كەشە ەلوردا تورىندە ۇيىمداستىرىلعان ەقىۇ-نىڭ توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياسىندا ءتوزىمسىزدىكتىڭ, وشپەندىلىككە نەگىزدەلگەن قىلمىستىڭ الدىن الۋ, كەرىسىنشە, ءار الۋان قوعامعا ءوزارا سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىك يدەياسىن ءسىڭىرۋ ماسەلەسى جان-جاقتى تالقىلاندى.
بۇل كۇنگى كونفەرەنتسيانىڭ سەسسيالارىنا قۇقىق قورعاۋ, زاڭ شىعارۋ ورگاندارىنىڭ, ازاماتتىق قوعامنىڭ توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ مەن ونىڭ الدىن الۋداعى قىزمەتى, ەقىۇ-نىڭ بۇگىنگى كۇنگى مىندەتتەمەلەرىنە سايكەس, ءبىلىمنىڭ ءوزارا سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى, ەقىۇ ايماعىنداعى ۇلتارالىق جانە مادەنيەتارالىق بايلانىستى نىعايتۋ ستراتەگياسىن جانداندىرۋ تاقىرىپتارى وزەك بولدى. وتىرىس بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار ازاماتتاردىڭ قىلمىسقا اپاراتىن وشپەندىلىگىن تەك ءوزارا كۇش بىرىكتىرۋ مەن ورتاق سەنىمگە نەگىزدەلگەن تۇسىنىستىك ارقىلى عانا شەشۋگە بولاتىندىعىن العا تارتتى. اسىرەسە, مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىستارعا جاستاردىڭ كوبىرەك ۇرىناتىنىن, سول سەبەپتى كەيىنگى ۇرپاق ماسەلەسىن مىقتاپ نازاردا ۇستاۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. بۇل رەتتە جاستارعا ارنالعان ۇلكەن جيىندار مەن كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىپ, “ەلدىك باعدارىمىزدى قالاي تۇزەيمىز؟” دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە بىرلەسە ويلانۋىمىز قاجەت دەگەندى العا تارتتى سالا ماماندارى.
كەلەلى جيىن بارىسىندا ءدىن مەن ءبىلىمنىڭ ءوزارا ساباقتاستىعىنىڭ ماڭىزدىلىعى, جاسوسپىرىمدەرگە رۋحاني تاربيە بەرۋ مەن ولاردىڭ وقۋ قۇرالدارىنا ءدىن ماسەلەسىن اسا ساقتىقپەن, ىجداعاتتىلىقپەن ەنگىزۋ, جاستاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن ەرتە باستان قورعاۋعا تاربيەلەۋ, ولاردىڭ ءدىني ساۋاتىن اشۋ سەكىلدى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قويىلدى.
بۇگىندە كەز كەلگەن ەلدەگى ءدىني احۋال ۋاقىت سىرعىعان سايىن كۇردەلەنىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءدىن ماسەلەسى – الەمدەگى ەڭ وتكىر ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. سەبەبى, ءدىن قاۋىپسىزدىگى – ەڭ الدىمەن ۇلت قاۋىپسىزدىگى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار بۇل كۇرمەۋلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدە ءدىن سالاسىن ءجىتى نازاردا ۇستاپ, ءدىن مەن ەلدىڭ اراسىن رەتتەيتىن قۇزىرلى ورگانداردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ, ادام بويىنداعى قانداي دا بولماسىن اۋىر قىلمىسقا جەتەلەيتىن وشپەندىلىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ارنايى باعدارلامامەن وقىتۋ ماسەلەسى ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەندىگىن العا تارتتى. ماسەلەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماماندارىن ارنايى باعدارلامامەن وقىتۋ ءادىسى ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى بيۋروسىنىڭ كۇشىمەن قولعا الىنعان ەكەن.
بۇل كۇنگى جيىن بارىسىندا سىرتتان كەلىپ, ىشتەن ىرىتەتىن نەشە ءتۇرلى كىرمە ءدىني اعىمداردىڭ قوعامعا ءتوندىرىپ وتىرعان كەرى اسەرى, ەكسترەميستىك تۇرعىداعى ادەبي كىتاپتاردىڭ ەلگە اعىلۋى, ولاردىڭ جاستاردىڭ قولىنا ەركىن ءتيۋى سەكىلدى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار بۇل اسقان ءتوزىمدىلىك پەن بارلىق قوعامنىڭ بىرىگۋىن قاجەت ەتەدى, بۇل رەتتە حالىقتى ءدىني كوزقاراس جاعىنان اداسۋشىلىق پەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەن ساقتاندىرۋ كەرەك دەگەن ويلارىن العا تارتتى.
كەشە كەشكە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ەقىۇ-نىڭ ءتوزىمدىلىك جانە كەمسىتۋشىلىككە قارسىلىق جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياسى ءوزىنىڭ جۇمىسىن اياقتادى.
