنە ەلدە قىلمىستىق احۋال تۇزەلدى. بىلتىر وسى كەزەڭدە 82 573 جاعداي تىركەلسە, بيىل بۇل 76 512 دەرەككە ازايىپتى.

ينتەرنەت الاياقتىق پەن ەسىرتكى ماسەلەسىمەن دە كۇرەس قارقى­نى كۇشەيتىلدى. ەلىمىزدە مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە قاۋىپ-قاتەردى ەرتە انىقتاۋ جانە الدىن الۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلىپ وتىر. مۇددەلى ورگان­داردىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنىڭ ارقاسىندا ازىرگە 61 كيبەرتوپ اشكەرەلەنىپ, 217 «دروپپەر» قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلدى. عالامتوردى كەزگەن 88 مىڭ ەسىرتكى دۇكەنىنىڭ شوتتارى جابىلدى.

ءىىم كيبەرقىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى مەن ۇلتتىق بانك بىرلەسە «انتي­فرود ورتالىعى» جۇيەسى ارقىلى 2,5 ملرد تەڭگەنى بۇعاتتادى. بۇدان بولەك, بايلانىس وپەراتور­لارى­نىڭ كومەگىمەن 67 ملن جال­عان قوڭىراۋعا شەكتەۋ قويىلدى. جىل باستالعالى كيبەرقىلمىس جا­ساعان 900-گە جۋىق ادام قىلمىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بىراق ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك دەۋ­گە ءالى ەرتە.

سەبەبى رەسپۋبليكا كولەمىندە الاياق­تارعا جەم بولعاندار سانى ارتىپ بارادى. وتكەن جەتى ايدىڭ وزىندە وسىنداي 13 800 دەرەك تىركەلگەن. تۇرعىنداردىڭ شىعىنى ميلليونداپ ەمەس, ميللياردتاپ سانالادى. ءبىر عانا اقمولا وبلىسىندا ينتەرنەت الاياقتىق كورسەتكىشى 50%-عا ءوسىپ كەتكەن.

– بيىل قاڭتار-شىلدە ارالى­عىندا وبلىستا قىلمىستىق اح­ۋال وزگەردى. 7 ايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 70 038 ءوتىنىش پەن حابارلاما ءتۇستى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 15,3%-عا كوپ. 4 مىڭعا جۋىق قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق تىركەلدى.

وبلىستا ينتەرنەت الاياق­تىق بەلەڭ الىپ تۇر. ونسىز دا ايلىعى شايلىعىنان اسا الماي جاتقان حالىقتى اككىلەر قارىز­عا بەلشەسىنەن باتىرىپ وتىر. وسى ورايدا قىركۇيەكتەن باستاپ بانك كارتالارى مەن تولەم قۇرال­دارىن ءۇشىنشى تۇلعالارعا زاڭ­سىز بەرۋ, ياعني «دروپپەرلىك» ءۇشىن قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزى­لەتىنى قۋانتادى, دەيدى باس پروكۋرا­تۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى اقمولا وبلىس­تىق دەپارتامەنتى باسشىسى­نىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اقىل قارپىقباەۆ.

جاقىندا شىلدە ايىندا Instagram الەۋمەتتىك جەلىسى ارقىلى تۇرعىنداردى وڭاي ءارى جىلدام پايداعا كەنەلتەمىن دەگەن جالعان ۋادەلەرمەن الداپ كەلگەن ەكى ادامنان قۇرالعان توپ ۇستالىپ, ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا قامالعان ەدى. تەرگەۋ بارىسىندا كۇدىكتىلەردىڭ 20-عا جۋىق الاياقتىق دەرەككە قاتىسى بارى انىقتالدى. سونىمەن قاتار ينتەرنەتكە جالعان اۆتوكولىك ساتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلار ورنالاس­تىرىپ, ازاماتتاردى الداعاندار قولعا ءتۇستى. بۇل ءىس بويىنشا تەرگەۋ امالدارى اياقتالىپ, ماتەريالدار سوتقا جولداندى.

