ەت جەلىنىپ بولىپ, باتا قايىرىلدى. ىلە ءپىرماحان جاكەم قۇران اياتتارىنىڭ ءبىرىن ۇيرەنشىكتى ماقامىنا سالىپ, تەبىرەنە وقىدى. مولدا كوكەمنىڭ كوكتەمنىڭ جىلى لەبىندەي جۇمساق تا قۇلاققا جاعىمدى ءۇنى تىم-تىرىس بولا قالعان ءۇي ءىشىن كەدەرگىسىز كەزدى, كوڭىلدەردى نۇرلاندىردى. ارابشانى ۇقپايتىن, ماعىناسى تۇسىنىكسىز بولسا دا قۇران ءسوزى دەگەندە ۋ-شۋ, ءارىڭ-كۇرىڭ اڭگىمەسىن ساپپا تىيىپ, قيمىل-قوزعالىسى سىلتىدەي تۇناتىن جۇرت جاكەم ء«اۋمين» دەگەندە بارىپ ەركىن تىنىستاپ, قولدارىن جايدى. دۇعا تىلەك ايتىلىپ, باتا بەرىلدى.
وقىلعان قۇران, بەرىلگەن باتا كەڭ داستارحاندى جاعالاي وتىرعان جاماعاتتى عانا ەمەس, ەسىكتەن سىعالاعان, كورشى بولمەدە وتىرعان, ءتىپتى سىرتتا قىزمەتتە جۇرگەن تالايدى سالماقتاندىرىپ, بايىپتى دا بايسالدى كەيىپكە ەندىرىپ تاستاعان.
توردە كىل قاريا جاستىققا جانتايماستان ءتىپ-تىك وتىر. اقساقالدار مىنا قاۋىمنىڭ وزدەرىنەن اتالى ءسوز, ماعىنالى اڭگىمە كۇتىپ وتىرعانىن جاقسى تۇسىنەدى. شاي كەلتىرىلدى. قاق توردە وتىرعان ابدەش قاريا جوتكىرىنىپ, تاماعىن كەنەدى. دەمەك, ءسوز باستاپ, ساليقالى اڭگىمە قوزعايتىن بۇعان پارىز-مىندەت.
ابدەش قاريا جۇزىنە جىلىلىق ۇيالاتا: «تورگە شىعاردىق, الدارىڭا جىلى-جۇمساق ۇسىندىق, ەندى وسى قۇرمەتىمىزگە لايىقتى جاۋاپ بەرىڭدەر, ماعىنالى ءسوز, ءتالىمدى اڭگىمە ايتىڭدار دەپ وتىرسىڭدار عوي», دەدى ازىلگە جەڭدىرە, داستارقانداس جاماعاتقا جاعالاي كوز تاستاپ.
قاريانىڭ بۇل ءسوزىنىڭ ىڭعايىنان ورتا تىزگىنى بوس تاستالعانىن, ەمەن-جارقىن اڭگىمەگە كەڭشىلىك بەرىلگەنىن ۇققان قاۋىم الدارىنداعى شايلارىنا قول سوزدى...
ابدەش قاريا: ء«بىزدىڭ ايتارىمىز ەسكىنىڭ ءسوزى, كونەنىڭ جىرى, باستان وتكەن قيىنشىلىق, اشارشىلىق, سوعىس, قۋعىن-سۇرگىن جايلى. ونى زارلاپ ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ پايداسى جوق دەمەيمىن, ارينە, دەگەنمەن سول ءبىر تاريحتى جازىپ, كورسەتىپ جاتىر عوي جازعىش جاندار... – دەدى دە ءىس باسىندا جۇرگەن جاستار جاعىنا قاراپ, – ءجا, جارايدى... ەسكىشە جاڭا جىل – ناۋرىز كەلە جاتىر. قىزىلدار تويلاۋىن توقتاتىپ تاستاعان بۇل ۇلكەن مەرەكەنى ەل باسشىلارى قايتا قولعا الىپ جاتقان كورىنەدى, سەندەر نە امال قىلىپ جاتىرسىڭدار؟ اۋىل-ايماق كولەمىندە ءبىر ارەكەت جاساۋ كەرەك شىعار», دەدى. ورتاعا تاستالعان باستاما-ماسەلە جونىندە كەيىنگى بۋىننان پىكىر ايتار ەشكىم تابىلا قويمادى. ابدەش كوكەمنەن كەيىن نۇرلىبەك (شايلەك) قاريا ءسوز ۇستەدى: «ناۋرىزدىڭ جىل باسى ەكەنىنەن حابارى از جاستارعا الدىمەن وسى مەرەكەنىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىندىرىپ, ساناسىنا قۇيعانىمىز ءجون بولار...», دەدى.
