ۇمىتىلعان ۇمبەت جامانوۆ

ۇمبەت جامانوۆتىڭ وزىنە قاتىستى ارنايى جازىلعان ماقالا كوزىمىزگە تۇس­­پەدى. 2009 جىلى «ارىس» باسپاسىنان جا­رىق كورگەن «الاش. الاشوردا» ەن­تسيك­­لوپەدياسىندا بەلگىلى زەرتتەۋشى ماق­­سات ءتاجىمۇرات اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن بيسەنعالي ءابدىراحمانوۆ, مولدا­عالي جولدىباەۆ, جاكۋ نياروۆ, ۇم­بەت جا­مانوۆ, وراز يساەۆ, حالەن ساعىن­دىقوۆتار الاش قوزعالىسىنا قاتىسقا­نىن, بىراق دوسمۇحامەدوۆتەر مەن الىبە­كوۆتەر توبىنان بەيتاراپ اۋىل ينتەلليگەنتسياسى قۇرامىندا بولعانىن ايتىپ وتەدى.

بۇگىنگى باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى تەرەكتى اۋدانى اۋماعىندا شالقار اتتى ايگىلى كول بار. حامزا ەسەن­جانوۆتىڭ «اق جايىق» تريلوگياسىنا وزەك بولعان وقيعانىڭ ءبىرازى وسى وڭىردە وتكەن. وسى شالقارعا تاياۋ جاتقان بۇرىنعى دۋانا بولىسى, ءالجان سور اينالاسى بايباقتى اقبەرلى رۋىنان شىققان بەلدى تۇقىمنىڭ ەن جايلاعان جەرى ەدى. بۇل اۋلەتتەن حVIII عاسىردا ەل بيلەپ, ساردار اتانعان ءالجان ەسىرگەمەس ۇلى شىققان. قازىر شيپالى قارا بالشىعى تالاي جەرگە ايگىلى بولعان سوردىڭ اتى سودان قالعان. ءالجاننىڭ نەمەرە تۋىسى قابىل ۇلى جاماننان ۇمبەت تۋادى. وسى وڭىردە «جامان قۇدىعى» دەپ اتالاتىن جەر اتاۋى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. سوعان قاراعاندا بۇل كىسى دە اۋقاتتى, مالدى بولعان سياقتى.

«مەن جامانوۆ ۇمبەت جامان ۇلى, ورال گۋبەرناسى جىمپيتى ۋەزى دۋانا بولىسىنىڭ بۇرىنعى №6, قازىرگى №3 اۋىلىندا بۇلدىقساي دەگەن جەردە 1890 جىلى قازاننىڭ سوڭى, قاراشانىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپپىن» دەپ جازادى ءوزى 1923 جىلى تولتىرعان ءومىربايانىندا.

«اكەم كەدەي ەدى, شاعىن رۋدان شىق­قانبىز. اكەم پاتشا زامانىندا ەشقا­شان لاۋازىمدا بولعان ەمەس, ءومىر بويى مال باعىپ, جەر تىرناپ, شاعىن عانا شارۋاسىن جاساپ, ادال ەڭبەگىمەن كۇن كورگەن كىسى ەدى. ول قورعانسىز كەدەي بولاتىن, ول زاماننىڭ باي-باعلانى, اتقامىنەرلەرى اكەمنىڭ مالى مەن جەرىن تارتىپ العان, مۇنى ماعان انام ايتتى. مەن ءوز اكەمنەن وتە كىشكەنتاي, ءبىر جاسىمدا قالدىم, انامنىڭ قولىندا ءوستىم. انام دا ءالسىز رۋدان شىققان, اتا-اناسى مەن اعايىندارى ءومىر بويى ەلەۋسىز قىزمەتتە بولعان, قازىر ولاردىڭ قۋ جانىنان باسقا ەشتەڭەسى جوق...»

