اۋماعى كەڭەيگەن قورىقتار

بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماق­ساتىندا قابىلدانعان شارا­لار ناتيجەسىندە سيرەك كەزدە­سەتىن جابايى جانۋارلار پوپۋلياتسيا­سى ايتارلىقتاي جاقساردى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا قار بارىسىن كوبەيتۋ باعىتىنداعى كەشەندى جۇمىس جەمىسىن بەردى. ءتۇز تاعىسىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىك ەتەتىن مەكەنىنىڭ 3,6 ملن گەكتارعا جۋىق كولەمى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق سانالادى. قار بارىسى مەكەندەيتىن جەرلەردىڭ 70%-ى قورعالادى. ەسەپكە الۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى, فوتوتۇزاقتار مەن سپۋتنيكتىك تەلەمەتريا ارقىلى باقىلاۋ ءجيى جۇرگىزىلەدى. سپۋتنيكتىك قاداعالاۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا قار بارىسىنىڭ موينىنا قارعىباۋ تاعىلىپ, تاڭبالاندى. مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا سانى ەكى ەسە وسكەنى انىقتالدى. 90-جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدىڭ تاۋلى ايماقتارىندا قار بارىسى 100-گە دە جەتپەيتىن ەدى, بۇگىندە 180-نەن استى. دەسە دە ءالى دە ازدىق ەتەدى.

بىلتىر تۇران جولبارىسى مەن پرجە­ۆالسكي جىلقىسىن (كەرقۇلان, كەرتاعى) تاريحي مەكەنىنە قايتا جەرسىندىرۋ با­عىتىندا ەكى اۋقىمدى جوبا جۇزەگە استى. جولبارىستاردى ءوسىرۋ جونىندەگى باع­دارلاما اياسىندا 2018 جىلى قۇرىلعان ىلە-بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا (415 مىڭ گەكتار) تابيعي ازىق قورىن قالپىنا كەلتىرىپ, مولايتۋ ماقساتىندا 205 توعاي بۇعىسى جىبەرىلدى. بۇدان تىس 100-دەن استام قۇلان اكەلىندى. ەلىكتەر مەن قابانداردىڭ دا تابيعي ءوسىمى جاقساردى. وتكەن جىلى كۇزدە ىلە-بالقاش رەزەرۆاتىنا ارنايى تورلى قورشاۋدا وسىرۋگە نيدەرلاندتان ەكى جولبارىس اكەلىندى. الداعى ۋاقىتتا رەسەيدەن ءۇش-ءتورت جول­بارىس جەتكىزىلىپ, قامىستى نۋعا جىبە­رىلمەك.

پرجەۆالسكي جىلقىسىن قايتا جەر­سىندىرۋ جۇمىستارى دا قارقىن الىپ كەلەدى. سايىن دالانىڭ تارپاڭى اقتوبە, قوستاناي, قاراعاندى, اقمولا, شىعىس قازاقستان, ءىشىنارا الماتى, قىزىلوردا, جامبىل, تۇركىستان وبلىستارىنىڭ اۋما­عىندا مەكەن ەتتى. بىراق پرجەۆالسكي جىلقىسى الەمدىك جابايى تابيعاتتان 60-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي جويىلىپ كەتتى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورنا­تۋىنىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر قوستاناي وبلىسىنداعى «التىن دالا» رەزەرۆاتىنا پراگا حايۋاناتتار با­عىنان 7 پرجە­ۆالسكي جىلقىسى (6 ­بيە, 1 ايعىر) اكەلىندى. جالپى, 2029 جىلعا دەيىن 40 باس اكەلۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى دانيار تۇرعامباەۆ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساق­تاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا اياسىندا ارنايى تۇجىرىمداما ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتادى.

«تۇجىرىمداما نەگىزىندە ەل اۋماعىن­دا­عى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار الاڭىن 12,5%-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك تۋادى. بۇگىنگى كۇندە كولەمى – 11,3%. ودان تىس, التى ەرەكشە قورعالاتىن تا­بيعي اۋماق قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ارال, جايىق ورمانى, ەرتىس جايىلماسى تابيعي رەزەرۆاتتارى, «تۇك­تى» ۇلتتىق پاركى, مەركى وڭىر­لىك پاركى مەن قىزىلقۇم قورىعى اشىلادى. سو­نىمەن قاتار ءۇستىرت, قارا­تاۋ قورىق­تارى­نىڭ, اقجايىق, ىلە-بالقاش رەزەر­ۆاتىنىڭ اۋماق­تارى كەڭەي­تىلەدى», دەيدى د.تۇرعامباەۆ.

