استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ مۋزىكالىق جاس كورەرمەن تەاترى م.قوجاحمەتوۆا مەن ا.مولداعاليەۆتىڭ «مانشۇك» اتتى مۋزىكالىق دراما جانرىنداعى قويىلىمىنىڭ پرەمەراسىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. شىمىلدىق اشىلعان ساتتەن-اق كىشكەنتاي قىزدىڭ بەينەسى كورەرمەندى باۋراپ الىپ, اسەرلى سەزىمگە بولەيدى. قويىلىمدا مانشۇك ومىرىندەگى ءۇش ماڭىزدى كەزەڭ كورسەتىلەدى.
درامانىڭ العاشقى بولىمىندە سۇراپىل سوعىس ۋاقىتىنا دەيىنگى قازاقى سالت-ءداستۇر كورىنىس تابادى: بالا سۇيە الماعان ءىنىسى مەن كەلىنىنە اعاسى ءوز باۋىرىنداعى 3 جاسار مونشاعىن اماناتتاپ بەرەدى. ساحنادا بالدىرعان مانشۇكتىڭ احمەت پەن اميناعا بىردەن باۋىر باسىپ, جاڭا وتباسىندا جىلۋلىق پەن قامقورلىققا بولەنىپ, قالادا تاربيەلەنىپ ءوسۋى اسەرلى كورسەتىلەدى. ءدال وسى ورتادا مانشۇك بىلىمگە قۇشتار, وجەت, ۇلتجاندى قىز بولىپ تاربيەلەنەدى. ون بەس جاسىندا بايگەگە قاتىسىپ, قامشى ۇتىپ الۋى جاي عانا ەرمەك ەمەس, ونىڭ مىنەزىندەگى ەرلىك پەن جىگەردىڭ بەلگىسى ەدى. قولىنداعى قامشى – تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە بەل بۋعان قىزدىڭ العاشقى ۇلكەن جەڭىسى ءارى قادامى.
ەندى, مىنە, جانىنان ارتىق جاقسى كورگەن اكەسىنەن ءتالىم العان ەركە قىز ونىڭ جولىن قۋىپ, دارىگەرلىك ماماندىقتى مەڭگەرىپ شىعادى. الايدا قۋانىشپەن قاتار كەلگەن قايعى ءبارىن توڭكەرىپ جىبەردى. «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اكەسى ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. بۇل ادىلەتسىزدىك جاس قىزدىڭ جانىن جارالاپ, نامىسىن وياتتى. الاش قايراتكەرى سانالعان احمەتعالي مامەتوۆ تۇتقىنعا تۇسكەنگە دەيىن دارىگەرلىك قىزمەت اتقارىپ, الماتى قالاسىندا جۇمىس ىستەگەن.
اكەسىنىڭ ەسىمىن اقتاۋ, ونىڭ ادال اتىنا داق تۇسىرمەۋ مانشۇكتىڭ ازاماتتىق بورىشىنا اينالدى. ءسويتىپ, ول مايدانعا ءوز ەركىمەن اتتانادى. 1942 جىلى مانشۇك مامەتوۆا 100-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا ۇرىسقا كىرىپ, 1943 جىلى 15 قازاندا نەۆەل قالاسى ءۇشىن شەشۋشى شايقاستا سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا پۋلەمەتتەن وق بوراتىپ, قاھارماندىقپەن قازا تابادى.
سونداي-اق قويىلىمدا ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ بەينەلەرى دە كورىنىس تاپتى. ماسەلەن, ەرجۇرەك قىزبەن مايداندا بىرگە بولعان جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «نەۆەل تۇبىندە» اتتى دەرەكتى پوۆەسىندە مانشۇكتىڭ سوڭعى ساتتەرى سيپاتتالعان. وندا: «15 قازاندا مانشۇك قازا تاپتى. بۇل قارالى حاباردى ءبىز سول قىرعىن ۇرىس بولعان كۇننىڭ تۇنىندە ەستىپ, قابىرعامىز قايىستى», دەپ جازىپ, باتىر قىزدىڭ جاۋىنگەرلەر جۇرەگىندەگى ورنى مەن ەرلىگىنىڭ ەل ەسىندە قالۋ ماڭىزىن جەتكىزەدى.