پالماحان قاريا: «ايتپاقشى, جوعارىداعىلار 22 ناۋرىزدا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى دەپ, وسى كۇندى جاڭا جىلدىڭ ناق باستاۋ ءساتى رەتىندە اتاپ وتەمىز دەپ جاتىر عوي. بۇل قالاي بولادى ەكەن؟» دەدى.
قۋاندىق قاريا: «نە بولسا دا ناۋرىز مەرەكەسىن قايتا تويلاۋدى قولعا الۋ ۇلكەن ءىس. جۇرە كەلە حالىق ءوزىنىڭ مەرەكەگە قاتىستى تۋرا جولىن تاۋىپ الار, ازىرگە 22 ناۋرىز جاڭا جىل باسى رەتىندە بەلگىلەنە بەرسىن», دەدى.
ءيبادىلدا قاريا: «قازاق قازىرگى شەكارامىزدىڭ بارلىق تۇسىنان ارى قارايعى جەرلەردىڭ, دالىرەگى كورشىلەس بىرقاتار ەلدىڭ ەنشىسىندە كەتكەن وڭىرلەردى قوسا العاندا وتە كەڭ ايماقتى مەكەندەگەن. وسىناۋ اتىراپتى باۋىرىنا باسقان قازاق حالقى جاڭا جىل – ناۋرىزدى ءبارى بىردەي ءبىر كۇنى تويلادى دەۋگە كىسى سەنۋ قيىن-اق. قۇدايدىڭ جالعىز كۇنى بار, ول باتىسىڭنىڭ, شىعىسىڭنىڭ, سولتۇستىگىڭ مەن وڭتۇستىگىڭنىڭ كوكجيەكتەرىنەن ءبىر مەزەتتە شىقپايدى, ءبىر مەزەتتە باتپايدى, اۋا رايى دا ءارتۇرلى, جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر شاعى بىرىنە ەرتە, بىرىنە كەش كەلەدى. سوندىقتان, قازاق ناۋرىزدى 22-ءسى كۇنى عانا ەمەس, ۇزاق, اپتالاپ تويلاعان», دەدى.
تويىمبەك قاريا: «ە-ەە, ەلىڭنىڭ تىزگىنى سان عاسىر وزگەنىڭ قولىندا بولسا, وسىلاي نەنىڭ نە ەكەنىن بىلمەي شاتاساسىڭ, شاتاستىرادى», دەدى.
شارداربەك قاريا: «دۇرىس ايتاسىز, ۇزاققا سوزىلعان بوداندىقتىڭ كەسىرىنەن ايدان, كۇننەن, جاڭىلىپ وتىرىسىمىز مىناۋ...», دەدى.
بەكتۇرسىن قاريا: «كونە تۇرىكتەن كەرۋەن تارتقان كوشىمىز از اداسقان جوق. ايدان, كۇننەن, اداسپاعاندا قايتەمىز, يسلامنىڭ تارالۋىمەن اراب-پارسى ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ءجۇرىپ, مىنە, كونە تۇرىكشە كۇن, اي اتاۋلارىنان اجىراپ قالدىق, ءبارى ارابشا, پارسىشا بولىپ كەتكەن», دەدى كۇيىنە.
ءمادىحان قاريا: «ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىمەن تاعى اداستىق. ناۋرىزىڭ – مارت, ءساۋىر-كوكەگىڭ – اپىرەل, مامىرىڭ – ماي, ماۋسىمىڭ – ءۇيىن, شىلدەڭ – ءۇيىل, تامىزىڭ – اعۇس, قىركۇيەگىڭ – سەنتابىر, قازانىڭ – وكتابىر, قاراشاڭ – ءنويابىر, جەلتوقسانىڭ – دەكابىر, قاڭتارىڭ – يانۋار, اقپانىڭ پەبىرال بولىپ كەتتى عوي», دەدى.