ارينە, ءوزى كەڭەس قىزمەتىندە جۇرگەن, وكىمەت ساياساتىنان حابارى بار ادام ءوزىنىڭ اتا-تەگى باي بولعانىن ايتا الماعانى انىق. ۇمبەت جامانوۆ تا ءوزىنىڭ قالاي ءبىلىم العانىن ادەمى اڭىز ەتىپ سۋرەتتەگەن:

«15 جاسىما دەيىن اناممەن بىرگە جالدانىپ بايدىڭ قويىن باقتىم. 15 جاسىمدا سول كەزدەگى قاراسۋ-شالقار قوسباسقىشتى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنىڭ مۇعالىمى كومەكتەسىپ, سول ۋچيليششەگە ءتۇستىم. ونىڭ جانىندا ينتەرناتى بار ەدى. وسى مەكتەپتە 7 جىل وقىدىم. جازعى كانيكۋل كەزىندە جۇمىس ىستەپ, قىس بويى وقيتىنمىن. ءسويتىپ, قوسباسقىشتى, التىجىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبىن ءبىتىردىم. ونى بىتىرگەن سوڭ, جۇمىس ىستەپ, ءوز ەڭبەگىممەن 7 سوم تاپتىم.

بۇل قاراجاتتى بىلاي تاپتىم: مەن تۇراتىن جەرتولەدەن ەكى شاقىرىمداي جەردە شاعىن تۇزدى كول بولاتىن. جۇرت جازدىڭ ەڭ ىستىق ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا وسى كولدەن تۇز الاتىن. مەن دە سول جەر­دەن ءتورت اربا تۇز جينادىم. ونىڭ جار­تىسىن كورشىمە بەرىپ, ودان جالعا قو­سوگىزدى ەكى اربا الدىم. سول ارباعا قال­عان تۇزىمدى تيەپ, ءىلبىشىن قالا­سىن­داعى قوجاحار ستانيتساسىنا اپارىپ ساتتىم. وسىلايشا, قالتاما 7 سوم ءتۇستى. ءسويتىپ, ورال گۋبەرناسىنا قاراس­تى ەلەك قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق كۋرسقا تاپ­سىرىپ, ەمتيحاننان ءوتىپ, وقۋعا ءتۇسىپ كەت­تىم. بۇل جەردە ەكى جىل وقىپ ءبىتىرىپ, 1915 جىلى «قازاق مەكتەبىندە باس­تاۋىش سىنىپ مۇعالىمى» ماماندىعىن الىپ شىقتىم», دەيدى كەيىپكەرىمىز (بقوما, قور № پ-1, تىزىمدەمە № 2ل, Ic № 1181ا, ليچنوە دەلو: دجامانوۆ ۋمبەت دجامانوۆيچ).

ۇمبەت جامانوۆ سول 1915 جىلدان باس­تاپ اۋىل مەكتەپتەرىندە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتكەن. اۋەلى قاراقوبدا, ويىل-قيىل بىرباسقىشتى مەكتەپتەرىندە ساباق بەرگەن. اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن تۋعان جەرىنە, دۋانا بولىسىنا اۋىسقان. 1918–1919 جىلدارى ويىل ءۋالاياتى, كۇن­باتىس الاشوردا قۇرىلىپ, ەل دۇرلى­گىپ جاتقاندا ساۋاتتى ازامات ساياسي وقي­عا­لاردان دا سىرت قالا الماعان سياق­­تى. ونىڭ جىمپيتى, قاراتوبە, ويىل­­دا وتكەن الاش سيەزدەرىنە قاتىس­قانى جو­نىندە بىزدە ناقتى دەرەك جوق. انكەتا­لارىنىڭ بىرىندە «الاشوردا ۋاقىتىندا ويىل ۋەزىندە مۇعالىم بولدىم», «جىمپيتى ۋەزىندە ءبانديتيزم­دى جويۋعا قاتىستىم» دەپ كورسەتەدى. «1919 جىلى جىمپيتى رەۆكومىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولدىم» دەپ جازعانى دا بار. بىراق كۇنباتىس الاشوردا 1920 جىلدىڭ باسىندا تاراتىلعانى بەلگىلى. ۇمبەت جامانوۆ تا 1920 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بول­شەۆيكتەر پارتياسىنا وتكەن, 1922 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ۋەزدىك كوميتەت مۇشەسى بولعان.

