«ۇستاز ايلىعى 1 مىڭ دوللارعا جەتكەندە وقۋشىلاردىڭ اقىلى ورتالىققا بارۋى ادىلەتسىزدىك. قۇرمەتتى ۇستازدار, جالاقىنى نە ءۇشىن الىپ جۇرسىزدەر؟». جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە مارعۇلان ەرماعانبەت ۇلى دەگەن ازامات كوپتىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن وسىنداي سۇراقتى قويىپتى. مۇعالىم رەتىندە وسىعان جاۋاپ بەرگىم كەلدى.
مارعۇلان ايتقان ماسەلەگە قاتىستى يۋتۋبتا ويىن بىلدىرگەن اياتجان احمەتجان وقۋشىلاردىڭ ۇبت-عا دايىندايتىن اقىلى كۋرسقا جاپپاي بەت بۇرۋىنا مۇعالىمدەردىڭ بىلىكسىزدىگى سەبەپ دەي كەلە, مەكتەپتەن ۇبت-نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ تاستاۋدىڭ دا بۇعان تەرىس اسەرى بولعانىن ايتىپتى.
اياتجاننىڭ مەكتەپتەن ۇبت-نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ تاستاعانى دۇرىس بولمادى دەگەنىنە كەلىسەمىن. ال وقۋشىلاردىڭ اقىلى كۋرسقا بارۋىنا مۇعالىمدەردىڭ بىلىكسىزدىگى سەبەپ دەگەن پىكىرى بىرجاقتى ايتىلعان دەپ ويلايمىن. ويتكەنى اقىلى كۋرستار بولماي تۇرعان كەزدە دە وقۋشىلاردى جوعارى وقۋ ورنىنا دايىنداعان مۇعالىمدەردىڭ ءبىرازى ءالى دە بار.
بۇعان باستى سەبەپتىڭ ءبىرى – جاڭارتىلعان باعدارلامامەن بىرگە ەنگەن قوسستاندارتتىق دەپ ەسەپتەيمىن.
2017 جىلى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى مۇعالىمدەرى ءبىزدىڭ سىرىم اۋدانى ورتالىعىنا كەلىپ, جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى سەمينار وتكىزدى. بۇل ءبىزدىڭ سوعان كوشكەنىمىزگە 2 ايدىڭ شاماسى ەندى بولعان كەز ەدى. سول ەكى ايدىڭ ىشىندە جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى بويىنشا وقىعان وقۋشىلاردىڭ الدىنان ۇبت كەزىندە وقۋلىقتاعى قامتىلماي كەتكەن جەرلەردەن سانداعان سۇراقتىڭ شىعاتىنىن تۇسىنگەن ەدىم.
مىنە, ءوزىمىزدىڭ اۋدانىمىز بەن كورشىلەس قاراتوبە اۋدانىنىڭ مۇعالىمدەرىنە نزم-ءنىڭ ايتۋلى پەداگوگتەرى وتكىزگەن سەميناردا مەن سونى ايتقان بولاتىنمىن. بىراق سۇراعىما ماردىمدى جاۋاپ بولعان جوق.
كوپ ۇزاماي-اق ويىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى. قازىرگى جاڭارتىلعان باعدارلامادا وقۋ ماقساتتارى بويىنشا ساباق وتەدى دە, ساباق بارىسىندا ەڭ باستى ماسەلەلەر عانا قامتىلادى. ال ۇبت-دا كەرىسىنشە ءبىر تاقىرىپ بويىنشا بىرنەشە سۇراق كەلەدى. سوسىن مەكتەپتەن العانى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە تولىق جاراماعان وقۋشى امالسىز اقىلى كۋرسقا بارادى.
تاعى ءبىر ماسەلە – وقۋشىلاردىڭ كوبى 11-سىنىپقا كەلگەندە عانا بولاشاق ماماندىعىن تاڭدايدى. سول كەزدە ءوزى بۇرىن حيميا مەن بيولوگيانى جارىتىپ وقىماسا دا گرانت كوپ دەپ, سول پاندەردى تاڭدايدى. 10 جىل بويى ۇلگەرىمى ءۇش بولسا دا, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكىسى كەلەتىندەر كوپ. مۇنداي وقۋشىلار ءبىز تۇرماق, اقىلى كۋرستىڭ وزىنەن دە ناتيجە كورسەتىپ جاتپاعانىن كورىپ ءجۇرمىز.
بۇدان 5 جىل بۇرىن ءبىر بايقاعانىم, اقىلى كۋرستا ءار كۇنى وتكەن تاقىرىپ بويىنشا وقۋشىعا سۇراق قورى بەرىلىپ, سونى ەرتەسىنە تەست تۇرىندە تەكسەرىپ وتىرادى ەكەن. ەگەر بەلگىلى ءبىر پايىزىن جيناماسا, ايىپ كارتىشكەسىن الادى دا, قاتارعا ىلەسە الماعان اۋتسايدەرلەر كۋرستان شىعادى.
