باتىر تاعدىرىن وردەن شەشە مە؟

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمىن يەلەنگەن كوشە از ەمەس. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىن­شا 70-80 كوشە – مايدانگەردىڭ اتىندا. وڭىردەن شىققان بارلىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى, باسقا دا اتاقتى ارداگەرلەر وزىنە لايىق قۇرمەت تاپقان.

بيىل, جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا ورال قالاسىنىڭ كوشەلەرىنە تاعى دا بىرنەشە مايدانگەردىڭ ەسىمى بەرىلۋى مۇمكىن. قازىر قالالىق ونوماستيكا كوميسسياسى 27 تۇلعا جونىندە ۇسىنىستى تالقىلاپ جاتىر. ارينە, ءتىزىمنىڭ باسىندا قولىنا قارۋى مەن قالامىن قاتار ۇستاعان قاھارمان ابدوللا جۇماعاليەۆ تۇر. الايدا بۇل جولى دا باتىردىڭ ەسىمى ەلەنبەي قالا ما دەگەن قاۋىپ بار.

ويتكەنى مينيسترلىك بەكىتكەن قاعيداعا سايكەس, كوشە اتاۋىنا ۇسىنىلعان مايدانگەر كەمىندە ەكى مارتە جاۋىنگەرلىك وردەنمەن ماراپاتتالعان بولۋى شارت ەكەن. ال ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ اتى سول سوعىس كەزىندە-اق اڭىزعا اينالىپ, قاسىم امانجولوۆتىڭ «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» پوەماسىنا وزەك بولسا دا رەسمي ماراپاتى جوق ەكەن. ونى ايتاسىز, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «مەموريال» مالىمەتتەر بازاسىندا, «پودۆيگ نارودا», «پاميات نارودا», «كالەندار پوبەدى», «تسامو», ت.ب. تولىپ جاتقان سوعىس تۋرالى سايتتارىندا دا اب­دوللا جۇماعاليەۆ تۋرالى مالى­مەت ماردىمسىز. ال ونىڭ ماسكەۋ تۇبىندە اسقان ەرلىك كورسەتىپ, قاھار­ماندىقپەن قازا تاپقانى قاتتال­ماعان, رەسمي قۇجاتقا تۇسپەگەن.

ابدوللا جۇماعاليەۆ جو­نىندە بىرنەشە ماقالا جازىپ, باتىردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ جونىن­دە كوپتەن ماسەلە كوتەرىپ جۇ­ر­گەن ولكەتانۋشى, مۋزەي اردا­گەرى نۇر­جان تولەپوۆ ماسكەۋ تۇبىندە 1941 جىلدىڭ 20–27 قازان ارالىعىندا شەيىت بولعان جاۋىنگەرلەردى ماراپاتتاۋ جونىندە ۇسىنىس بولماعانىن ايتادى. ويتكەنى ءدال وسى ارالىقتا ماسكەۋدى جاۋ الۋ قاۋپى كۇشتى بولعان, كسرو بيلىگى كۋيبىشەۆ قالاسىنا قاراي كوشۋگە تاس-ءتۇيىن دايىن وتىرعان. جان الىپ, جان بەرىسكەن الاساپىران كەزدە ابدوللا سىندى ەرلەردىڭ قاھارمان ەرلىگى عانا استانانى امان ساقتاپ قالعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, سول قىرعىن كۇندەرى ەرلىك كورسەتكەن بوزداق­تار­دىڭ قاسىق قانى, شىبىن جانى باعا­لانباي, سۇراۋسىز قالعانداي. ال قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇستا­نىمى بويىنشا, شايقاستان كەيىن ماراپاتتاۋ جونىندە كو­مان­ديردىڭ جازباشا ۇسىنىسى بول­­ماسا, سوعىستان كەيىن اتاق بەرىل­مەيدى.

رەسمي مەكەمەلەردىڭ پىكى­رىنشە, ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ ەر­لىگىن دالەل­دەيتىن ناقتى قۇ­جات جوق. قاسىم امان­جولوۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, ءماريام حاكىم­جا­نوۆا, تاعى باسقالارىنىڭ شى­عار­ما­سى ادەبي تۋىندى ساناتىندا تۇر.