«1920 جىلى قىزىل ارميا جىمپي­تىنى العاندا بىردەن, ياعني قاڭتار ايىندا قالاعا كەلدىم. سول جەردە قىزىل اسكەر قاتارىندا بىرگە بولعان جولداستارىم­مەن كەزدەستىم, ولاردىڭ ءبىرى جىمپيتى رەۆكومىنىڭ توراعاسى بولدى. ول مەنى بالا كۇنىمنەن بىلەتىن, مەكتەپ قابىر­عاسىندا-اق مەنىڭ ءومىربايانىم مەن شىعۋ تەگىم وعان بەلگىلى ەدى. ول مەنى جىم­پيت­ى ۋەزى بويىنشا كەڭەس سايلاۋىنا نۇس­قاۋشى جانە تەكسەرۋشى (رەۆيزور) ەتىپ تا­عايىندادى», دەپ جازادى جامانوۆ. بۇل جەر­دە «جولداسىم» دەپ وتىرعانى ەڭ ال­­دىمەن مولداعالي جولدىباەۆ ەكەنى انىق.

مىنە, وسى 1921–1923 جىلدارى جاما­نوۆ جىمپيتى ۋەزدىك مەكەمەلەرىندە ستات­بيۋرو مەڭگەرۋشىسى, ۋەزدىك پارتيا كوميتەتى ۇيىم­داستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, ساياسي ءبولىم باستىعى, ت.ب. قىزمەتتەر اتقارادى.

1923 جىلى سوۆناركوم توراعاسى ساكەن سەيفۋللين ورىنبوردان ورالعا, سوسىن جىمپيتىعا بارعان ساپارى تۋرالى دەرەكتەردە ۇمبەت جامانوۆتىڭ ەسىمى ۇشىراسادى. «نە كەرەك, əيتەۋىر سəكەن سول ءۇش كۇن بويى (22–24 قازان, 1923 جىل – ق.ق.) دەلەگاتتارمەن ويناپ-ك ۇلىپ ءجۇردى, جۇمىستى قالاي ىستەۋ, قاي مəسەلەگە باسا نازار قويۋ كەرەكتىگىنەن اقىل ايتتى. سول بويدا 12 ادامنىڭ ۋەزدىك اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ جاڭا قۇرامى بەكىتىلدى. پرەد­سە­دا­تەلىنە مəديار ۇمبەتالين سايلاندى. مۇشەلىگىنە قاليوللا ءىزباسوۆ, ۇمبەت جامانوۆ, تەمىر بەكمəمبەتوۆ, سەرمۇقان بەكباتىروۆ جəنە مەن ەندىم...» دەپ جازادى قارت مۇعالىم عۇسمان احمەتوۆ «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 1964 جىلعى 29 ناۋ­رىز كۇنگى №64 سانىنداعى «مەن ساكەندى كوردىم» دەگەن ەستەلىگىندە.

1922 جىلى جىمپيتى رەۆكومىنىڭ حاتشىسى وتەتىلەۋوۆ ۇمبەت جامانوۆقا «ساياسي ساۋاتى تومەندەۋ, بىراق پارتيا مەن سوۆەت ۇكىمەتىنە ادال بەرىلگەن» دەپ مىنەزدەمە بەرىپتى.