سۇلەيمەن قاريا: ء«بىزدىڭ كوزىمىز كورگەن قاريالار ناۋرىزدى وتامالى, الاساپىران, امال ايى دەيتىن. بۇل جەردەگى ناۋرىز بەن امال اتاۋى ارابشا مەن پارسىشادان ەنگەن», دەدى.
بەيبىتحان قاريا: «بۇگىندە اپىرەل اتانىپ كەتكەن ءساۋىر بار ەمەس پە, سونى بىزگە دەيىنگىلەر كوكەك, وتجاقپاس دەگەن. بۇل ايدىڭ ەسكىشە, تۇرىكشە نەگىزگى اتاۋى كوكەك. مىنا مايىڭدى بۇرىندارى مامىر, قۇرالاي; ءۇيىن-ماۋسىمىڭدى ساراتان, اراي; ءۇيىل-شىلدەڭدى سارشا, اسەت; اعۇس-تامىزىڭدى سۇمبىلە, ميزام, سەنتابىر-قىركۇيەگىڭدى بوقىراۋ, سارشا-تامىز; وكتابىر-قازانىڭدى اقىراپ, جۇتشاشقان, قاراشا-قاۋىس; ءنويابىر-قاراشاڭدى قاۋىس, سولتۇستىكتە قاڭتار-اقپان, دەكابىر-جەلتوقسانىڭدى ءجادى, جەلدىتوقسان, كەي جەرلەردە قاڭتار; يانۋار-قاڭتاردى ءۇشتىڭ ايى, ەكى اعايىندى, ءدالۋ, پەبىرال-اقپانىڭدى ءبىردىڭ ايى, قۇت, ۇت, ۇتتىڭ ايى, كەي ايماقتاردا وتامالى دەپ تە اتاعان», دەدى.
قىزداربەك قاريا: «كەيبىر ايلار اتاۋى باسقا مەزگىل ورنىندا اتالۋى الگى اۋا-رايىنىڭ ىڭعاي-سيپاتىنا سايكەس بولسا كەرەك», دەدى.
تويشىل قاريا: «دۇشپانكوزدەر قانشا قىساستىق جاساسا دا بۇل مەرەكەنى حالىقتىڭ جادىنان مۇلدە ءوشىرىپ, سىزىپ تاستاي المادى. جۇرتقا ناۋرىزدى جاپپاي تويلاۋ ەركىندىگى بەرىلمەسە دە اۋىل-ايماق, كورشى-قولاڭ, اعايىن-تۋىس وتامالى باستالعاننان قۇدايدان ءۇمىتىن ۇزبەي, العا ۇمتىلىپ, ءبىر جاقسىلىق تاياپ قالعانىن سەزىپ, مەرەكەلىك كۇيگە ەنەتىن, ءبىر-ءبىرىن شاقىرىپ, جوقشىلىقتىڭ قۇرساۋىندا جۇرگەننىڭ وزىندە شۇرقىراسىپ جاتاتىن. مۇنى كوردىك», دەدى.
ءادىمحان قاريا: «راس, جوق-جۇقانا راۋىشتە بولسا دا ناۋرىز ازداپ تويلاناتىنىن كوردىك. سول شاقتاردان ەسىمدە قالعانى, ناۋرىزدى حالىق اپتادان استام, 9, 10 كۇندەي شاما-شارقىنشا, اتقامىنەرلەردەن جاسقانا جاسىرا ءجۇرىپ تويلايتىن», دەدى.
تۇرعان قاريا: «كەزىندە جاڭا كۇنتىزبە بويىنشا 14-ىندە ناۋرىز مەرەكەسى باستالىپ, ونى تويلاۋ 21-22-23-ىنە قاراي اياقتالاتىن. سوندا 8, 9, 10 كۇندەي تويلاعان. ناۋرىز مەرەكەسىن قازىرگىلەر ايتىپ جۇرگەندەي 21-ىنە باستاپ 22-ىنە اياقتايتىن بولسا, وي مەن قىردا جۇرگەن حالىق ءبىر-بىرىمەن جۇزدەسىپ, كورىسىپ ۇلگەرە الماس ەدى», دەدى.
