ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ىقىلاس مول

سارسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ تۇركىمەنستانعا ساپارمەن كەلدى. ول مۇندا 24 ماۋسىم كۇنى وتكەن ورتالىق ازيا جانە كاسپي باسسەينى ايماعىندا قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقان بولاتىن.

جاقسىباي سامرات — اشعابادتان.

بيىلعى ىستىق ءبىر كەزدەرى “ىس­تىقاباد” (ىششىق اباد) – اشعا­باد­تى دا كۇيدىرىپ تۇر ەكەن. قانات ساۋ­داباەۆ ساپارىنىڭ رەسمي بولىگى اۋەجايعا تۇسكەن بويدا-اق باس­تالىپ كەتتى. ول بىردەن تۇركى­مەن­ستان مي­نيسترلەر كابينەتى ءتور­اعاسىنىڭ ورىن­باسارى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى راشيت مەرەدوۆپەن كەزدەسۋگە بارىپ, ەكىجاقتى كەلىسسوز جۇرگىزدى. كەزدەسۋدى اشقان ر.مەرە­دوۆ تۇركى­مەن­ستان تارابىنىڭ ۇسى­نىسىن قا­بىل الىپ, وسىندا بولا­تىن كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋعا كەلىپ وتىرعانى ءۇشىن ق.ساۋداباەۆقا ءوزىنىڭ ريزاشى­لى­عىن ءبىلدىردى. ال ەكىجاقتى قاتى­ناستار تۋرالى ايت­قان­دا, ونىڭ جو­عا­رى قارقىندا دامىپ كەلە جاتقانىن اۋىزعا الدى. سو­نىمەن بىرگە, قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندەگى باستاما­لارىن دا قولدايتىنىن ايتتى. ءوز كەزەگىندە ق.ساۋداباەۆ تا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ تۇسىنىستىك پەن تيىمدىلىك نەگىزىندە دامىپ وتىر­عانىن اتاپ كورسەتىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ ءجيى ءوتىپ جانە وندا ۇنەمى جاقسى ءناتي­جە­لەرگە قول جەتكىزىلەتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر سالىستىرمالى تۇردە ايت­قاندا ءجيى بولىپ تۇرادى. سو­نىڭ ىشىندە تۇركىمەنستان پرەزي­دەن­تى گۋربانگۋلى بەردىمۇحام­مەدوۆ­تىڭ 2007 جىلعى 28-29 مامىر­دا قا­زاق­ستانعا جاساعان مەم­لە­كەت­تىك ساپا­رى­نان كەيىن ەكىجاقتى قا­تىناستار جاندانا ءتۇستى. ەكى جاققا دا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىن­تىماقتاس­تىق­تار مۇناي-گاز سالا­سىن­دا جانە كولىكتىك ينفراقۇرى­لىم با­عىتتارىندا جاقسى دامىدى. سول جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ تا تۇركىمەنستانعا رەسمي سا­پار­مەن بارعان ەدى. بۇل ساپار دا ەكى­جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامي تۇسۋىنە ىقپال ەتتى. سول جولى قا­زاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءتۇر­كى­مەنستانداعى مۇناي-گاز كەن ورىن­­دارىن يگەرۋ جوبالارىنا قا­تىسۋى جانە “وزەن – قىزىلقيا – بە­رەكەت” باعىتىندا يران اۋماعى­نا شىعاتىن تەمىر جول سالۋ ءما­سە­لەسى تالقىلانعان. وسى كەزدەسۋدەن سوڭ 2007 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا جال­پى ۇزىندىعى 680 شاقىرىم­دىق قازاقستان, تۇركىمەن­ستان جانە يران يسلام رەسپۋب­لي­كاسى ۇكى­مەت­­تەرىنىڭ اراسىندا “وزەن – قى­زىل­قيا – بەرەكەت – ەترەك” تەمىر جو­لىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قوي­ىلعان ەدى. ونىڭ 140 شا­قى­رىمى قازاقستاننىڭ, 450 شاقى­رى­مى تۇركىمەنستاننىڭ, 90 شاقى­رىمى يراننىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. تۇركى­مەنستان جاعى وزىنە تيەسىلى ۇلەستىڭ قۇرىلىسىن 2008 جىلى باستاپ كەت­كەن ەدى, قازىر ونىڭ 150 شاقى­رى­مىن سالىپ تا قويدى. قازاقستان تە­مىر جول سالۋعا 2009 جىلدىڭ 30 قىر­كۇيەگىندە كىرىسكەن-ءتىن, ونى بەل­گىلەنگەن مەرزىمدە اياق­تاۋ ءمۇم­كىن­دىگى بار. الدىن الا اي­تار بول­ساق, ق.