جامانوۆتىڭ جەكە ىسىندە عابدوللا تۇرىمتاەۆ دەگەننىڭ شايحى دەگەن (جانتى­لەۋوۆ پا؟ – ق.ق.) دوسىنا جازعان حاتى دا تىركەلىپتى. وندا «ۇمبەت جامانوۆ جاقىندا ايتجان دىلمۇقاشەۆتىڭ قارىن­داسىن ەكىنشى ايەل ەتىپ الدى, قالىڭ­مالىنا ءبىر بۇزاۋلى سيىر, ءبىر بيە جانە ءبىر ميلليارد (؟!) سوم بەردى (قالىڭنىڭ جارتىسىن جىلۋدان جينادى). بۇل قىز رسفسر-داعى ايتۋلى سۇلۋدىڭ ءبىرى ەدى, شۇبار ۇمبەتكە قيۋدىڭ ءوزى قيىن. قازىر ونىڭ جالعىز اتىنان باسقا مالى قال­مادى, قوس قاتىنىن قالاي اسىرايتىنى بەل­گىسىز...» دەپ جازادى حات يەسى. ءبىر قىزى­عى, 1923 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا جازىلعان بۇل حاتتىڭ اۆتورى – ۇمبەت جامانوۆپەن اتالاس اعايىن بولىپ شىقتى...

كەيىپكەرىمىزدىڭ بۇدان ارعى ومىرىن­دە اقتاڭداق تۇستار كوپ. 1920 جىلداردىڭ اياعىندا اقتوبەدەن ورىن­بورعا قىزمەت اۋىستىرعانى قىزى روزا جاما­نوۆانىڭ ەستەلىكتەرىندە ايتىلادى. روزا ۇمبەتقىزى 1928 جىلى اقتوبە قالا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن.الماتى وبلى­سىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى 2018 جىلى شىعارعان «ومىردەگى, ونەردەگى قوس جۇل­دىز» اتتى قۇجاتتار جيناعىندا كسرو حالىق ءارتىسى روزا ۇمبەتقىزى جامانوۆا ءوزىنىڭ اتا-اناسى جايىندا تۇڭعىش رەت شە­شى­لىپ ايتىپ, بارىن­شا تولىق ەستەلىگىن جازىپ كەتىپتى. ەستەلىكتىڭ تاقىرىبى دا – ء«بىز اتا-انامىز تۋرالى ايتۋعا قورقاتىنبىز».

«اكەم جۇمىستان كەلگەندە ءبارىمىز موينىنا اسىلاتىنبىز. ول وتە مەيىرىمدى بولدى. مەنىڭ الدىمدا ەكى قىز بولعان ەكەن. ءۇشىنشى بولىپ مەن دۇنيەگە كەلگەندە بىرەۋلەر قاتەلەسىپ, اكەمنەن «ۇلدى بولدىڭ!» دەپ ءسۇيىنشى سۇراپتى. قاتتى قۋانعان اكەم كەيىن مەنىڭ قىز ەكەنىمدى ەستىگەن ساتتە كوڭىلى ءتۇسىپ, قولىن ءبىر سىلتەپتى. كوپ كەشىكپەي ەكى اپام بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتىس بولىپ, مەن جالعىز قالىپپىن. سودان كەيىن مەنى ەرەكشە الپەشتەپ ءوسىردى», دەيدى روزا اپاي.

قىزىنىڭ ايتۋىنشا, اناسى ءزىبيرا اۋرۋشاڭ بولعان. بىردە سوچي, بىردە يالتا, شيپاجايعا ءجيى بارعان. «تۇرعان ءۇيىمىز ۇلكەن ەدى, 5-6 بولمە بولدى. ءۇي جۇمىسىنا كومەكشى پوليا تاتەي دەگەن ايەل بولاتىن, ءتاتتى ءبالىش پىسىرەتىن ەدى. مەن پوليا تاتەيدى دە انامداي كوردىم», دەپ ەسكە الادى روزا جامانوۆا باقىتتى شاقتارى تۋرالى.

ۇمبەت جامانوۆ 1934 جىلى 26 قاڭ­تار – 10 اقپان ارالىعىندا ماسكەۋدە وتكەن كومپارتيانىڭ XVII سيەزىنە 2 مىڭداي دەلەگاتتىڭ ءبىرى بولىپ قاتىسقان.