وعان قوسا, ءساۋىر ايىندا ەل تۇر­عىندارىنىڭ جەكە دەرەكتەرىن زاڭسىز يەمدەنىپ, ولاردى ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ اتىنان ءتۇرلى جارناما اگەنتتىكتەرىندە تىركەلۋ ءۇشىن پايدالانعان استانا تۇرعىنىنا قاتىستى تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. الاياقتىق جولمەن تاپقان قارا­جاتتى كۇدىكتى كريپتوۆاليۋتاعا اينالدىرىپ وتىرعان. قازىر وعان قاتىستى ۇيقاماق تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسى قولدانىلىپ, ونىڭ ەلىمىزدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە تىركەلگەن 18 الاياقتىق دەرەككە قاتىسى بارى انىقتالدى.

باس پروكۋراتۋرا مەن قارجى­لىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلىمىزدىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى ەلشىلىگى­نىڭ كومەگىمەن كريپتوۆاليۋتامەن زاڭسىز ساۋدا جاساعانى ءۇشىن ىزدەستىرۋدەگى وتانداسىمىزدى دۋبايدان ەكستراديتسيالادى. كۇدىكتى 2022–2024 جىلدار ارالىعىندا ءتيىستى ليتسەنزياسىز «Binance» كريپتوبيرجاسىنىڭ پلاتفورماسىندا جەكە تۇلعالار ءۇشىن تسيفرلىق اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ, ساتۋ جانە ايىرباستاۋدى جۇزەگە اسىرىپ, 400 ملن تەڭگە سوماسىندا زاڭسىز تابىس تاپقان.

دۋبايدا ۇستالعان ول باس پروكۋراتۋرانىڭ سۇراۋى بويىنشا ەلگە جەتكىزىلدى.

الاياقتارعا نە ىستەۋگە بولادى؟

مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, حالىقتىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى, تەلەفونىنداعى جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ جولدارىن بىلە بەرمەيدى. سالدارىنان الاياقتاردىڭ كەزەكتى قۇربانى بولادى. بيىل جارتى جىلدا ينتەرنەت الاياقتار وتانداستارىمىزدىڭ 25 ملرد تەڭ­گەسىن ۇرلاعان. ونىڭ تەك 1 ميل­لياردقا جۋىعى عانا يەلەرىنە قايتارىلدى. ەڭ وكىنىشتىسى دە – وسى. قىلمىستاردىڭ ارى كەتسە 26 پا­يىزى عانا اشىلادى ەكەن. ويتكەنى شەتەلدەردە وتىرىپ, الىستان اربالايتىندارعا تۇساۋ سالۋ قيىن.

– قازىرگى تاڭدا الاياقتار WhatsApp, Instagram سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەرى مەن مەسسەند­جەرلەرىن, OLX, Kolesa.kz, Krisha.kz سىندى ونلاين ساۋدا پلاتفورمالارىن بەلسەندى پايدالانىپ جاتىر. ولار ءارتۇرلى سىلتاۋمەن سىزدەن اقشا سۇراۋى مۇمكىن. ماسەلەن, تاۋار نەمەسە قىزمەت ءۇشىن الدىن الا تولەم سۇراۋ, ينۆەستيتسياعا تارتۋ, سىيلىق نەمەسە جەڭىلدىك ۋادە ەتۋ سياقتى ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەر ارقىلى ءسىزدى الداۋى مۇمكىن. ەشقاشان بانك كارتاڭىزدىڭ دەرەكتەرىن, جسن, SMS-كودتاردى نەمەسە باسقا دا جەكە مالىمەتتەرىڭىزدى ەشكىمگە ايتپاڭىز. پوليتسيا, ۇقك, بانك قىزمەتكەرلەرى ەشقاشان تەلەفون ارقىلى سىزدەن جەكە دەرەك­تەر سۇرامايدى جانە اقشا تالاپ ەتپەيدى, – دەيدى اقتوبە وبلىس­تىق پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەر­قىلمىسقا قارسى باسقار­ماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى جانىبەك شاعىروۆ.

بۇدان بولەك قازىر قاناتقاقتى رەجىمدە قىلمىستىق قاۋىپتەر مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرىن بولجاۋ ورتالىعى قۇرىلدى.