ساۋ­دا­باەۆ گ.بەردى­مۇ­حام­مە­دوۆ­پەن بول­عان كەزدەسۋدەن شىعىپ, جۋرناليس­تەر­گە بەرگەن برين­فين­گىندە دە تەمىر جول ما­گيسترالى قۇرى­لىسىنىڭ ۋاقىتىندا اياقتالاتى­نىنا سەنىم ءبىلدىردى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءبۇ­كىلالەمدىك ەكونوميكالىق داعدا­رىس­تىڭ سالدارىنان ءبىرشاما ءتو­مەن­دەپ كەتتى.  ەكى ەلدىڭ ۇكى­مەت­ارالىق كوميس­سياسىنىڭ سوڭعى وتىرىسى 2009 جىل­دىڭ 13-14 ءساۋى­رىندە استانادا ءوتىپ, وندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىقتى قايتادان جاندان­دىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى. الىس-بەرىستىڭ وسۋىنە كە­دەرگى كەلتىرىپ وتىرعان فاك­تور­لار­دىڭ اراسىندا تۇركىمەنستان ۇلت­تىق ۆاليۋتاسىنىڭ كونۆەرتتەلمەي­تى­نى دە بار. سونداي-اق تۇركىمەن جاعىنىڭ ىشكە ەنگەن تاۋارلارعا جاناما سالىق سالاتىنى دا كەدەر­گى­نىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلادى. وسى جانە باسقا دا كەدەر­گىلەر ەڭسەرىلسە, تاۋار اينا­لىمىنىڭ ءوسۋ مۇمكىندىگى زور. ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ كورىنىسىندەي ءبىر شارا ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 26-27 مامىرىندا  اشعا­باد­تا قازاقستاننىڭ ساۋدا ميس­سياسىنىڭ اشىلۋى بولدى. ونى اشۋعا قازاق­ستاننىڭ ەكسپورت جانە ينۆەستي­تسيالار جونىندەگى اگەنتتىگى مەن ءتۇر­كىمەنستاننىڭ ساۋدا-ونەر­كاسىپتىك پالاتاسى باستاماشىلىق تانىتتى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق سەكتورداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور. ەكى ەل دە وزدەرىنىڭ قۋات رەسۋرستارىن ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماعى ارقىلى سىرتقى رىنوكقا شىعارۋعا مۇددەلى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان جاعى تۇركىمەن جەرى ار­قىلى مۇ­نايىن پارسى شىعاناعى­نا, ال ءتۇر­كىمەنستان جاعى گازىن قازاق جەرى ارقىلى رەسەي, ۋكراينا جانە ودان ءارى ەۋرووداق ەلدەرىنە, سونداي-اق قىتاي باعىتىنا شى­عارۋعا مۇددەلى. وسى باعىتتاعى ءوز­ارا ءىس-قيمىلدىڭ وراسان كورىنى­سىن­دەي بولىپ بىلتىر “تۇركىمەنستان – وزبەكستان – قا­زاقستان – قىتاي” گاز قۇبىرى ىسكە قو­سىلدى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سا­لا­سىندا دا ىنتىماقتاستىق جاقسى دامىپ كەلەدى. ەكى جاققا دا ءتيىمدى تەمىر جول, تاسجول جانە سۋ جولى جوبالارى ىسكە اسۋدا. سونىڭ ىشىندە “استراحان – اتىراۋ – اقتاۋ ء–تۇر­كىمەنستان شەكاراسى” باعىتىن­داعى اۆتوجولدىڭ كۇردەلى ءجون­دەۋ­دەن وتكىزىلە باستاعانىن ايتۋعا بو­لادى. كاسپي تەڭىزىمەن ەكى ەل اراسىنداعى جاڭا سۋ جولدارىن اشۋ ءما­سەلەلەرى دە قاراستىرىلۋدا. سون­داي-اق جوعارىدا ايتىلعان وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك – گورگان تەمىرجول باعىتى دا بۇل سالانىڭ اسا ۇلكەن جوباسى. قازاقستان مەن تۇركىمەنستان اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­­سىنداعى ىنتىماقتاستىق تا ارتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ “ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى” اق تۇركىمەنستانعا استىق پەن ۇن ساتۋ بويىنشا جۇ­مىستار جۇرگىزۋدە. وسى كۇنى تۇركىمەنستان جەرىندە 60 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. بۇرىن ولاردىڭ سانى 120 مىڭنان اسا­تىن. 2002 جىلعا دەيىن تۇركى­مەنستاندا قا­زاق تىلىندە وقىتاتىن 40 مەكتەپ بول­دى, وندا 6 مىڭنان ارتىق بالا وقى­دى. بىراق 2003 جىلى تۇركىمەن­ستان