تەرگەۋ قۇجاتتارىندا ۇمبەت جاما­نوۆ­تىڭ تۇتقىندالار الدىنداعى سوڭعى قىزمەتى – ورىنبور قالاسىندا وبلىس­تىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋ­شىسى دەپ كورسەتىلگەن. 1938 جىلى 12 اقپاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى. روزا اپاي اكەسىنىڭ «قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسشى فاكۋلتەتىن ۇيىمداستىرعانىن» قارتتاردان ەستىگەنىن, پرەزيدەنت ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتار اراسىنان «150 ستۋدەنتتى ەكى اپتا ىشىندە جاتاق­حاناعا ورنالاستىرىپ, اسحانامەن, دارىگەر قىزمەتىمەن قامتىعانى, وقۋ جۇ­مىسىن جولعا قويعانى ءۇشىن» العىس جا­ريالانعانىن كورگەنىن ايتادى. سوعان قا­راعاندا ۇمبەت جامانوۆتىڭ ۇيىمداس­تىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى بولعان.

«اكەمدى تۇتقىندار الدىندا انام تۇسىندە قوس بۇرىمىنىڭ ءبىرى كەسىلگەنىن كورىپتى. ولار تۇندە كەلدى. مەن شىرت ۇيقىدا جاتىر ەدىم, بىرەۋ توسەكتەن ج ۇلىپ الىپ, اياعىما تۇرعىزدى. تانى­ماي­تىن ادامدار مەنىڭ بولمەمدى تىمىسكى­لەپ جاتتى. بۇل ءتىنتۋ ەكەن. مامام دا, پوليا تاتەي دە جىلاعان جوق. انامنىڭ اياعى اۋىر ەدى, مەن جانە كىشى ءىنىم بارمىز. سول كۇيى اكەمدى نە ءۇشىن قاماعانىن بىلمەي كەتتىك قوي. «تۋعان اعاسى «الاش» قاتارىندا بولىپتى, ول دا ۇستالىپتى» دەپ ەسىتتىك. اكەم ۇستالعان سوڭ, انام ارتىنان تۇرمەگە بارىپ تۇردى. اكەم مەنى «ورىس مەكتەبىنە بەر» دەپ امانات ەتىپتى. بالالارىن سوڭعى مارتە كورگىسى كەلگەن ەكەن. بىراق انام الاساپىران كۇندەرى تولقۇجاتىن جوعالتىپ, سودان كەيىن تۇرمەگە جىبەرمەي قويعان».

ورىنبوردا شيەتتەي بالامەن قالعان ءزىبيرا امالسىز ۇمبەتتىڭ اعايىندارىن ساعالاپ سول كەزدەگى ورال وبلىسى, چاپاەۆ اۋدانى جامان اۋىلىنا كەلەدى. ء«بىزدىڭ كەلگەنىمىزگە قۋانعان تۋىس بولمادى. انام ءبىزدى وسىندا قالدىرىپ, ورىنبورعا قايتا كەتتى. سول كۇندەردىڭ بىرىندە ء«زىبيرا دا ۇستا­لىپتى» دەگەن حابار جەتتى. بۇكىل اعايىن بىزدەن بەت بۇردى. مەن 9 جاستامىن, ەكى ءىنىم ءتىپتى كىشكەنتاي. ءالى ەسىمدە, ءبىر سارايدىڭ بۇرىشىندا ۇشەۋمىز ءبۇرىسىپ وتىردىق. ءبىزدىڭ بۇل حابارىمىزدى ەستىپ, انامىز قۇستاي ۇشىپ جەتىپتى. ءبىزدىڭ جۇرەگىمىز جارىلا جازدادى! «اكەم قايدا؟» دەگەن ساۋالىما انام كورە الما­عانىن ايتتى. ول كەزدە اكەم اتىلىپ كەتكەن بولسا كەرەك», دەپ جازادى روزا اپاي.