قىلمىسپەن كۇرەستەگى سەرپىن

جالپى, قازىر ەلىمىزدە ءتۇرلى قۇقىقبۇزۋشىلىققا قارسى كۇرەستە ۇدايى ءىت شەشىمدەر قولدانىلىپ ءجۇر. ماسەلەن, الاياقتارمەن كۇرەستە «انتيفرود ورتالىعى» جۇيەسىنەن بولەك وتاندىق «KazDream» جانە «Seven Hills of Kazakhstan» كومپانيالارى ازىرلەگەن ارنايى باعدارلامالىق كەشەندەر كەڭى­نەن پايدالانىلادى. ودان بولەك, «تسيفرلىق قاداعالاۋ» اتج بىرىڭعاي پلاتفورماسىنا مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن حقكو-لاردىڭ دەرەكتەر بازاسى بىرىك­تىرىلگەن. وعان 3 مىڭ كوشە كامەرا­لارى قوسىلعان. پروكۋراتۋرا ورگان­دارىنىڭ العاشقى جەتى اي­داعى ەسەبىنە يەك ارتساق, ناتي­جە­سىندە قوعامدىق ورىنداردا ءتارتىپ بۇزۋ­شىلىق 23 121-دەن 21 269-عا دەيىن, كوشەلەردە 11 035-تەن 10 272-گە دەيىن تومەندەگەن ەكەن.

– تسيفرلىق قۇرالدار ادامداردى ىزدەستىرۋدە دە ءجيى قولدانىلادى. ەندى ول پروباتسيالىق باقىلاۋ­دا پايدالانىلا باستادى. وسىدان كەيىن 2 547 ازاماتتى قىلمىستىق ورتاعا نەگىزسىز تارتۋعا جول بەرىلمەدى. ازاپتاۋ فاكتىلەرى ءۇش ەسەگە قىسقاردى. سوتتالعان 81 ادامنىڭ جاعدايى جاقساردى. تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ 12 مىڭنان اسا زاڭسىز شەشىمىنىڭ كۇشى جو­يىلدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق سالادا دا قۇقىقتىق ءتارتىپ­تى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇيەلى قاداعالاۋ قۇرىلدى. ونىڭ نەگىزىندە 2 ميلليوننان استام وتانداسىمىزدىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى. پروكۋرورلار الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ تاجىريبەسىن قايتا قاراۋعا قول جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, 529 جەتىم بالا پاتەرگە يە بولدى, تاعى 409-ى كەزەككە تۇردى. بارلىق بۇزۋشىلىق بويىنشا قاداعالاۋ اكتىسى ەنگىزىلىپ, 4,5 مىڭ بالانىڭ قۇقىعى قورعالدى, – دەيدى باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ.

تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت – بالىق شارۋاشىلىعىنداعى قىلمىستىق سحەمالار اشىلدى. وڭتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە زاڭسىز جولمەن بالىق اۋلاۋ جانە ونى زاڭداستىرۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداۋ بارىسىندا 822 (2023 جىلدان باستاپ – 1522) ينۆەستورعا كومەك كورسەتىلدى. ولاردىڭ ينۆەستيتسيا مولشەرى – 8,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. جالپى, قابىلدانعان شارالار ونداعان مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جانە ساقتاۋعا ىقپال ەتتى.

الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە بيۋدجەتتى ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بيىل اكتيۆتەردى قايتارۋ كوميتەتى 354 ملرد تەڭگەدەن استام قارجىنى قايتاردى. ول 400-دەن استام الەۋمەتتىك نىساننىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالىپ جاتىر.

جالپى, پروكۋراتۋرانىڭ جىمقىرىلعان اكتيۆتەردى قاي­تارۋ, تەرگەپ-تەكسەرىلگەن قىل­مىستىق ىستەر بويىنشا زالال, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا­داعى جانە اتقارۋشىلىق ءىس جۇر­گىزۋدەگى قاداعالاۋ اكتىلەرى بو­يىنشا بيۋدجەتكە 716 ملرد تەڭگە وتەلدى. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا 109 ملرد تەڭگەنىڭ ىقتيمال شىعىندارىنا جول بەرىلمەدى.

ايتا كەتەيىك, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىندا 3 كەلى­سىم راتيفيكاتسيالاندى. سونداي-اق بيىل ماۋسىمدا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ مينيسترلەر كوميتەتى ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق ىستەر بو­يىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كونۆەنتسياسىنا قوسىلۋ تۋرالى ءوتىنىمىن ءبىراۋىزدان قول­دادى. بۇل – ەۋروپانىڭ 46 مەم­لەكەتىنەن قىلمىستىق ىستەر بو­يىنشا دالەلدەمەلەردى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.