«كوزىمنەن جاڭبىر جاۋعانىن,سەزدىڭ بە, تۋعان تاۋلارىم.باۋرىڭا جەتىپ لاۋلادىم...قىزارىپ كۇندەي باتقالى,وزىڭە كەلدىم جاتقالى...». بۇل – قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى, تاعدىرلى اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆتىڭ «ابىرالىمەن ارىزداسۋ» اتتى ولەڭىنەن ءۇزىندى. ول نەبارى قىرىق جاسىندا ومىردەن وزدى, ءوزى سۋرەتتەگەندەي, تۋعان تاۋلارىنا كوز جاسىن جاڭبىرشا توگىپ, قىزارىپ بارىپ باتقان كۇندەي ماڭگىلىك مەكەنىنە جول تارتىپ كەتە باردى.
وسى ءبىر ەسىمدى مۇلدەم ۇمىتىپ كەتكەن جوقپىز با؟ بالكىم وتە سيرەك ەسكە الاتىن شىعارمىز. سودان شىعار, ۇمىتىلىپ كەتكەندەي بولىپ كورىنەتىنى. دارىندى اقىن عانا ەمەس, تالانتتى اۋدارماشى, ساتيريك, ادەبيەت سىنشىسى, پۋبليتسيست تولەۋجان ىسمايىلوۆتىڭ «قوشتاسۋ جىرى» دەگەن ولەڭى بار. وسى تۋىندىسىنان اقىننىڭ پوەزياداعى كەلىستى ورنەگىنىڭ, سۋرەتكەرلىگىنىڭ, ەكپىنىنىڭ بيىك دەڭگەيىن اڭعارا قوياسىز.
«شىقتىم كەپ بوز ءدوڭ باسىنا,
قىزىعىم قالعان جاسىمدا.
ىزدەرىم جاتىر جوسىلىپ,
سوقپاققا جاڭا قوسىلىپ.
بەلدەۋ بوپ دوڭگە اسىلا,
جارىسىپ جاياۋ شاشىلا...»
تۋعان جەرىنەن ءنار الىپ, دارىندى اقىن بولىپ جارالعان, بالكىم قالىپتاسقان پەرزەنت «تانىدىم تارعىل تاسىنان, كوزىمنىڭ تامعان جاسىن دا», دەپ جىرلاماۋى مۇمكىن بە؟
«قوشتاسۋ جىرى» دەگەن ولەڭىنەن اۆتوردىڭ تالايلى تاعدىرىن, اقىننىڭ ءوزىن, ءومىر جولىن كورگەندەي بولاسىڭ.
«...ەڭىسكە قاراي اسىعا,
ق ۇلىنداي قۇلدىر شاعىمدا.
ىلەستىرمەي شاڭىما.
كەلسەم دە بايگە الدىندا.
باق ىزدەگەن باسىما,
وسىناۋ ءدوڭنىڭ قاسىندا.
شارلاي دا شارلاي سان جەردى,
نە اڭساپ كەلدىم, ال ەندى.
اق كىرگەن كەزدە شاشىما؟..»
بۇل سۇراق اقىننىڭ جان دۇنيەسىن مازالاپ, جۇرەگىن اۋىرتادى, تۋعان جەرىنەن ارمان قۋىپ اتتانعان بالا اقىن وسە كەلە پوەزيا تورىنە ورلەپ, كەيىن وسكەن توپىراعىنا ورالعاندا وزىنە ارتىلعان ءۇمىتتى اقتاي الماي كەرى قايتقانداي سەزىنىپ كۇيىنەدى.
«...وسى ويدان كەنەت شوشىنا.
جان ءبىتىپ ءدوڭنىڭ تاسىنا,
جاۋارداي مەنىڭ باسىما!
مونتيعان مومىن بوز ءدوڭىم,
داۋىل عىپ بۇرقاي ءوز دەمىن.
سىلكىلەپ ءتۇزدى اشىنا,
باسار ما ەكەن اشۋعا...»
دەيدى اقىن اكەدەي كورەر بوز ءدوڭىنىڭ الدىندا كىشىرەيىپ, باسىن ءيىپ. ءيا, اقىن ءوزىنىڭ بوز دوڭىنە ايتىپ اقتالار ءسوز بار. اقىن ومىرگە بوس كەلىپ, بوس كەتكەن جوق.
«...ءتىل قاتتىم جاسىم سورعالاپ,
بالالىق شاقتىڭ دوسىنا.
كەتىپ ەم سەنەن, بوز ءدوڭiم,
شىعام دەپ شىڭنىڭ باسىنا,
باسىندا ماڭگى مۇز جاتقان,
اسقاردىڭ باردىم قاسىنا.
تاڭعالىپ قاراپ قۇز جاققا,
ورلەدىم جاقپار تاسىنا.
جۇزىندەي ۋىز قىزداردىڭ,
الماسىن الدىم نۋىنان.
وكىرگەن شۋلاپ قۇزداردىڭ,
بەت جۋدىم تەنتەك سۋىنان...» دەيدى اقىن.
ءيا, اقىن تاعدىرىنا ەسە جىبەرگەن بولۋى مۇمكىن, بىراق مىنا دۇنيەدەگى ميسسياسىن, دالىرەگى وزىنە ارتىلعان اقىندىق مىندەتتى ابىرويمەن اتقاردى. ول سالدەلى شىڭنان قىراننىڭ قالقىپ ۇشقانىن, سورعالاپ كەلىپ دۇشپانىن, بولات تۇياقپەن تارپىعانىن كوردى, تۋعان جەردىڭ گۇلدەرىن توسىنە تاقتى, بوز دوڭىنە ەركەلەدى, مۇڭىن شاقتى...
«...يت كويلەگىم ىرىگەن.
كىندىگىم سەندە شىرىگەن,
قايران دا مەنىڭ بوز ءدوڭiم...» دەپ جىرلاعان اقىن ءوزىنىڭ بوز دوڭىنە قۇلاق تۇرەدى. بوز ءدوڭى وعان بىلاي سىر شەرتەدى:
«...توپىراق بولعان ارۋاقتار,
ءزارۋ مە توپىراق سالۋعا.
جەر-جەكسەن قابىر تەپ-تەگىس,
ۋاقىت, اجال وتكەن ءىس.
جاساماس جان جۇبانباس,
بالالىق شاق – وتكەن ءىس,
جاستىق شاق –
جانىپ كەتكەن ءىس.
قارتتىقتى كوڭىل قۇپ الماس,
سەنى ەشكىم مەندەي ۇعا الماس...». اقىننىڭ بوز ءدوڭى وسىلاي دەيدى.
ول 1972 جىلى تامىز ايىندا سەمەي اۋرۋحاناسىندا وكپە اۋرۋىنان قايتىس بولدى. سوڭىندا بىرنەشە كىتابى, ادەبي سىن ماقالالارى, رەتسەنزيالارى مەن وچەركتەرى قالعان, قازاق ادەبيەتى ايدىنىنىڭ ىرىلەرى مويىنداپ, پوەزياسىن جوعارى باعالاعان, جىر الابىن از عانا ۋاقىت مەكەن ەتسە دە, ولەڭ ولكەسىندە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان تولەۋجان اقىن بۇگىنگى وقىرمان ءۇشىن اشىلماعان ارال, جۇمباق الەم سەكىلدى. سوندىقتان تولەۋجان ىسمايىلوۆتىڭ ومىرىنە, شىعارماشىلىعىنا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت-اق.