ارينە, اۋرۋشاڭ ايەلگە ءۇش بالانى اسىراۋ وڭاي بولمايتىن. بۇرىنعى سالتاناتتى تۇرمىستان قالعان كيىم-كەشەك, توسەك-ورىن ساتىلعان, ايىرباسقا كەتكەن. ۇمبەتتىڭ قاسقىر ىشىگى سيىرعا, بىرنەشە توسەكقاپ ءبىر قاپشىق ۇنعا ايىرباستالعان. سول كۇندەرى ءزىبيرا «تالانتتى بالالاردى مۋزىكا مەكتەبىنە قابىلداپ جاتىر» دەگەندى ەستىپ, روزانى ورال قالاسىنا الىپ كەلەدى. ءسويتىپ, قابىلداۋ ەمتيحانىنان وتكەن روزا مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتقا قابىلدانادى. بۇل سول كەزدەگى ورال قالاسىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبى – قازىرگى №11 دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات بولاتىن.

«انام مەكتەپكە ارا-تۇرا كەلىپ تۇردى, قىزاناق, نان اكەلىپ بەرگەنى ەسىم­دە. سوڭعى كورگەنىمدە ىنىلەرىمدى الىپ قىزىلورداعا, ءوز اعايىندارىنا باراتىنىن ايتتى», دەيدى روزا اپاي. بۇل ونىڭ اناسىن سوڭعى كورگەنى ەكەن. ءزىبيرا سول قىزىلوردا جاعىندا ءبىر بالاسىمەن اش­تان ولسە كەرەك, ءبىر ءىنىسى بولات بالالار ۇيى­نە قابىلدانىپ, امان قالعان. اعايىن­دى­لار كوپ جىلدان سوڭ عانا كەزدەسكەن...

كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى, كونسەرۆاتوريا پروفەس­سو­رى اتانعان روزا جامانوۆانى جاقىن بىلەتىندەردىڭ ءبارى «وتە قارا­پايىم, تۇيىقتاۋ ادام ەدى, اسىرەسە بالا­لىق شاعى تۋرالى مۇلدەم ايتقىسى كەلمەي­تىن» دەپ سۋرەت­تەيدى. شىنىندا دا, بالا كە­زىن­دەگى وقيعالار, اتا-اناسىنىڭ جازىق­سىز قۋعىن­­عا ۇشى­راۋى روزا ۇمبەت­قى­زىنىڭ دا جانىنا وشپەس جارا سالعان.

«مەن اكەمنىڭ كىم ەكەنىن كوپ ۋاقىت جاسىرىپ ءجۇردىم. ورال قالاسىنداعى №3 بالالار ۇيىندە كامەنەۆتىڭ قىزى بولدى. جيرەن سارى قىز ەدى. وزگە بالالار ونى «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەپ قات­تى سابايتىن, كۇن كورسەتپەيتىن. «مەنىڭ دە اكەمنىڭ حالىق جاۋى ەكەنىن بىلسە, كورگەنىم وسىنداي بولادى-اۋ» دەگەن ويدان قاتتى قورقۋشى ەدىم» دەپتى روزا اپاي. وسى قورقىنىش حالىق ءارتىسىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مازالاسا كەرەك. تاۋەلسىزدىك ابدەن ورناپ, حالىق جاۋلارى انىق اقتالىپ, ولار تۋرالى جاپپاي جازىلىپ جاتقان كەزدە عانا جوعارىداعى ەستەلىكتەردى ايتىپ, اعىنان اقتارىلعان ەكەن جارىقتىق.