بايدالى قاريا: ء«بىز ناۋرىز دەپ كەتكەن اي قازاقتىڭ كوپ ايماعىندا وتامالى اتانعان. ءبىر جەرلەردە ءساۋىردى, ءبىر جەرلەردە اقپاندى وتامالى دەيدى ەكەن. بۇل ەندى, سول مەكەندەردەگى تابيعاتتىڭ «مىنەز-قۇلقىنا» تىكەلەي قاتىستى بولار. جالپى, قازاق ناۋرىزدى وتامالى دەپ بەكەردەن بەكەر اتاماعان... بۇل ايدا اۋا رايى ىبىلىڭقى-سىبىلىڭقى بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن, وسى ايدا قىستىڭ قيقار مىنەزى, «اششى تىكەنى» عانا ەمەس, ادامدار ىشىندەگى قىس جۇدەتكەن كوڭىل-كۇيدىڭ كەسىرىنەن ورناعان توڭ ءجىبىپ, ءوزارا قيعاش كوزقاراس, كەلىسپەۋشىلىك تە وتالاتىن كەز بولعان سوڭ بۇل اي وتامالى دەپ اتالسا كەرەك. تاعى ءبىر پىكىر بار, تابيعاتتىڭ تىلسىمىنا تابىنعان ەجەلگى بابالارىمىز وسى مەزگىلدە وتقا سىيىنۋ, سوعان بايلانىستى وت جاعۋ ءراسىمىن جاساۋ امالىنا ساي وتامالى اتانۋى دا مۇمكىن», دەدى.
ء«يا, بايدالى, ءسوزىڭنىڭ جانى بار. ءسوزىڭدى تىرىلتكەن بولايىن, كەيىن يسلام ءدىنى تاراعاندا وتامالى اراب ءتىلىنىڭ ىقپالىمەن امال ايى اتانا باستادى... دىنىمىزدەن يگىلىك كورگەن بابالارىمىز جىل بويى اعايىن, كورشى-قولاڭ اراسىندا بولماي تۇرمايتىن وكپە-رەنىش پەن دۇردارازدىقتى جويۋدىڭ بۇرىنعى تۇركىلىك جورالعى, عۇرىپتارىن يسلام شارت-امالدارىمەن قوشتاپ, ۇشتاستىرىپ, نىعارلاپ حارەكەتتەنگەن. وسىلايشا, جاماعات قۇدايدىڭ جايدارى كۇنى كەلىپ قالعانىنا «ولمەگەن قۇلعا شىقتى جاز» دەپ شۇكىرشىلىك ەتىپ, ەسكى كەك, وكپە-رەنىشتى بۇتاپ, وتاپ, جاڭا جىلدى جاڭاشا كوزقاراسپەن, جاڭاشا جاراسىمدى سىيلاستىقپەن باستاۋ ءۇشىن تاتۋلىققا, كەشىرىم جاساۋعا ۇمتىلۋ امالىن, حارەكەتىن جاساۋدى ءداستۇر ەتكەن. ءسويتىپ, وتامالى ايىنىڭ ءبىر اتاۋى ىزگى امال ەتىلەتىن كەز بولعان سوڭ امال ايى دەلىنىپ كەتكەن دەسەدى بۇرىنعىلار, – دەدى ءپىرماحان جاكەم.
بۇگىندە بۇل قاريالاردىڭ بارلىعى ماڭگىلىك مەكەنىنە كەتكەن. تۇكپىردەگى شاعىن اۋىلدا بۇ دۇنيەدەگى عۇمىرلارىن اياقتاعان جارىقتىقتار باس قوسقان جەردە كەلەلى كەڭەس قۇرىپ, ۇرپاق ءبىلىپ ءجۇرۋى ءتيىس نەشە ءتۇرلى اقپاراتتاردى جايىپ سالۋشى ەدى. ولاردى, ءباتۋالى دە قۇنارلى اڭگىمەلەرىن ساعىناسىڭ. ساعىنعاننان عوي, ولاردان ەستىگەنىمىزدى سانامىزدان سۋىرىپ الىپ جازىپ جاتقانىمىز.