جاڭادان التى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق قۇرىلسا, ەڭبەك كۇشىن قاجەت ەتەتىنى انىق. د.تۇرعامباەۆ بىرقاتار تابيعي اۋماق ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ىشىنەن اشىلاتىنىن ايتتى. ال جاڭادان قۇرىلاتىن اۋماققا قىزمەتكەرلەر تارتۋ قاجەتتىگى تۋاتىنىن جەتكىزدى.

ۇلتتىق پاركتەر مەنشىگىندەگى تابي­عات اياسىنداعى ەكولوگيالىق تۋريزم دە قار­قىن الىپ كەلەدى. ستاتيستيكالىق دەرەك­تەر تۋريستەر سانىنىڭ بىرتىندەپ ءوسىپ كەلە جات­قانىن اڭعارتادى. ماسەلەن, بىل­تىر ەرەكشە قور­عالاتىن تابيعي اۋماق­تار­عا شامامەن 2,8 ميل­ليون ادام بارعان, بۇل 2023 جىلمەن (2,4 ميلليون ادام) سالىستىرعاندا 400 مىڭعا كوپ.

تابيعي قورىقتار مەن ۇلتتىق پاركتەرگە كىرۋگە تولەم جيناۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ مەن سىبايلاس جەمقورلىق قاۋپىن ازايتۋ ماقساتىندا باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىن اۆتوماتتاندىرۋ ىسكە قوسىل­دى. توعىز باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى (بايان­اۋىل, سايرام-وگەم, ىلە-الاتاۋ, كولساي كولدەرى, شارىن) اۆتوماتتاندىرىلدى, سونداي-اق جۇيەگە تولىق كوشۋى ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيالاۋ جۇمىسى قولعا الىندى. ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك بانك تولەم قىزمەتتەرىنە (kaspi.kz, homebank) قوسىلعان, بۇل كەلۋشىلەرگە كىرۋ بيلەتتەرىن ونلاين ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تۇمسا تابيعاتتىڭ باستى جاۋى – ءورت. بىلتىر ەلىمىزدە 294 ورمان ءورتى تىركەلدى. 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا تابيعي اپات ازايعان. ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلىپ, كوميتەتكە باعىنىستى مەكەمەلەردە قاۋىپسىزدىك شارالارى تياناقتالدى. 2023 جىلى سەمەي ورمانىندا 63 مىڭ گەكتار اۋماقتاعى ­6 ميلليون تەكشە مەتر اعاش قورى ورتەندى. كوميتەت توراعاسى ءتىلسىز جاۋ جالماعان اۋماقتان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تەك 160 مىڭ تەكشە مەتر اعاش شىعا­رىلعانىن جەتكىزدى. مامىر ايىنا دەيىن ارنايى تەحنيكا ساتىپ الىنىپ, تازالاۋ جۇمىستارى جانداناتىنىن ايتتى. ورمانشىلاردىڭ جالاقىسى 100%-عا وسكەنىن اتاپ ءوتتى.

«بۇدان بولەك, ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق جابدىقتاۋ اياسىندا بىرنەشە تەحنيكا ساتىپ الىندى. 12,5 ملرد تەڭگە سوماسىنا 188 ءورت ءسوندىرۋ كولىگى, 227 تراكتور, 202 پاترۋلدىك اۆتوكولىكپەن تولىقتى. بيىل ليزينگتىك قارجىلاندىرۋ ارقىلى 35 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا بىرنەشە تەحنيكا ساتىپ الىنباق. ناتيجەسىندە, ورمان ءورتى قاۋپى جوعارى ايماقتاردا ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكاسى جەتكىلىكتى بولادى», دەدى د.تۇرعامباەۆ.

ەلىمىزدىڭ جازيرالى ولكەسىندە اڭ-قۇس­تىڭ 835 ءتۇرى بولسا, سونىڭ ىشىندە 132-ءسى قىزىل كىتاپقا ەنگەن. 2005 جىلدان بەرى وسى جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋعان كەيبىر اڭ-قۇس, جانۋاردىڭ قاتارى قالىڭداپ كەلەدى. مى­سالى, 20 جىل بۇرىن جۇرگىزىلگەن سا­ناقتا قۇلاندار 1112 بولسا, بىلتىر تۇ­گەن­دەگەندە 4600-دەن اسقان. ارقار 880 باس­تان 21 مىڭعا جەتتى. قاراقۇيرىق 12 500-دەن 15 585 باسقا كوبەيدى. مۇنىڭ بارلىعى – ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قىراعى باقىلاۋدىڭ جەمىسى.