«تەاتردا ءسوليسپىن, كسرو حالىق ءارتىسى اتانعان كەزىم. ۇلكەن تەاتردىڭ ارتىستەرىمەن بىرگە پولشاعا باراتىن بولدىق. مەنى ماسكەۋگە, كسرو مادەنيەت مينيسترلىگىنە شاقىردى. مەنى جىلى قابىلداپ, ءبىر ەر ادام وڭاشا سويلەستى. ورىندىققا وتىرعىزىپ, تۋعان جىلىم­دى, قايدا قىزمەت ەتەتىنىمدى سۇراپ جاتتى. جاۋاپتارىمدى قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىردى. ءبىر كەزدە توتەننەن: ء«سىزدىڭ اكەڭىز كىم بولعان؟» دەپ سۇرادى. مەن «بىلمەيمىن» دەدىم. سول اڭگىمەدەن كەيىن مەنى پولشاعا باراتىن دەلەگاتسيا قۇرا­مىنان الىپ تاس­تادى. الگى ادام مەملە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن بولسا كەرەك», دەپ ەسكە الىپتى روزا جامانوۆا.

«مەنى كوپ ادام «تۇيىق» دەپ جاتادى. مەن كىشكەنتايىمنان ءار سوزىمە اباي بولۋعا, ءوزىمدى قاتاڭ قاداعالاۋعا ءماجبۇر بولدىم. ەشبىر قاعازعا قول قويماي­­تىن­مىن. «قولىڭدى قوي» دەگەن داۋىستى ەستى­سەم, دەنەم تۇرشىگىپ كەتەتىن. قول قوي­سام دا, ابدەن وقىپ الىپ قويامىن», دەيدى ەستە­لى­گىندە.

ۇمبەت جامانوۆ 1957 جىلى مامىر ايىندا اقتالعان. بىراق «اقتالدى» دەگەن ءبىر جاپىراق قاعاز بولعانىمەن, شىن مانىندە اقيقاتتىڭ اۋىلى ءالى الىس بولاتىن. شىندىق ايتىلعان جوق. كوڭىل سايراپ تۇرعانىمەن, ءتىل بايلاۋلى بولدى...

دەگەنمەن روزا جامانوۆا 1963 جىلى اتاجۇرتىنا – قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى دۋانا اۋىلىنا ارنايى كەلىپتى.

«عيباتوللا, الماتىدا سەنىڭ اتاقتى قارىنداسىڭ بار ەكەن عوي. سول ەلگە كەلە جاتىر. قارسى الۋىمىز كەرەك» دەپتى كەڭشار ديرەكتورى مەنىڭ اكەمە. ول روزا اپامىز بولىپ شىقتى. ورتا بويلى, دوڭگەلەك ءجۇزدى ادام ەكەن. كوپ شەشىلىپ اڭگىمەلەسكەن جوق. جات ادام قۇساپ تو­سىرقاپ تۇردى. ورىسشا سويلەيدى. ونى اۋىل ادامدارى تۇسىنبەي جاتتى. ەرتەڭىنە اكەم جامان قىستاۋىنىڭ ورنىنا اپاردى. ءبىزدىڭ شەشەلەرىمىز «جامان» دەگەن ءسوزدى ايتپايتىن, «جاقسى ەمەس» دەيتىن. وسى اراعا كەلىپ, اتاسىنىڭ تىرلىك ەتكەن جەرىن كورىپ كەتتى. بىراق اتالارىنىڭ ناقتى قاي جەردە جاتقانىن تابا المادى. كونە زيرات ورىندارى كەڭشار كەزىندە مال تاپاپ, جەرمەن-جەكسەن بولىپ قالعان ەكەن. روزا اپاي «قايتادان كەلەمىن, بەلگى قويامىن» دەپ ەدى. كەلمەدى», دەپ ەسكە الادى بۇگىندە ءسارىومىر اۋىلىندا تۇراتىن تۋى­سى نۇرلىقىز نۇرمۇقانوۆا.

1969 جىلى تەاتر ۇجىمىمەن بىرگە ورىنبور قالاسىنا بارعان كەزىندە دە روزا اپاي بالالىق شاعى وتكەن ءۇيدى ىزدەپ, تابا ال­ماپتى. «كوشەنىڭ اتى دا, تۇرعان ءۇيىمىز دە ەسىمدە قالماپتى», دەپ جازادى كەيىنگى ەستەلىگىندە.

