عىلىمعا اشىقتىق پەن ايقىندىلىق ماڭىزدى

بۇگىندە ەلىمىزدە عىلىمي زەرتتەۋ­لەر جانە ازىرلەمەلەردى ىسكە اسىرۋمەن 400-دەن استام ۇيىم اينالىسسا, عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسىپ جاتقان عالىمدار سانى  25 مىڭ­نان اسادى.

ساراپشىلار عىلىمي زەرتتەۋلەرگە كەدەرگى بولىپ وتىرعان باس­تى ماسەلە عىلىمي زەرتتەۋ كەشەن­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, زاماناۋي زەرت­حانالاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە جاب­دىقتالماۋى ەكەنىن ايتادى.  ونەر­تابىس ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ دا كوكەيكەستى بولىپ وتىر. «Ourworldindata» دەرەكتەر بازاسىندا قازاقستاندا عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىسىنا بولىنەتىن قارجى كولەمى ءىجو 0,5 پايىزىن قۇرايتىن بولسا, ورتاشا دەڭگەيدەگى ەلدەردە بۇل كور­سەتكىش – 1,9, داۋلەتتى ەلدەردە 3 پايىز­دى قۇرايدى.

وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەردە ءبىلىم بەرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىم­داماسىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. وسى قۇجات اياسىندا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ جۇمى­سى جالعاسىپ جاتىر. حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى ترانسفەرتتەۋ ارقى­لى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ۇلەسىن ارتتىرۋدا 20-عا جۋىق ارىپتەستىك كەلىسىم جاسالدى. ناتيجەسىندە, ءال-فارا­بي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىنداعى «ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ميفي», س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا گۋبكين اتىنداعى رەسەي مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا تاشكەنت يرريگاتسيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ينجەنەرلەرى ينس­تيتۋتى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ بازاسىندا لوتارينگي, شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا بىدگوشش قالاسىنداعى ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا حەريوت-ۋوتت, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا اريزونا, تاعى دا باسقا شەتەلدىك ۋني­ۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارى اشىلدى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيس­ترلىگى دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2023–2025 جىلدارى عىلىمعا بولىنگەن بيۋدجەت 3,3 ەسە وسكەن. ەندىگى كەزەكتە 2024–2026 جىلدار ارالىعىندا عىلىمي جوبالار مەن ازىرلەمەلەرگە 730 ملرد تەڭگە جۇمساۋ كوزدەلىپ وتىر. ۇلۋ جىلى 2 مىڭعا جۋىق عىلىمي جوبا, 162 عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما, 137 كوممەرتسيالاندىرۋ, جاس عالىمدار تاراپىنان 700-دەن اسا جوبا ىسكە استى.  قۇزىرەتتى سالانىڭ بولاشاققا جاساعان بولجامدارى ناتيجەسىن بەرەتىن بولسا, 2027 جىلعا قاراي عزتكج شىعىندارى ءىجو 1 پايىزىنا جەتەتىن بولادى. 

سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە عىلىمي جۇمىسقا  بيۋدجەتتەن 489,2 ملرد تەڭ­گە ءبولىنىپ, 2024 جىلى بۇل كورسەت­كىش 145,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. باع­دار­لامالىق-نىسانالى قارجى­لان­دىرۋ­عا 65 ملرد,  عىلىمي گرانتتار­عا 56,2 ملرد, ال 24,1 ملرد تەڭگە گرانت­­تىق كوم­مەر­تسيالاندىرۋعا قاراستى­رىلعان. 

قازىرگى كەزدە عىلىمدى دامىتۋ باعدارىندا ينستيتۋتسيونالدىق باعىت ۇستانعان پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا فورسايت زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ەل وڭىرلەرى بويىنشا قولداۋعا مۇقتاج سالالاردى انىقتادى. ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك تاجىريبەدە جەتەكشى اكادەميالاردىڭ جۇمىسى سيتۋاتسيالىق-بولجامدى تالداۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. وسىعان وراي  اكادەميادا وتاندىق عىلىمنىڭ ناقتى جاي-كۇيىن باعالاۋ ماقساتىندا  ارنايى تالداۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن بىرقاتار فاكتوردىڭ بار ەكەنىنە كوز جەتتى. عالىمدارمەن جۇرگىزىلگەن ساۋال­ناما, مونيتورينگ ناتيجەسىن­دە بىلىكتى عىلىمي  كادرلاردىڭ تاپشى­لىعى وزەكتى بولىپ وتىر. بۇگىندە رەسپۋبليكادا عىلىمي زەرتتەۋمەن 20 مىڭنان استام عالىم اينالىسىپ جاتقان بولسا, عىلىمى دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش الدەقايدا كوپ. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا سايكەس اكادەميا العاش رەت 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدىڭ 113 عىلىمي-تەح­نيكالىق تاپسىرىسىنا ساراپتاما جۇرگىزىلىپ, 87-ءسى بويىنشا ەسكەرتۋ جيناقتالعان. عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىسقا قاتىساتىن عالىمداردىڭ 60 پايىزدان استامى الماتى جانە استانا قالالارىندا تۇراتىندىقتان, عىلىمعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى وسى ەكى قالاعا تيەسىلى. الدا­عى ۋاقىتتا انىقتالعان كەمشىلىككە سايكەس ءتيىستى ۆەدومستۆولارمەن جۇمىس جالعاساتىن بولادى.

ەلىمىزدە عزتكج-داعى مەملەكەتتىك سالىمداردىڭ ۇلەسى 75 پايىز, ال باسقا كوزدەردەن الىنعان ينۆەستيتسيالار 25 پايىزدى قۇرايدى. ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى قارجىلاندىرۋعا ەكونوميكانىڭ كاسىپكەرلىك سەكتورى 60-75 پايىزعا دەيىن قارجى بولەدى, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارى 40 پايىزدان اسپايدى. ونىڭ جارقىن مىسالىن يزرايل, كورەيا, امەريكا, باتىس ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. بۇل بيزنەستىڭ وندىرىسكە يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋگە مۇددەلىلىگىن كورسەتۋمەن قاتار, اتالعان ەلدەردە بيزنەس سالاسى ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنىن كورسەتەدى.

الماتى