حاكىم جانە عۇمار قاراش

ابايدىڭ ەسىمىن عۇمار قاراش العاش قاشان ەستىدى ەكەن؟ ۇشقان قۇس­تىڭ قاناتى تالاتىن قازاق دالاسىنىڭ شىعىسىندا جاساعان دانىشپاندى كۇن­باتىستاعى عۇمار قالاي تانىدى؟ ول كەزدە قازىرگىدەي كوزدى اشىپ-جۇمعانشا اقپارات الماساتىن مۇمكىندىك جوق ەدى عوي.

قولدا بار دەرەكتەر جانە ەستەلىك­تەر عۇمار قاراشتىڭ اباي ەسىمىن ەرتە بىلگەنىن, ەرەكشە قۇرمەتتەگەنىن, بارىنشا ناسيحاتتاعانىن كورسەتەدى.

اباي اتامىزدىڭ العاشقى كىتا­بى «قازاق اقىنى يبراھيم قۇنان­بايۇعىلىنىڭ ولەڭى» دەگەن اتاۋمەن 1909 جىلى پەتەربور قالاسىندا ءىلياس بوراعانسكيدىڭ باسپاحاناسىنان باسىلىپ شىققانى بەلگىلى.

مىنە, وسى جيناق كوپ كەشىكپەي عۇمار قاراشتىڭ دا قولىنا تۇسكەن سياقتى. ول بۇل كەزدە ىشكى ورداعا قاراس­تى تالوپكە قيسىمىنىڭ №1 ستارشىن­دىعىندا يمام بولاتىن.

جالپى عۇمار – ەرتە ەسەيگەن, 17 جاسىنان مەدرەسەدە ۇستازدىق ەتكەن, قازان مەن ۋفادا ءدىني ءبىلىم الىپ كەلگەن سوڭ 1903 جىلى 22 اقپان­دا يمام-حاتيب, مۋدارريس اتاعىنا, ال 1904 جىلى 30 شىلدەدە احۋن دارەجەسىنە بەكىتىلگەن. ورىنبور مەن قازاندا, ۋفا مەن قىرىمدا شىققان باسىلىمداردان حابار الىپ, ءوزى دە ماقالا جازىپ تۇرعان, زيالىلارمەن, وزىق ويلى ستۋدەنتتەرمەن پىكىرلەس, ارالاس-قۇرالاس عۇمار قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى جاڭالىقتى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەستىپ, ءۇن قوسىپ وتىرعان.

1909 جىلى ابايدىڭ ولەڭدەرى كىتاپ بولىپ باسىلسا, 1910 جىلى عۇمار قاراشتىڭ ءوزى «شايىر» جانە «كوكسىلدەر» اتتى ەكى جيناق شىعارعان. ال 1911 جىلى عۇماردىڭ «قارلىعاش» كىتابى – قازاننان, «ورنەگى» – ورىنبوردان, «بالا تۇلپارى» ۋفا شاھارىنان جارىق كورگەن ەدى.

وسى 1911 جىلى عۇمار قاراش بوكەي­لىكتىڭ ءبىر توپ زيالىسى – شاڭ­گەرەي بوكەەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, ەلەۋسىن بۇيريندەرمەن بىرگە قازاق­تىڭ تۇڭعىش گازەتى – «قازاقستان» با­سى­لىمىن دا شىعارىپ, جارعاق قۇ­لا­عى جاستىققا تيمەي جۇرگەن كەزى بولاتىن.

«قازاقستان» گازەتىنىڭ 1911 جىل­عى قاۋىس ايىندا (15 قاراشادا) شىققان سانىندا «ادەبيەت تاڭى» اتتى ماقالا باسىلعان. ماقالا اۆتورى كورسەتىلمەسە دە ءسوز ورامدارىنان عۇماردىڭ قولتاڭباسى انىق بايقالادى:

«ناداندىق ءبىر حاستە بولسا, شيفاسى ونىڭ عىلىم ەكەندىگىندە شاك جوق. قازاق حالقى قاراڭعىلىق سارايىندا جول تابا الماي قامالعان ءبىر زاماندا بەكىتىلگەن ەسىگىن اشۋعا بۇل كۇنگە دەيىن شىن قايرات كورسەتۋشىلەرىمىز بارماعىن سانارلىق دارەجەدە از ەدى. شۇكىرلەر بولسىن, ءبىزدى قاپتاعان تۇمان سەرپىلىپ, ادەبيەت تاڭى دا اتۋعا ساۋلەسىن شاشا باستادى» دەپ باستالعان ماقالادا اۆتور «ادەبيەتسىز حالىق باسقا (مادەني*) حالىقتارمەن تىزە قوسىپ قاتار جاساي المايتىنىن» انىق ايتادى.

ءبىز بۇل جەردە ماقالانىڭ ءبارىن كەل­تىرمەي, ءتۇيىن سوزىنە عانا توقتالامىز:

ء«بىرىنشى اقىنداردان مارقۇم يبراھيم قۇنانباەۆتىڭ:

اسەمپاز بولما ءار نەگە,

ونەرپاز بولساڭ ارقالان.

سەن دە ءبىر كىرپىش, دۇنيەگە,

كەتىگىن تاپ تا بار, قالان, دەگەن ناسيحات سوزدەرىن تالاپكەر جاستار­دىڭ ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, ءسوزىمىزدى قىسقارتامىز», دەپ اياقتايدى اۆتور.

قاراڭىزشى, اۆتور ابايدى – ء«بىرىنشى اقىنداردان» دەپ باعالاپ تۇر! ايگىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن ماقالاسى جاريا بولۋىنا ءالى ەكى جىل بار ەدى بۇل كەزدە.

عۇماردىڭ اباي شىعارما­شىلىعىنا ەرەكشە ىقىلاسىن 1956 جىلى شافحات بەكمۇحامەدوۆتەن جازىپ الىنعان مىنا ءبىر ەستەلىك تە انىق كورسەتىپ تۇر.

«مەنىڭ عۇمار قاراشەۆتى اۋەلگى كورۋىم – 1916 جىلى شاڭگەرەيدىڭ ۇيىندە, بورسىدا. ول ۋاقىت مەنىڭ ستۋدەنت كەزىم (ش.ب., بۇل كەزدە قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن – ق.ق.). جاز دەمالىس مەزگىلىندە شاڭگەرەيدىكىنە بارىپ, ماجىلىسىندە بولىپ, اڭگىمەسىن تىڭدايمىز, قوناق بولىپ اۋناپ-قۋنايمىز. قازاق جاستارىن تارتاتىن – ونىڭ عىلىمي اڭگىمەلەرى, اسىرەسە ادەبيەت, كوركەم ونەر ماسەلەلەرى تۋرالى پىكىرى بولاتىن. شاڭگەرەي بىزدىڭشە ورىس, باتىس, شىعىس, قازاق ادەبيەتتەرىنە اسا جەتىك سەكىلدى ەدى. ءبىز, ستۋدەنتتەر, شاڭگەرەيدىڭ اڭگى­مەسىن لەكتسيا ەسەبىندە تىڭداپ, وي-ءبىلىم ءورىسىمىزدى كەڭىتۋگە تىرىساتىن ەدىك. شاڭگەرەيدىڭ ءبىر مىنەزى: ءبىرىنشى كورگەن ادامنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىن بىلۋگە تىرىساتىن. بۇعان ادەبيەت ماسەلەلەرىن قۇرال ەتەتىن. سوندا ول وزىنە ۇناعان ءبىر جازۋشىنىڭ يدەيالىق پىكىرلەرىن كەلتىرىپ, وعان ءوزى قارسى كىسى بولىپ سويلەيتىن, اڭگىمەلەسىپ وتىرعان كىسىسىن وسىلايشا سىنايتىن.

1916 جىلى شىلدە ايىندا شاڭگە­رەيدىكىندە عۇمارمەن كەزدەسكە­نىمدە, اباي اڭگىمە بولدى (اباي ولەڭدەرىنىڭ جيناعى كىتاپشا بولىپ باسىلىپ شىققان كەز). ءوزىمىز ول كەزدە ابايدىڭ كىم ەكەنىن, ونىڭ پوەزياسىنىڭ ءمانىسىن بىلمەيمىز. عۇمار ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, تالداپ ءتۇسىندىردى. ابايدىڭ پوەزياسىنا ۇلكەن باعا بەرىپ, « ۇلى اقىن» دەگەن ءسوز ايتتى. تىڭداۋشىنىڭ ىشىندە شاڭگەرەي دە وتىر ەدى. ول بىرقاتار تەرىس پىكىر ايتىپ سالدى. «مەن اباي ولەڭدەرىن تۇسىنبەيمىن, ونىڭ ولەڭ, ءسوز قۇرىلىسى, ءتىپتى سوزدەرىنىڭ ءبىر قاتارى ماعان تۇسىنىكسىز» دەگەندى ايتتى. «شىنىڭدى ايتشى, وزىڭشە اباي ولەڭدەرى سەنىڭ ءوز ولەڭدەرىڭنەن قالاي؟», دەپ عۇمارعا سۇراۋ قويدى. عۇماردىڭ ولەڭىن ماقتاعان بولدى.

عۇمار سوندا اباي ولەڭىنىڭ ءسوز قۇ­رىلىسىن, ولەڭ ۇيقاستارىن قايتالاپ تولىقتاۋ ەتىپ ايتىپ, «بۇرىن-سوندى قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ابايعا تەڭ كەلەتىنى جوق» دەگەن سوزدەردى ايتتى. شاڭگەرەي عۇماردىڭ سوزىنە ەرىپ كەتىپ, ابايدى ءتىپتى عۇماردان گورى دە اسىرا ماقتاپ جىبەرگەنىن ءوزى دە سەزبەي قالعانداي بولدى...»

كورىپ وتىرعانىمىزداي, عۇمار ابايدى « ۇلى اقىن» ساناعان, ۇلى اقىننىڭ تۇلعاسىن تانىپ, توڭىرەگىنە تالماي ناسيحاتتاعان.

عۇماردىڭ اباي شىعارماشى­لىعىنا دەگەن شىنايى ىقىلاسىن مىنا ءبىر دەرەك تە قاپىسىز كورسەتەدى.

1919 جىلى حان ورداسىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش پەداگوگيكالىق «مۇعالىم» جۋرنالى جارىق كوردى. رەداكتسيا القاسىندا عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, يشانعالي مەڭدىحانوۆ, عالي بەگاليەۆ سىندى بوكەيلىك زيالىلار كىرگەنىمەن, باسىلىمنىڭ داۋسىز باسشىسى عۇمار قاراش بولاتىن.

ال ەندى جۋرنالدىڭ مۇقاباسىنا كوز سالايىق:

«ماحابباتسىز دۇنيە دوس,

حايۋانعا ونى قوسىڭدار.

قىزىقتان وزگە قالساڭ بوس,

قاتىنىڭ, بالاڭ, دوسىڭ بار.

                                         اباي».

اباي جارىقتىقتىڭ ءبىر شۋماق ولەڭى «مۇعالىم» جۋرنالىنىڭ باس ۇرا­نىنا الىنعانىن كورە­مىز. بۇل دا ۇلتتىڭ ۇلى اقىنىنا دەگەن قۇرمەت, ىزەت دەر ەدىك.

باتىس قازاقستان وبلىسى