وزگە ۇلت ءتىل­دەرىندەگى بارلىق مەك­تەپتەردى جاپ­قا­نى بەلگىلى. سوندىقتان دا قان­داستارىمىز ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋدا. قازىر ەلىمىزدىڭ الماتى, ماڭعىستاۋ, قوس­تاناي جانە قا­را­عاندى قالالارىندا تۇركىمەن­دەردىڭ ەتنومادەني ءبىر­لەستىكتەرى بار. ولار قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى­نىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. وكى­نىش­كە قاراي, قازاقستان جاعى ءبىر­نە­شە رەت ءوتىنىش جاساعانىمەن ءتۇر­كىمەنستاندا ءالى كۇنگە بىردە-ءبىر قا­زاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى اشىل­­ماعان. بۇل – الداعى ۋاقىتتا وڭ شەشىمىن تابۋى ءتيىس ماسەلە­لەردىڭ ءبىرى. ق.ساۋداباەۆ ر.مەرەدوۆپەن كەز­دەسۋدەن شىققان سوڭ, مينيسترلەر كابينەتى ورنالاسقان عيماراتقا بەت الدى. ول مۇندا تۇركىمەنستان پرە­زيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇ­حام­مەدوۆپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز ءجۇر­گىزدى. كەزدەسۋدەن كەيىن قانات بەك­مىر­زا­ ۇلى, جوعارىدا ايتقانىمىز­داي, جۋر­ناليستەرگە شاعىن بري­فينگ بەردى. بۇل كەزدەسۋ ەكىجاقتى قارىم-قاتى­ناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتتى, دەدى ول. ءتۇر­كى­مەنستان پرە­زي­دەنتى قازاق­ستان باسشىسىنىڭ ءسا­لەمىن ىستىق ىقى­لاسپەن قابىل الدى. ءبىز ەكى­جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى تۇردە جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتتىك. سونداي-اق ءبىزدىڭ ايماقتاعى كيكىل­جىڭ­دەرگە قار­سى ارەكەتتەرىمىز دە ءبىر­لە­سە ورىندالىپ جاتىر. ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە ءبىز تۇركىمەن­ستان­نىڭ ۇيىم جۇمىسىنا قاتىسۋ­داعى بەلسەندىلىگىن اتاپ كورسەتتىك. وسى ورايدا مەن تۇركىمەنستان باس­شى­سىنا قازاقستاننىڭ باستامالا­رىن بەلسەندى قولداعانى ءۇشىن ريزاشى­لىعىمدى ءبىلدىردىم. ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ ءتۇر­كى­مەن­ستان استاناسىنداعى كونفەرەن­تسيا­نىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ايماقتا قارۋ-جاراق تاراتپاۋ جانە قارۋسىز­دانۋ ماسەلەلەرىنە ارنال­عان كونفە­رەنتسيا – تۇركىمەنستان پرەزي­دەنتى­نىڭ باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا ارنال­عان شارا. ءبىزدىڭ دە­لەگاتسيا ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ءسوزى­نىڭ سوڭىندا تۇركىمەنستان پرە­زيدەنتى گ.بەردى­مۇ­حاممەدوۆ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ شاقىرۋى­مەن بيىل قازاقستانعا مەم­لەكەتتىك سا­پارمەن كەلەتىنىن ايتتى. ورتالىق ازيا مەن كاسپي باس­سەينى ەلدەرىندە قارۋسىزدانۋ ماسە­لەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ايماقتا عانا ەمەس, عالامدىق بەيبىتشىلىكتى ساق­تاۋدا ماڭىزى ايتارلىقتاي. ءبىز كونفەرەن­تسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى كەلەسى حا­بارىمىزدا تولىق ايتاتىن بولامىز. ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆ تۇركى­مەن­ستان پرەزيدەنتى گ.بەر­دى­مۇحام­مە­دوۆپەن كەزدەسكەننەن كەيىن ەقىۇ-نىڭ اشعابادتاعى ايماقتىق ور­تا­لىعىندا بولىپ, ونىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. ودان كەيىن تۇركىمەنستان پارلامەنتىندە مەدج­ليس توراعاسى ا.نۇربەردى­ەۆا­مەن كەز­دەسىپ, ەكىجاقتى پارلامەنت­تىك باي­لانىستاردى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتي­ۆا­لارى تۋرالى پىكىر الماستى