بىراق ابدوللانىڭ باتالون كومانديرى, گۆارديا كاپيتانى ۆ.گريگورەۆتىڭ «پي­ساتەل-گەروي» («گەروي اقىن») اتتى ما­قا­لاسى 1942 جىلى 6 جەل­توق­ساندا «سو­ۆەتسكايا گۆارديا» گازە­تىن­دە, كوپ كەشىكپەي 1943 جىلى 13 قاڭ­تاردا «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىندە جاريا­لان­عان بولاتىن!

«جاس اقىن ابدوللا جۇما­عا­ليەۆ باتىرلىق تۋرالى جازۋدى ءسۇيۋشى ەدى. ونىڭ گەرويلارى تاماشا ەرلىكتەر جاساۋعا ۇم­تىلاتىن. سوعىس اقىننىڭ ءوزىن دە شىعارمالارىنداعى گەروي­لارى سياقتى باتىر, تاباندى سولدات ەتىپ شىعاردى» دەپ باس­تالعان ماقالادا كوماندير قاتارداعى سار­بازىنىڭ ەرەكشە ەرلىك كور­سەت­كەنىن تەبىرەنە جازادى:

«سوعىس ۇستىندە ءبىز قاھار­ماندىق پەن ەرلىكتىڭ تالاي ۇلگىلەرىن كورىپ ءجۇرمىز. بىراق جاۋ قولىندا قالعان جالعىز ءۇيدىڭ ىشىندە ارىستانداي الىسقان ايباتتى اقىندى كوز الدىمىزعا كەلتىرگەندە, ونىڭ ەرلىك قيمىلى بىزگە با­تىرلىقتىڭ اسقار شىڭىنداي سەزىلەدى. ول ءوزىنىڭ ولەرىن ءبىلدى. اقتىق ساعات ۇستىندە زور داڭقپەن ءولۋدى تىلەدى. سولاي بولدى دا. ول جان القىمعا كەلگەندە سوڭعى گراناتاسىن نەمىستەرگە لاقتىردى دا, اقتىق وعى قالعانشا اۆتوماتتى جاۋ وڭمەنىنەن ايىرمادى» – بىزدىڭشە كومانديردىڭ وسى سوزدەرى جاۋىنگەردى ماراپاتقا ۇسىنعان باياناتتان كەم ەمەس قوي!

وبالى نە كەرەك, زامانداس­تارى كەزىندە ابدوللانى كوپ جوقتاعان. اقىننىڭ جان دوسى قاسىم امانجولوۆتىڭ ايگىلى داستانىنان بولەك, قاليجان بەكقوجين, پاۆەل كۋزنەتسوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا, سىرباي ماۋلەنوۆ, دميتري سنەگين, ساعىنعالي سەيىتوۆتەر ماقالا, ولەڭ ارنادى. ءابۋ سارسەنباەۆ 1985 جىلى ابدوللانىڭ ارتىندا قالعان ادەبي مۇراسىنان «وشپەس ءومىر داستانى» اتتى جيناق قۇراس­تىرىپ, «اقىن جۇرەگىنىڭ الاۋى» اتتى العىسوز جازدى. بۇل شىعارمالاردا نەبارى 27 جاسىندا شەيىت بولعان اقىننىڭ بار بولمىسى, «بولعاندىقتان اتاقتى اتىم ادام, مىندەتىم كوپ موينىما ارقالاعان» دەگەن كرەدوسى انىق كورىنەدى.

«اينىماس دوسىم, ءارى تۋعان ىنىمدەي بولىپ كەتكەن ابدوللانىڭ قايسارلىقپەن قازا تاپقانىن قيىر شىعىستا سىرقات­تانىپ, اسكەري ەمحانادا جاتقاندا ەستىدىم. ول سۇمدىق حاباردىڭ بۇكىل بولمىسىمدى اۋدارىپ-توڭكەرىپ كەتكەنى سونشا, بىرنەشە ءتۇندى جان ەسىرىك كۇيدە دوڭبەكشىپ وتكىزدىم. كوزىمنەن جاسىم تىيىل­مادى. مەن سول جاستى كوزدىڭ اراسىنان قيالىمدا ونىڭ جاۋمەن جالعىز ءوزى ءورت قۇشاعىندا تۇرىپ ايقاسقانىن كوردىم. قايتا-قايتا كوردىم. سودان سوڭ بارىپ قولىما قالام الدىم. قاتتى قايعىرىپ, تولعانىپ, ءتۇنى بويى ۇيىقتاماي ولەڭ جازدىم, دارىگەرلەر «ناۋ­قاستارعا ۇيقى بەرمەي نەعىپ وتىرسىڭ» دەپ ۇرىستى. مەنىڭ ول كۇيىمدى ۇقپاعان دارىگەرلەر داپتەرىمدى ەكى-ءۇش رەت الىپ قويدى. سوڭعى رەت اياقتاۋعا جاقىنداعانىمدا دا الماقشى بولدى. مەن ايبات شەگىپ الدىرتپادىم. تۇرىمنەن شوشىعان بولار, قايتىپ تيمەدى. ەشقانداي كۇش اقىننىڭ كەۋدەسىن جارىپ شىققان جىردىڭ اعىنىن توقتاتا المايدى. مەن مايداندا ەرلىكپەن قازا تاپقان دوسىم جايلى ولەڭ جازىپ وتىرمىن دەپ جۇمىسىمدى جالعاستىرا بەردىم». بۇل – قاسىم امانجو­لوۆ­تىڭ جان سىرى ەدى.

