اقجايىق اۋدانىندا «ەلدىڭ قۇتى – ەڭبەك ادامى» اتتى تاعىلىمدى جيىن ءوتتى. باسقوسۋ اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭبەك ارداگەرى ناسىپقالي قايىرقوم ۇلىنا ارنالدى.
ناسىپقالي اقساقال اقجايىق وڭىرىندەگى بەلدى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى – «نۇرتىلەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى. قاعاز جۇزىندە ەمەس, شىن مانىندە ءالى اتتان تۇسپەگەن ناعىز ەڭبەكقور شارۋا. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, تورعاي شىرىلداماي تۇرىپ كەتۋ – بالا كۇنىنەن قانىنا سىڭگەن ادەتى. ءالى كۇنگە دەيىن اتقا مىنەتىنى, قىلقۇيرىقتىڭ اۋىزدىقپەن الىسقان اساۋىن ۇناتاتىنى دا بويعا بىتكەن سەرگەك مىنەزىنەن بولسا كەرەك.
ن.قايىرقوم ۇلى 1940 جىلى نارىنداعى بەكەتاي قۇمىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەس بىلمەي جاتىپ ەلدە الاپات سوعىس باستالدى. قىزىلاسكەر قايىرقوم ارتىعالي ۇلى 1942 جىلى قان مايداندا قازا تاپقاندا جەسىر ايەل, جەتىم بالا تاعدىردىڭ سالعانىنا امالسىز كوندى. بىراق ولاردىڭ باسىنا تۇسكەن بەينەت بۇل عانا ەمەس ەكەن. 1952 جىلى كاپۋستين يار اسكەري پوليگونى اشىلىپ, قۇم جايلاعان قازاق جىلى ورنىن سۋىتۋعا ءماجبۇر بولدى. تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى وڭتۇستىك قازاقستانعا جەر اۋدارىلسا, قالعانى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءار تۇكپىرىنە شاشىراپ كەتتى. كەيىپكەرىمىز تۇرعان العاباس ۇجىمشارى چاپاەۆ اۋدانىنا كوشىرىلدى. ءسويتىپ, قايشا مۇقاتقىزى ءبىر ۇل, ءبىر قىزىمەن بىرگە تۋعان جەردەن تامىر سۋىردى...
ءبىز قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان قازاق جەرىنە قونىس تەپكەن كارىس, نەمىس, شەشەن, باسقا دا حالىقتاردىڭ تاعدىرىن جاقسى بىلەمىز. بىراق بەيبىت كۇندە تۋعان جەرىنەن اۋا كوشىپ كەتكەن نارىن جۇرتىنىڭ قاسىرەتىن ءالى تولىق تانىعان جوقپىز. وسى زوبالاڭنىڭ ورتاسىندا بولعان اقىن قايرات جۇماعاليەۆ پەن ناسىپقالي اعاي كوپ جىلدان كەيىن كەزدەسكەندە بالا كۇنگى ەستەلىكتەرىن ايتىپ, اڭگىمەلەرى تاۋسىلماۋشى ەدى.
ناسىپقالي اعانىڭ بويىنداعى ەڭبەكقورلىق الدىمەن اناسىنان جۇققان. قايشا شەشەمىز ۇجىمشاردىڭ سيىرىن ساۋىپ, ستاحانوۆشى اتانعان, اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولعان كىسى. ەڭبەگىنىڭ وتەۋىنە ماسكەۋگە, حالىق جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە بارۋعا جولداما كەلگەندە, يىنىنە ىلەتىن دۇرىس كيىمى بولماي, بارا الماپتى. بۇكىل اۋىل بولىپ بىركيەر كيىم تابا الماعان...
«اكەمىزدەن اپام ەكەۋىمىز قالعانبىز. اكەمىز سوعىسقا 1942 جىلى الىنىپ, قازا تاۋىپتى. سودان بەرى مايدانگەردىڭ وتباسى رەتىندە تولەنۋگە ءتيىس جاردەماقىنى دا الماعان ەكەنبىز. ساۋاتتى ادامدار ءبىزدىڭ اتىمىزدان ارىز جازىپ, جينالىپ قالعان 5 300 سوم اقشانى الىپ بەردى. سول كەزدەگى مولشەرمەن كوپ قارجى قولعا ءتيدى. ۇجىمشار باستىعى حايرۋللين مۇحامبەتقالي اعاي انامدى شاقىرىپ الىپ: «قايشا, ۇجىمشارعا قارجى كەرەك بولىپ جاتىر, سەن اناۋ اقشاڭنىڭ ءبارىن ۇجىمشارعا بەر, ۇجىمشار سونىڭ وتەمىنە ساعان ساۋىن مال بەرەدى, قوي-ەشكى بەرەدى, تاعى نە كەرەك, قاجەتىڭدى ال», دەپتى. انام سوزگە كەلگەن جوق, اقشانى ۇجىمشارعا بەردى. ءسويتىپ, مالدى بولىپ شىعا كەلدىك. اۋزىمىز اققا ءتيدى. شەشەم ماعان ءتاۋىر كيىم الىپ بەردى», دەپ ەسكە الادى ناسىپقالي اقساقال.
جەتىمدىك پەن جەتىسپەۋشىلىك جاس شاعىندا ادىمىن اشتىرمادى. وقۋعا العىر بولسا دا, 8-سىنىپتان كەيىن ەڭبەككە ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى. قانداي جۇمىستان دا جالتارعان جوق. قاتارىنىڭ الدى, اۋىلدىڭ وزات ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءبىرى اتاندى. كەيىن كەڭشارعا اينالعان العاباس ۇجىمشارىنىڭ وزات شوپانى, ۇزدىك مالشىسى بولدى. مال بورداقىلاۋ كەشەنىنە جەتەكشىلىك ەتتى. وبلىس اۋماعىنداعى ەڭ ۇلكەن گيدروكەشەن – كيروۆ سۋقويماسىنىڭ جاۋاپتى بولىگىن دە ابىرويمەن باسقاردى. 2004 جىلى نەمەرەسىنىڭ ەسىمىن قويعان «نۇرتىلەك» جەكە شارۋا قوجالىعىن اشتى. دالا توسىندە ءتورت ت ۇلىكتى ءوربىتتى.
قۇداي بەرگەن داۋلەتتى ناسىپقالي اعا ورنىمەن جاراتتى. كەزىندە جەتىمدىك سالدارىنان وقي الماي قالسا, كەيىن كەشكى مەكتەپتەن ورتا ءبىلىم الدى. ودان سوڭ سىرتتاي وقىپ اۋەلى زووتەحنيك, سوڭىنان گيدروتەحنيك ماماندىعىن يگەردى. «جۇلدىز» جۋرنالى مەن ادەبي كىتاپتار – كۇنى بۇگىنگە دەيىن ومىرلىك سەرىگى.
ناسىپقالي اعا 2012 جىلى 104 جاسىندا ومىردەن وتكەن قايشا اناسىن كەتە-كەتكەنشە الاقانىنا سالىپ ءوتتى. اناسى ومىردەن وتەرىنەن ءبىر كۇن بۇرىن ۇلىمەن باقۇلداسىپ, ءۇش وسيەت ايتقان ەكەن. جالعىز ۇل ونى دا بۇلجىتپاي ورىندادى. بۇگىندە 60 جىل وتاسقان جارى, سەگىز بالاسىنىڭ اناسى قوڭىرشانىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭداپ, بار جاعدايىن جاساپ وتىر.
اعانىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – ەسكى اڭگىمە بىلەتىن, شەجىرە شەرتەتىن ادام تۋرالى ەستىسە, الىس جەردە بولسا دا ارنايى ىزدەپ بارىپ تانىسىپ الادى. كوڭىلى جاراسسا, ومىرلىك دوس بولىپ كەتەدى. ءوزى دە اۋزىمەن قۇس تىستەگەن شەشەن, باتاگويلەر بايقاۋىنىڭ تالاي مارتە جۇلدەگەرى. سىرىم باتىر ايتپاقشى, «بي بولماسا دا, بي تۇسەتىن ءۇيدىڭ» يەسى. اقجايىق وڭىرىنە كەلگەن قانداي مارتەبەلى مەيمان دا ناسىپقالي اعانىڭ قوناقجاي شاڭىراعىنا سوقپاي كەتپەيدى.
– ناكەڭنىڭ توڭىرەگىنە ىزگى جاندار ۇيىرىلگىش كەلەدى. ۇزاق جىل قاتار جۇرگەن سوڭ كوپ جايتقا كۋامىن. ناكەڭ قۇدىرەتتى كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆپەن جاقسى دوس بولدى. قارشىعا – مۋزىكا مامانى, ناسىپقالي – اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى. ەكەۋى كەزدەسە قالعاندا, قاي تاقىرىپتا دا جەلدەي ەسەتىن. ناكەڭ نارىن قۇمىندا وتكەن كۇيشىلەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ءسوز ەتكەندە, قارشىعا دومبىراسىن قولىنا الاتىن. جينالعان جۇرت قارشىعانى بىلەدى. بەيتانىستار ناسىپقاليدى كونسەرۆاتوريا تامامداعان مامان دەپ ويلاپ قالاتىن, – دەيدى بالا كۇننەن بەرگى دوسى, بەلگىلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايتقالي نارىكوۆ. ايتقالي نۇرىشقالي ۇلى دوسى جايىندا «ۇلكەن ءۇيدىڭ يەسى», «دالا دارابوزى» اتتى قوس كىتاپ جازعان قالامگەر.
تاعى ءبىر تانىمال تارلان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءىليا جاقانوۆ ورال وڭىرىنە كەلسە, ناسىپقالي اعانىڭ شاڭىراعىنا مىندەتتى تۇردە سوعادى. داستارقان باسىنداعى اڭگىمە مۋزىكا, ادەبيەت, كەسكىندەمە تاقىرىبىن قاتار شولادى. ناسىپقالي اقساقالدى جەرلەستەرى «دالا اكادەميگى» دەپ اتايدى.
– وسىنىڭ ءبارى – ەڭبەكتىڭ ارقاسى. مەنى اۋەلى اقجايىق اۋدانىنا, كەيىن وبلىس كولەمىنە تانىمال قىلعان – توككەن تەرىم, ادال ەڭبەگىم. ەستەرىڭدە بولسىن, ەڭبەك داۋلەتتى شالقىتادى. داۋلەتى شالقىعان ادام ومىرگە قۇشتار بولادى. جوق-جىتىكتى جانعا كومەكتەسكىسى كەلىپ تۇرادى. ومىرگە دەگەن وسىنداي قۇشتارلىق عۇمىر جاسىڭنىڭ دا ۇزارۋىنا سەبەپشى بولادى. بارلىق جان-ءتانىڭ, الپىس ەكى تامىرىڭ ومىرگە قۇشتار بولسا, ءاۋ باستا قۇداي جاراتقان سەنىڭ بارلىق اعزاڭ ۇزاق جاساۋعا قالىپتاسادى, ۇمتىلادى. بۇل – مەنىڭ ءوزىمنىڭ كوزقاراسىم, ومىردەن تۇيگەن ءپالساپام, – دەيدى ابىز اقساقال ناسىپقالي قايىرقوموۆ.
باتىس قازاقستان وبلىسى