ونىڭ جابىلۋىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءسوز سويلەدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا وتە قىزۋ تالقىلاۋلار مەن پىكىرالىسۋلار بولدى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ءتوزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك ءجونىندەگى وزەكتى پروبلەمالار بويىنشا اشىق پىكىر ايتىپ, كونسترۋكتيۆتى تالداۋ جاساۋعا بەلسەنە قاتىسقاندارى ءۇشىن بارلىق قاتىسۋشىلارعا, بايانداماشىلارعا جانە جۇمىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرعان مودەراتورلارعا, كاسىبي شەبەرلىگى ءۇشىن اۋدارماشىلارعا العىس بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى ول. ودان ءارى توزىمدىلىك قازاقستان توراعالىعى كوتەرگەن ءتورت “ت-دان” تۇراتىن ۇراننىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن ەسكە سالدى. وسى كونفەرەنتسيا قازاقستاندىق توراعالىق كوتەرگەن توزىمدىلىك ماسەلەسىنىڭ ەقىۇ قاۋىمداستىعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى پروبلەما ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا مۇسىلماندارعا, حريستياندارعا, انتيسەميتيزمگە, راسيزمگە, كسەنوفوبيا مەن كەمسىتۋشىلىككە توزىمسىزدىكپەن كۇرەستىڭ جينالعان تاجىريبەلەرى مەن وزىق تاجىريبەلەرى ورتاعا سالىندى. وسى تاراپتاعى زاڭدىلىقتار مەن قۇقىق قورعاۋ ارەكەتتەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى دە ايتىلدى. ءوزارا تۇسىنىستىككە جەتۋ مەن ارتۇرلىلىكتى سىيلاۋداعى ءبىلىمنىڭ رولىنە ۇلكەن باعا بەرىلدى. توزىمسىزدىكتىڭ اشىق كورىنىستەرىن سىناۋ مەن باق-تا, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت جۇيەسىندە ءوزارا تۇسىنىستىك يدەيالارىن تاراتۋ ماسەلەلەرى ۇسىنىلدى. وسىدان ءارى ءىس باسىنداعى ءتوراعا قانات ساۋداباەۆ كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىن جاريا ەتتى. مەن ونى ءوزىم: “ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ توزىمدىلىك پەن كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى استانا دەكلاراتسياسى” دەپ اتاعان قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىمەن اياقتالدى دەپ ايتامىن جانە ونىڭ كەيبىر ماڭىزدى ەرەجەلەرىن اتاي كەتەيىن, دەدى ول.
– ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىنىڭ بەيبىتسۇيگىش رۋحىمەن قاناتتانىپ, ەقىۇ اۋماعىندا توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەستىڭ ۇنەمى جالعاساتىنىن ەسكە الىپ جانە وسى جيىن مادەنيەتتەر جاقىنداستىعى جىلىندا ءوتىپ وتىرعانىن اتاپ وتە وتىرىپ, دىندەر, مادەنيەتتەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى بارلىق دەڭگەيدەگى ديالوگتاردىڭ ۇزدىكسىز بولعانىن قالاپ, ادام قۇقى جانە ازاتتىق, دەموكراتيا جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ۇنەمى بولۋى – مادەنيەتارالىق, دىنارالىق جانە ەتنوسارالىق تۇسىنىستىكتىڭ قاينار كوزى ەكەنىن اتاي وتىرىپ جانە وسى كونفەرەنتسيادا ايتىلعان ۇسىنىستاردى ەسكەرە كەلە ەقىۇ اۋماعىنداعى مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەرگە تومەندەگى ۇسىنىستاردى جاسايدى:
ءراسيزمدى, كسەنوفوبيانى, انتيسەميتيزمدى, سونداي-اق مۇسىلماندارعا, حريستياندارعا جانە باسقا دا دىندەر مەن ناسىلدىك توپتارعا قارسى كەز كەلگەن توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىكتەردى بولدىرماۋ ماقساتىمەن ەقىۇ ءمىندەتكەرلىكتەرىن ورىنداپ, اتالعان ىستەرگە قارسى ءتيىمدى ساياسي شارالار ءازىرلەۋدى ۇسىنادى. سونىڭ ىشىندە زاڭدىلىقتاردى جەتىلدىرۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارنايى قىزمەتكەرلەرىن دايىنداۋ, توزىمسىزدىك نەگىزىندە تۋعان قىلمىستى ىستەردىڭ مونيتورينگىن جاساۋ, ەتنوستار مەن مادەنيەتتەر ارالىق ديالوگتار جاساۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى مەن ارەكەتتەر جوسپارىن ازىرلەۋ جانە ت.ب. ۇسىنىلادى.