قازىر پايدانى ويلاعان وقۋ ورتالىقتارىنىڭ بارلىعى بىردەي سولاي جاسامايتىن دا شىعار. بىراق مەكتەپ مۇعالىمى مۇنداي ءادىستى قولدانا المايدى. سوسىن يۋتۋبتاعى اقىلى كۋرستار بارلىعىن سلايدقا سالىپ تاستاعانى بولماسا, بىزدەن الىپ بارا جاتقان ارتىقشىلىعى جوق ەكەنىن بايقادىم. بىراق كۋرسقا اقى تولەيتىن بولعاسىن, وقۋشىلار تىرىسادى.
بىردە ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستازىم باقتىلى سانسىزبايقىزى جوعارى وقۋ ورنىنا كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ بازالىق ءبىلىمى وتە تومەن بولعاندىقتان, ءدارىستى تاريحتىڭ الىپپەسىنەن باستاۋعا تۋرا كەلەتىنىن ايتىپ, قىنجىلىس ءبىلدىردى. بۇرىن بۇلاي بولماعان ەدى دەپ, مەكتەپتە نە بولىپ جاتقانىن سۇرادى.
2017 جىلى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنا كوشكەنگە دەيىن وقۋشىلار كۇن سايىن ساباق ايتاتىندىقتان, وتكەن تاقىرىپتى تۇگەل وقىپ كەلەتىن. قازىرگى باعدارلامادا ءبىر ساباقتا وقۋلىقتىڭ ءار جەرىنەن ءۇزىپ-ج ۇلىپ 2-3 تاپسىرما ورىندايدى. جاڭا باعدارلامانىڭ تالابى سولاي. مۇنىڭ ءبىر كەمشىلىگى تاقىرىپ تۇگەل قامتىلماي, ۇبت-دا قينالۋ سودان بولادى.
ەكى جىلداي بۇرىن ۇلتتىق بىلىكتىلىك تەستىن تاپسىرعان كەزىمدە, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ جاتقان جاس جىگىتپەن سويلەستىم. قازىلار قۇرامىندا بولعان مەنى تاريح ءپانى وليمپياداسىنا قاتىسقان كەزىنەن بىلەدى ەكەن. سودان قازىرگى جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگىن سۇرادى. «1789 جىلى بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسيا باستالعان ەلدى ايتشى» دەدىم. «فرانتسيا» دەپ مۇدىرمەي, دۇرىس جاۋاپ بەردى. «ەندى بۋرجۋازيا دەگەن كىم, بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسيادان كەيىن قوعامدا قانداي وزگەرىس بولادى؟», دەگەن سۇراعىما جاۋاپ بولمادى.
جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىق جاعى دەگەندە, جەرلەس ىنىممەن بولعان سول اڭگىمە ەسىمە تۇسەدى. بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسيانى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ جاتقان جاس مامان بىلمەسە, ءبىز سونى 7-سىنىپتىڭ وقۋشىسىنا تۇسىندىرۋگە ءماجبۇرمىز. ال سونى وقۋشىلار تولىق ءتۇسىنىپ جاتىر دەپ تە ايتا المايمىز. ەندەشە ناتيجەسى كورىنبەيتىن ونداي باعدارلامادان بۇكىل تاقىرىپتى تۇگەل قامتىپ وقيتىن بۇرىنعىمىز جاقسى ەمەس پە ەكەن دەگەن دە وي كەلەدى. بىراق بۇكىل وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنەن قالماۋ ءۇشىن جاڭارتىلعان باعدارلامانى وڭتايلاندىرۋ قاجەت. سونىڭ ەڭ باستىسىنىڭ ءبىرى – باعدارلامانى كوگنيتيۆتىك جۇكتەمەگە, ياعني بالانىڭ جاس دەڭگەيىنە نەگىزدەۋ كەرەك. ءبولىم بويىنشا جيىنتىق باعالاۋ مەن توقساندىق جيىنتىق باعالاۋدى جويماعانمەن دە رەتتەمەسە تاعى بولمايدى. ايتپەسە وقۋشىنىڭ مەكتەپتەن ءدۇبارا بولىپ شىعۋى توقتامايدى. ءسويتىپ, مەكتەپتەن كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە جوعارىدا ۇستازىم ايتقان پروبلەماعا ۇلاسادى.
اتام قازاقتا: «بىلاي تارتساڭ, وگىز ولەدى, بىلاي تارتساڭ, اربا سىنادى», دەگەن ءسوز بار. قازىرگى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى سونداي كۇيدى كەشىپ وتىر. جاڭارتىلعان باعدارلاما بولسا, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستپەن سايكەسپەيدى. ومىردە قولدانا المايتىن جاتتاندى بىلىممەن دە الىسقا بارمايمىز. سوندىقتان وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, تىعىرىقتان شىعار جولدى تابۋى كەرەك. ويتپەيتىن بولسا, مەكتەپتەرگە 10-11-سىنىپتا باسقا پاندەردى, ستاندارتتى جيناپ قويىپ, ۇبت-مەن اينالىسۋدان باسقا امال قالمايدى. «وقۋشىسى اقىلى كۋرسقا باراتىن مۇعالىمنىڭ كوك تيىندىق قۇنى جوق» دەگەن كوپشىلىكتىڭ سىنىنان باسقاشا قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس.
سەرىك ماركس ۇلى,
تاريح ءپانى مۇعالىمى
باتىس قازاقستان وبلىسى