ال جۇبان مولداعاليەۆ مانشۇكتىڭ بەينەسىن ۇلت رۋحانياتىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ جىرعا قوستى. ونىڭ ايگىلى «مەن – قازاقپىن» پوەماسىندا: «مەن – جامبىلمىن… مەن – ءاليا, مەن – مانشۇك, مەن – تولەگەن» دەگەن جولدار ارقىلى اقىن مانشۇكتى قازاقتىڭ ەرلىك پەن نامىستىڭ ءرامىزى رەتىندە كورسەتىپ, باتىرلىقتى پوەتيكالىق بيىك دەڭگەيگە كوتەرەدى. مانشۇك تاريحي تۇلعا عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحتىڭ كورىنىسى رەتىندە دە بەينەلەنەدى. بۇل جازۋشىلاردىڭ ساحناداعى بەينەسى قويىلىمعا تانىمدىق جانە تاربيەلىك ماڭىز بەرىپ, كوركەمدىك مازمۇنىن تەرەڭدەتە ءتۇستى.
مانشۇك ءرولىن سومداۋ ارقىلى قويىلىم ءبىر تۇلعانىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ءۇنىن جەتكىزدى. سول ءۇندى تولىقتىرا تۇسكەن تاعى ءبىر كوركەمدىك شەشىم – ساحنادا ءومىر سۇرگەن جامبىل جاباەۆ پەن روزا باعلانوۆا بەينەلەرى.
جامبىل جىراۋدىڭ ساحناداعى كەلبەتى مانشۇك ەرلىگىنىڭ تاريحي تامىرىن تەرەڭنەن تارتىپ, كورەرمەنگە وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعاعانداي اسەر قالدىردى.
سول سياقتى ساحنا تورىندە شىرقالعان روزا باعلانوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «اح, سامارا, گورودوك» ءانى قويىلىمدى جاندى ەتتى, كورەرمەن شىنايى سەزىمگە بولەنىپ, قوسىلا ءان شىرقادى. بۇل ءان – مۋزىكالىق ءنومىر عانا ەمەس, باستى كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ, نازىك تولعانىسىنىڭ كوركەم تىلدە ورىلگەن كورىنىسى ەدى. ءان ارقىلى مانشۇكتىڭ جۇرەگىندە تۇتانعان ماحاببات سەزىمى, جاستىقتىڭ جالىنداعان ساتتەرى, سوعىستىڭ سۋىق شىندىعى اراسىنداعى نازىك ءۇمىت وتى ايقىن سەزىلدى.
مۋزىكانىڭ كۇشىمەن جەتكىزىلگەن بۇل كورىنىس كورەرمەنگە مانشۇكتى باتىر عانا ەمەس, نازىك جۇرەكتى, ارمانشىل ارۋ رەتىندە دە تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ساحناداعى وسى ءسات – قويىلىمنىڭ ەموتسيالىق شىڭى دەسە بولعانداي. مانشۇك تۇلعاسىن ادامدىق تۇرعىدان تولىقتىرىپ, ونىڭ ىشكى الەمىنە تەرەڭ ۇڭىلۋگە جول اشتى.
وسىنداي اۋقىمدى وي مەن تاريحتى شەبەرلىكپەن جەتكىزە ءبىلىپ, قويىلىمنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن ءساتتى جۇزەگە اسىرعان – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قويۋشى رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ.
مانشۇك مامەتوۆانىڭ ءرولىن ماقپال دۇيسەن مەن گۇلدەن قۇرمەت سومدادى. 15 جاستاعى بەينەسىن ايدانا جەتەشوۆا, ال 6 جاسار شاعىن دانا اسحاتقىزى وينادى.
قويىلىم سوڭىندا كورەرمەن تىك تۇرىپ, ۇزاق قول سوقتى. ءبىرى كوز جاسىنا ەرىك بەرسە, ەندى ءبىرى ءۇنسىز تەبىرەنگەندەي كورىندى.
جىبەك بولىسبەك,
نۇرزات امانتاي,
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى