مەملەكەت باسشىسى IV ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە ادامداردىڭ زياندى ارەكەتتەرى سالدارىنان جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ وتىرعان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىنىڭ بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق قور قۇرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەگەن بولاتىن, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى (اكادەميا) ەكولوگتار كۇنىنە وراي «ورتالىق ازياداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق فورۋم وتكىزدى.
فورۋم جۇمىسىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.كۇرىشباەۆ اشىپ, ورتالىق ازياداعى بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا اكادەميانىڭ ۇستانىمىن ايتىپ ونىمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەردى باسقارۋعا باعىتتالعان عىلىمي نەگىزدەلگەن ناقتى شارالاردى ۇسىندى.
ءىس-شارا بارىسىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ە.نىسانباەۆ, سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ ەكولوگيالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەڭەسشىسى ز.سۇلەيمەنوۆا نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا ءسوز سويلەدى. ساراپشىلار باياندامالارىندا بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ – ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ, جەردى تۇراقتى پايدالانۋدىڭ جانە وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, تابيعاتتى قورعاۋدىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك نەگىزىن نىعايتۋ, ترانسشەكارالىق ەكولوگيالىق باستامالاردى دامىتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار قازاقستان مەن بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ بىرەگەي ەكوجۇيەلەرىن ۇزاق مەرزىمدى قورعاۋعا باعىتتالعان بيولوگيالىق ارتۇرلىلىك قورىن قوسا العاندا, جاڭا قارجىلىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەردى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى.
فورۋمدا بايانداما جاساعان اكادەميك ا.كۇرىشباەۆ ««قازاقستان ءۇشىن بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ دەگەنىمىز - بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ورنىقتى دامۋ جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءال-اۋقاتىن جوعارىلاتۋ ماسەلەلەرىنىڭ نەگىزى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق فاۋنا مەن فلورانىڭ كوپتەگەن بىرەگەي تۇرلەرى جويىلىپ كەتۋ قاۋپىندە تۇر. بيوالۋانتۇرلىلىكتى جوعالتۋدىڭ باستى سەبەبى – ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋى, تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ قارقىندى دامۋى, ۋربانيزاتسيا جانە باسقا دا انتروپوگەندىك جۇكتەمەلەردىڭ اسەرىنەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ تىرشىلىك ورتاسىنىڭ جويىلۋى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرىستەرى بۇل ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەدى: ورتالىق ازيا تاۋلارىندا مۇزدىقتار جىلدام ەرۋدە, شولەيتتەنۋ كۇشەيىپ كەلەدى, اۋا رايىنىڭ ەكسترەمالدى قۇبىلىستارى جيىلەپ بارادى» دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا اكادەميا پرەزيدەنتى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەرگە توقتالىپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكت, گەواقپاراتتىق جۇيەلەر جانە قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگيالارى نەگىزىندە ۇلتتىق ەكولوگيالىق مونيتورينگ پەن بولجاۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قازاقستان فلوراسى مەن فاۋناسىنىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق كاداسترى مەن جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىنىڭ تۇرلەرىن تانۋدان باستاپ بولجامدى مودەلدەرگە دەيىن — ينتەگراتسيالاي وتىرىپ قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. مۇنداي دەرەكقور عىلىمي قاۋىمداستىققا قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس جانە Global Biodiversity Information Facility (GBIF) سەكىلدى حالىقارالىق پلاتفورمالارمەن ۇيلەستىرىلۋى قاجەت. بۇل اقپارات الماسۋدى, پوپۋلياتسيالاردى مونيتورينگتەۋدى جانە تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن عىلىمي نەگىزدە جوسپارلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ۇشىنشىدەن, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ساياساتىنا ەكوجۇيەلىك ءتاسىلدى ەنگىزۋ قاجەت. بۇل ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جەلىسىن كەڭەيتۋمەن جانە توزعان ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار, تابيعي لاندشافتتاردىڭ تۇتاستىعى مەن بيولوگيالىق قاۋىمداستىقتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن فۋنكتسيونالدى جانە ەكولوگيالىق دالىزدەردى قۇرۋدى كوزدەيدى.تورتىنشىدەن, كليماتتىڭ وزگەرۋى, تۇرلەردىڭ ميگراتسياسى جانە رەسۋرستىق جۇكتەمەنىڭ ارتۋى ەسكەرىلە وتىرىپ, اۋماقتى تۇراقتى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستسەناريلەرىن ازىرلەۋ قاجەت. جەر پايدالانۋ مەن شارۋاشىلىق قىزمەتىنە قاتىستى بارلىق شەشىمدەر ەكوجۇيەلەرگە كەلەسى 20–30 جىلداعى ىقتيمال اسەرى تۇرعىسىنان باعالانۋى ءتيىس. مۇنداي عىلىمي-بولجامدىق كوزقاراس تۋىنداعان سالدارعا جاي عانا ارەكەت ەتۋمەن شەكتەلمەي, ولاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جيىندا سونىمەن قاتار نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ريككاردو ۆالەنتيني ساراپتاماسىمەن قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكولوگيالىق قاۋىپ-قاتەرلەردى ەرتە انىقتاۋ جانە كليماتتىق ءارى انتروپوگەندىك اسەرلەردىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىككە تيگىزەتىن سالدارىن جۇمسارتۋ ءۇشىن كوپدەڭگەيلى مونيتورينگ جۇيەلەرىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى. ال درەزدەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماتتياس كرامەر بيوالۋانتۇرلىلىك پەن ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر تۋرالى بايانداما جاساپ, ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعىن باعالاۋداعى جاڭا تاسىلدەرمەن ءبولىستى. نەبراسكا–لينكولن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەندريۋ زيمبروفف ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پانارالىق زەرتتەۋلەرى مەن حالىقارالىق اكادەميالىق ىنتىماقتاستىعى تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.
فورۋمعا سونىمەن قاتار بۇۇدب, يۋنەسكو, فاو جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ساراپشىلارى, رەسەي, گەرمانيا, قىرعىزستان, تاجىكستان, ازەربايجان جانە باسقا ەلدەردىڭ جەتەكشى شەتەلدىك عالىمدارى قاتىسىپ, ورتالىق ازياداعى بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە تۇراقتى دامىتۋ, سيرەك جانە ەندەميكالىق وسىمدىكتەر تۇرلەرىن (سونىڭ ىشىندە سيۆەرس الماسىن) ساقتاۋ, ورتالىق ازياداعى جانۋارلار الەمىن قورعاۋ, ەكوتۋريزم, ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە اعارتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
فورۋم اياسىندا كوپفۋنكتسيونالدى ءموبيلدى SIGMA كەشەنى (كەڭىستىكتىك مونيتورينگ پەن گەotalداۋ جۇيەسى) تانىستىرىلدى. بۇل تابيعي جانە انتروپوگەندىك ۇدەرىستەردى كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق تالداۋ ءۇشىن ارنالعان تسيفرلىق پلاتفورما. ول ەكولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ رەسۋرستارى, كليمات, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىك جانە باسقا دا سالالارداعى مونيتورينگ پەن بولجاۋعا ارنالعان. اتالعان پلاتفورما ۇعا مەن قىتايدىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارى اراسىنداعى بىرلەسكەن زەرتحانا زەرتتەۋلەرىندە قولدانىلادى.
الماتى