ازاماتتىق قوعاممەن بىرلەسە وتىرىپ, توزىمسىزدىككە قارسى كۇرەس جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدى جانە دىنارالىق جانە ەتنوسارالىق ءارىپتەستىكتەردى ماداقتايدى. وسى ورايدا بۇۇ-نىڭ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ باستاماسىن قولدايمىز, دەلىنگەن قابىلدانعان قۇجاتتا.
ودان ءارى قانات ساۋداباەۆ: مەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسىندا قابىلدانعان ۇسىنىستار قابىلدانىپ, توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىككە قارسى ارەكەتتەر جاسالاتىنىنان قاتتى ۇمىتتەنەمىن, دەي كەلىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جيىن اشىلعاندا ايتقان قۇتتىقتاۋ سوزىندەگى ء“بىز بولاشاق سامميتتە ءتوزىمدىلىك ساياساتىنداعى ماڭىزدى ءىلگەرىلەۋلەردى قورىتاتىن ورتاق قۇجات قابىلداۋىمىز كەرەك” دەگەن ۇسىنىسىن ەسكە الىپ, ونىڭ وتە ورىندى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي ارەكەتتەر جاساساق قانا ءبىز جۋىردا قىرعىزستاندا بولعان سياقتى ەتنوسارالىق كيكىلجىڭدەردىڭ ورىن الۋىنا قارسى تۇرا الامىز, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ق.ساۋداباەۆ كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسقان ۇيىم ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وسىدان كەيىن ءىس باسىنداعى توراعا قانات ساۋداباەۆ جۋرناليستەرگە كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءباسپاسوز-ءماسليحاتىن وتكىزدى. بۇل كونفەرەنتسيا قازىرگى زاماندا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر ارالىق توزىمدىلىكتىڭ وتە وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنداعى بارلىق قاتىسۋشى مەملەكەتتەر دە وزدەرىنىڭ وكىلدەرى ارقىلى تالقىلانعان ماسەلەگە وزدەرىنىڭ ءپىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ودان ءارى توراعا قورىتىندى قۇجاتتا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ بىرقاتارىن ايتىپ بەردى. ولار ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنداعى مەملەكەتتەردە توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىكتى بولدىرماۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋ ماقساتىن كوزدەپ جاسالعان ۇسىنىستار ەدى. سوڭعى ۋاقىتتاردا كورشىمىز قىرعىزستاندا بولعان وقيعالار ءتوزىمسىزدىكتىڭ وتە وزەكتى ماسەلە ەكەنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان بۇل تاراپتا كيكىلجىڭدەردىڭ ارقاشاندا الدىن الۋ كەرەك, دەدى ول.
ودان ءارى توراعا جۋرناليستەرگە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ قازاقستان تۋرالى بىلىكتەرىنىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىن ايتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق توزىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ كوشباسشىسى بولۋعا ابدەن لايىقتى ەكەندىگىن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ وتىردى. ارينە, ولاردىڭ ءبارى دە بۇل ىستەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وراسان زور ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ونىڭ الەمدىك تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىمەن جاساعان باستامالارىنىڭ بارىنە دە وزدەرىنىڭ سوزدەرىندە ۇلكەن باعالارىن بەردى. ەلدىڭ ىشىندەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق بىرلىكتى ساقتاۋ ماقساتىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى ايرىقشا ينستيتۋتتى ۇيىمداستىرعانىن, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى سياقتى ماڭىزدى الەمدىك شارالاردى جاساپ وتىرعانىن دا قاتىسۋشىلار اسا زور ەڭبەك رەتىندە اۋىزعا الدى. تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق, ءوزارا سەنىم مەن سىيلاستىق ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى تابىسىمىزدىڭ دا قاينار كوزى بولعانىن دا ايماقتاعى احۋالدى وتە جاقسى بىلەتىن ساياساتشى ماماندار جاقسى ءبىلىپ وتىردى, دەي كەلىپ, ءبىز كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى قۇجاتىندا ايتىلعان ۇسىنىستار حالىقتار اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن ءوزارا سەنىمگە قىزمەت ەتەر دەگەن ۇمىتتەمىز, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
وسىدان كەيىن ءىس باسىنداعى توراعا جۋرناليستەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. العاشقى سۇراق ەقىۇ-نىڭ سامميتىنە دايىندىق قانداي دەڭگەيدە ەكەندىگى تۋرالى بولدى. وعان جاۋاپ بەرگەن ءىس باسىنداعى توراعا ق.ساۋداباەۆ ءدال بۇگىن قازاقستاندىق ءتوراعالىققا تۋرا جارتى جىل بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا الدىن الا بەرىلىپ جاتقان قورىتىندىلار جامان ەمەس ەكەنىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, دەي كەلىپ, ەكى اپتادان كەيىن الماتىدا بولاتىن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي فورۋمىندا ەقىۇ سامميتىنە دايىندىق جۇمىسى تۋرالى اڭگىمە بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
جاقسىباي سامرات.