وسى وقيعالاردىڭ ءبارىنىڭ استارىندا كەڭەس وداعىنا ايگىلى ساحنا شەبەرىنىڭ جان تۇك­پىرىندە ساقتالعان, ەشكىمگە ايتا الماعان, ماڭگى جۇمباق تەبىرەنىسى, ساعى­نىش­تى سەزىمى جاتقانى انىق...

ءبىز وسى ماقالانى جازۋىمىزعا روزا جامانوۆا تۋرالى «اباي» تەلەارناسىنان «بىرەگەي» ايدارىمەن بەرىلگەن «تاستى جارىپ شىققان گۇل» دەرەكتى ءفيلمى تۇرتكى بولعانىن ايتا كەتەيىك. وسى ءفيلمدى ءتۇسىرۋ كەزىندە اينۇر ەرالى قارىنداسىمىز حابارلاسىپ, ۇمبەت جامانوۆ تۋرالى ايتىپ بەرۋىمىزدى سۇراعان ەدى. ءوزى قولىنداعى مالىمەتتەرىن دە بىزبەن ءبولىستى. الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى دايىنداعان قۇجاتتار جيناعى ارىپتەسىمىز ايدار جورانوۆتىڭ كومەگىمەن قولعا ءتيدى. جالپى, ايدار قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋ ىسىمەن جۇيەلى اينالىسىپ جۇرگەن ازامات ەكەن. ايتپاقشى, ۇمبەت جامانوۆتىڭ قازىر بەلگىلى جالعىز فوتوسۋرەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ارحيۆىندە ساقتالعان. 1934 جىلى ورىنبور قالاسىندا تۇسكەن فوتودا 12 ەرەسەك ادام, 1 ءسابي (روزا جامانوۆا) بار, ۇمبەت پەن ءزىبيرا جامانوۆانىڭ اينالاسىنداعىلار – تۋىستارى مەن دوستارى دەپ كورسەتىلىپتى. ءبىز سۋرەتشى-ديزاينەر ارمان داۋىلبايعا وڭدەتىپ, وزىمىزگە كەرەك ءۇش ادامدى ءبولىپ الىپ ۇسىنىپ وتىرمىز. ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى ءسابيت شىلدەبايعا, باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ باسشىسى ايجان ساۋعاباەۆاعا, قاراپايىم مۇراعات قىزمەتكەرلەرىنە دە مىڭ العىس ايتامىز.

ارينە, ۇمبەت جامانوۆ تۇلعاسىنا قاتىستى اقتاڭداق ءالى دە كوپ. قازىر رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى تۇرعان قىل­مىستىق ىسپەن تانىسۋ, جارياعا شىعارۋ ءىسى بولاشاق زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلەسىندە. سونداي-اق ءزىبيرا جامانوۆاعا قاتىستى دا بەيمالىم دەرەك كوپ. قىزىنىڭ اڭگىمە­سىندە ونىڭ تايپاق وڭىرىنەن ەكەنى, بايدىڭ قىزى بولعانى ايتىلادى.

ەلىمىزدە پرەزيدەنت جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا كوميسسيا 2021–2023 جىلدارى ءونىمدى جۇمىس ىستەپ, كوپ­تە­گەن تاريحي تۇلعا اقتالعان ەدى. قۇپيا قۇ­جاتتارعا جاريالىلىقتىڭ جا­رى­­عى ءتۇ­سىپ, كوپشىلىككە ۇسىنىلا باس­تا­عا­نى قۋان­­تادى. «سوڭعى سولدات جەرلەن­بەي, سوعىس اياقتالمايدى» دەگەندەي, جازىقسىز جازا­­لانعان تۇلعالار تۋرالى دا ۇزدىكسىز ايتىلۋعا ءتيىس.

باتىس قازاقستان وبلىسى