تۇپ-تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇجىمدىق ەڭبەگى ناتيجەسىندە «القا» اتتى ادەبي ۇيىم دۇنيەگە كەلدى. بۇل حح عاسىر باسىنداعى رۋحاني بۇلاعاي شاقتا, ادەبيەتتىڭ قاي باعىتتا دامۋى كەرەك ەكەندىگى ءدۇدامال تۇستا جاسالعان قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تۇعىرلى تۇجىرىمداماسى. مۇندا ەل زيالىلارى بوز جۋسان بولمىسى بۇلدىراپ, ۇلتتىق كەلبەتى ايعىزدالا جازداپ تۇرعان قازاق ادەبيەتى ءھام مادەنيەتىنە جانى اشيتىن قالامگەرلەردى ءبىر مۇددەگە بىرىكتىرۋدى, تالانتتى جاستارعا بايىپتى باعدار كورسەتۋدى ماقسات تۇتتى. الاش ارداقتىلارىنىڭ وسىناۋ ەڭبەگىن زەردەلەپ, ونداعى تۇيتكىلدى تۇيىندەردى تالقىعا سالۋ ماقساتىندا ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي سەمينيار ءوتتى.
العاشقى باياندامانى الاشتانۋشى عالىم, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى جاسادى. عالىم ەڭ الدىمەن ۇيىمنىڭ قۇرىلۋ كەزىندەگى ءداۋىر ديدارىنا توقتالىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ سول جىلدارداعى رۋحاني احۋالىنا سيپاتتاما بەردى.
«بۇل شاقتا يماندى جولى بۇلدىرلاعان قازاق ادەبيەتىنە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ تاسىعانداي جاردەم كورسەتىپ, جاماندىقتىڭ الدىن-الۋعا شاقىرعان الاش زيالىلارى «القا» ادەبي شىعارماشىلىق ۇيىمىن قۇرۋدى ۇيعارعاندا ۇلكەن رۋحاني توقىراۋدىڭ تايانعانىن سەزگەن ەدى. بۇل كەزدە بيلىكتىڭ بار تۇتقاسىن قولىنا العان بولشەۆيكتىك ديكتاتۋرا سوعىس پەن قىرعىننان, بوسۋ مەن شاشىراڭقىلىقتان ابدەن قالجىراعان حالىققا جوپەلىمدە قالىپتاستىرعان ءوز يدەولوگياسىن تاڭۋمەن بولدى. ونى الگىندەي بەيشارا حالدەگى جۇرت وڭ-تەرىسىن ايىرماي سىڭىرە بەردى. وسىلايشا حالىقتىڭ رۋحانياتى بوداندىقتىڭ قۇرىعىنا ءىلىندى. «القا» ۇيىمى باعدارلاماسىنىڭ بار قۋاتى وسىعان قارسى كۇرەسۋگە جۇمسالدى», دەدى د. قامزابەك ۇلى. بۇدان كەيىن الاشتانۋشى عالىم ۇيىمنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاساعان جالعىز ماعجان جۇماباەۆ دەگەن كەسىمدى پىكىر ايتۋدان الشاق بولۋعا شاقىردى.
«ەڭبەكتىڭ ۇجىمدىق جۇمىس ەكەنىن دالەلدەيتىن وي ءماتىننىڭ سوڭعى سويلەمىندە تۇر. وندا: «شىن ادەبيەتشىل, شىن اقىن بولساڭ, مىناۋ «القا» – سەنىكى. «القاعا» كىر! قۇشاعىمىز, قوينىمىز اشىق». وسى جەردەگى ۇندەۋ كوپشىلىكتىڭ اتىنان جاسالىپ تۇر. ءبىر ءداۋىردىڭ ۇعىمىن, وي-پىكىرىن بىلدىرەتىن قۇجاتتى ءبىر ادام دايىندامايدى. ءبىر ادام دايارلاعان كۇننىڭ وزىندە باسقا ازاماتتار پىكىر قوسىپ, تولىقتىرادى. سوندىقتان ءدال وسى ۇجىمدىق ەڭبەكتى دەربەس تۇلعانىڭ جەكە «كوزقاراسى» رەتىندە عانا قاراپ كەتپەۋىمىز كەرەك», دەدى ول. سونىمەن قاتار ديحان قامزابەك ۇلى تۇجىرىمدامانىڭ اتاۋىنا قاتىستى ۇستانىمىن جەتكىزدى. عالىم ايقىندامانىڭ «القا» اتاۋى مەن كىرىسپە ىڭعايىنداعى «تابالدىرىق» ءسوزىن قوسارلاماۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
وقىرمان قاۋىمعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «القا» باعدارلاماسى جوعارىدا ءسوز ەتكەن كىرىسپە مەن سوڭىندا ايتىلاتىن ۇندەۋلەردەن باسقا بەس بولىمنەن تۇراتىنىن ايتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ولار: «ادەبيەتىمىز», «بۇل كۇنگە شەيىن توڭكەرىس ءھام ادەبيەتىمىز», «ەندى توڭكەرىس ءھام ادەبيەتىمىز», «ادەبيەت نە نارسە؟ ادەبيەتتىڭ جالپى زاڭى», «ماركسشىلدىك ءھام ادەبيەت نە جازۋعا» دەپ اتالادى.
ەڭبەكتى وقىپ وتىرىپ دايارلاۋشىلاردىڭ كەڭ اۋقىمداعى ىزدەنىس ىزدەرى انىق اڭعارىلادى. سۇلۋلىقتىڭ, عىلىمي تىلمەن ايتساق ەستەتيكانىڭ ماڭىزدى بولشەگى ادەبيەت ونەرىنىڭ قىرى مەن سىرى, بۇگىنگى جاعدايى مەن كەلەشەگى, قازاق قالامگەرلەرىنىڭ جاھان ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىمەن بايلانىسى تەرەڭ تالدانىپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلادى.