ادەبيەت الىپتارىنىڭ ارەكەت-ادەتتەرى دە بولەك قوي. اقىن قادىر مىرزا ءالي «جازمىش» كىتابىندا ابدوللا مەن قاسىمنىڭ دوستىعى تۋرالى بىلاي دەپ جازعان ەدى: «سوعىستىڭ الدىندا ابدوللا جۇماعاليەۆ دەگەن قازاق اقىنى بولعان. سونىڭ مىنەزى دە تۋرا لەرمونتوۆتىڭ مىنەزىندەي... تۇرعان ءورت بولسا كەرەك. قاسىم امانجولوۆتى سۇمدىق جاقسى كورگەن. ءپىر تۇتقان. قاسىم جوق جەردە بىرەۋ-مىرەۋ ول تۋرالى قولايسىزداۋ ءسوز ايتسا, اتىپ تۇرىپ: «جاڭاعى ءسوزىڭىزدى تاعى ءبىر قايتالاڭىزشى!», دەيدى ەكەن. قايتا­لاسا, قىپ-قىزىل توبە­لەس شىعارادى ەكەن. قاسىم دا ونى كەرەمەت جاقسى كورگەن. «ابدول­لا» سياقتى پوەما تەك سونداي ماحاب­باتتان عانا تۋادى دەپ بىلەم. عاجاپ دۇنيە».

وسى قادىر اعامىز ء«يىرىم» كىتابىندا ابدوللاعا تاعى توق­تالادى. «ابدوللا جۇماعاليەۆ قاي جاعىنان دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولۋعا لايىق جان ەدى. بەرمەدى. تىرناعى تەمىر, ازۋى الماس نەمىس باسقىنشىلارىنان ماسكەۋدى قورعاپ قالۋدا ەرەسەن ەرلىك كورسەتكەن باۋىرجان مومىش ۇلى دا قانشاما جىل التىن جۇلدىزسىز ءجۇردى. بىراق شىندىق جەڭبەي تۇرمايدى عوي. كۇندەردىڭ كۇنىندە ەلىمىزدىڭ, قۋاتتى قازاقستاننىڭ تالاپ ەتۋى­مەن كرەمل باۋىرجان مومىش­ ۇلىن باتىر دەپ مويىندادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, ادىلەتتىڭ جەڭىسى ەدى. مىنەزى جاعىنان باۋكەڭە ۇقساس, ۇقساس بولعاندا ابدەن ۇقساس ءبىر قازاق اقىنى – ابدوللا جۇماعاليەۆ!» دەپ جازدى قادىر اعامىز. الىپ-قوسارى جوق قوي.

ايتپاقشى, وتكەن جىلى اقىننىڭ جەرلەستەرى – باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدا­نىنىڭ جۇرتشىلىعى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا جانە ابدوللا جۇما­عاليەۆتىڭ 110 جىلدىعىنا وراي اتى اڭىزعا اينالعان اقىنعا «حا­لىق قاھارمانى» اتاعى بەرى­لۋىن سۇراپ, حات جازعان بولاتىن.

بۇل حاتقا قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنەن «1941–1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سو­عىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن جان­قيارلىعى ءۇشىن ابدوللا جۇم­ا­عاليەۆكە «حالىق قاھار­مانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ كوميسسيا قاراۋىنا ەنگىزىلەتىنى» جونىندە جاۋاپ تا كەلدى. بۇگىندە باتىس قازاقستان جۇرت­شىلىعى استانا جاقتان جاقسى حاباردى ەلەڭدەپ كۇتىپ ءجۇر...

باتىس قازاقستان وبلىسى