العاشقى ءبولىم ك. ماركستىڭ «ادەبيەتتىڭ وزىنشە داۋىرلەۋى تەحنيكا مادەنيەتىنىڭ داۋىرلەۋىنە بايلانبايدى», دەگەن پىكىرىنەن باستاۋ الىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ قارىشتاپ دامۋىنان بۇرىن دا تەرەڭگە تامىر جايعانى ءسوز ەتىلەدى.
ال «بۇل كۇنگە شەيىن توڭكەرىس ءھام ادەبيەتىمىز» اتتى بولىمدە توڭكەرىستىڭ قازاق ادەبيەتىنە قالاي اسەر ەتكەندىگى باياندالادى. «ۇستىمىزدەگى زور توڭكەرىس – بىزگە تاريحىمىز تۋدىرعان, ءوز تاريحىمىزدىڭ قاتىناسى بولعان تانىس توڭكەرىس ەمەس, ەۋروپا تۋدىرعان جات توڭكەرىس ەدى. وسى سەبەپتەن ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز باستاپقى جىلداردا توڭكەرىس تۋرالى قولعا الارلىق ەشنارسە بولماعانى داۋسىز. ...توڭكەرىسپەن قازاق توڭكەرىسىنىڭ سىرتى عانا سوقتىققان عانا بولعانمەن, ساناسى داعدىلى جولمەن كەلە جاتتى», دەلىنەدى ماتىندە.
قازاق ادەبيەتىنىڭ باعىتى مەن باعدارى «ەندى توڭكەرىس ءھام ادەبيەتىمىز» دەپ اتالاتىن بولىمدە كەڭ باياندالادى. قازاق قالامگەرلەرى ەۋروپانىڭ پىشىندىك ەرەكشەلىگىن ىڭعايعا يكەمدەگەنىمەن, ونەرىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتولتۋما وزەگىنەن ايرىلىپ قالماۋ كەرەكتىگى انىق-قانىق ايتىلادى. «ويىمىزدا, قيالىمىزدا, ادەبيەتىمىزدە قازاق ءيسى, ازيا ءيسى شىقپاۋى مۇمكىن ەمەس» دەي كەلە, «باعىتتىڭ بار ەكەنى داۋسىز بولعانىمەن, پرولەتارياتتىڭ ءوز تاريحىنىڭ, قايىس كامزولىنىڭ ءيسى شىقپاۋعا, قازاقتىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ, ەلتىرى تۇماعىنىڭ ءيسى شىقپاۋعا مۇمكىن ەمەس» دەلىنەدى باعدارلامادا.
دۇنيەگە پرولەتارياتتىق دۇربىمەن قارايىن اپەرباقان اسەمپازدارعا «ادەبيەت نە نارسە؟ ادەبيەتتىڭ جالپى زاڭى» جانە «ماركسشىلدىك ءھام ادەبيەت نە جازۋعا» اتتى بولىمدەرىندە «ادام – اۋەلى ادام, ودان سوڭ عانا تاپتىڭ مۇشەسى» دەپ ۇستانىمىن اشىق بىلدىرەدى.
كەلەسى باياندامانى جاساعان الاشتانۋشى عالىم, ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلەشوۆ جوعارىدا ايتىلعان ادەبيەتتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنە توقتالىپ, قازىرگى ادەبيەتتانۋدىڭ جالپى جاعدايىنا جەكە پىكىرىن ءبىلدىردى.
«ۇرانشىلدىق ادەبيەتتىڭ قاس جاۋى. ۇلت زيالىلارى «القا» باعدارلاماسىن جاساي وتىرىپ, شىن ونەردى توڭكەرىسشىل توپتاردىڭ زارارىنان امان الىپ قالعىسى كەلدى. ويلارىن دالەلدى, تەورياعا ساي ەتىپ جەتكىزدى. فيلوسوفتاردىڭ كونتسەپتۋالدى يدەيالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ونەردىڭ شىن ماعىناسىنداعى ماقساتىن ايقىنداپ بەردى. ال قازىرگى ادەبيەتتانۋ سالاسىندا جارىق كورىپ جاتقان ەڭبەكتەر تەوريالىق تۇرعىدا ءالى دە تەرەڭدەپ, ناقتىلانۋى كەرەك دەپ ايتقىم كەلەدى», دەدى ە.تىلەشوۆ.
قازىر ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الاش ارداقتىلارى ەڭبەگىنىڭ ساباقتاستىعى رەتىندە «القا» ادەبي-مادەني كلۋبى جۇمىس جاسايدى. ادەبيەتكە جانى جاقىن ستۋدەنتتەر كلۋبقا قوسىلىپ, شىعارماشىلىعىن شىڭدايدى. وسى رەتتە الاشتانۋشى عالىم, پروفەسسور, وقۋ ورداسىنداعى «القا» كلۋبىنىڭ العاشقى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى راقىمجان تۇرىسبەك جاستاردىڭ ادەبي دامۋ ۇدەرىسى تۋرالى ءسوز ەتتى.
«القا» – قازاق زيالىلارىنىڭ ازاتتىق باعىتىنداعى ۇستانىمىن, ۇلت جازۋشىلارىنىڭ ەلدىك مۇددە جولىنداعى كوزقاراستارىن ايقىندايتىن تەمىرقازىعى بولعانى انىق. بەرتىندە, ادەبي بىرلەستىكتەرگە جەتەكشىلىك جاساعان تۇستا – «القا» مانىنە كەڭ تۇردە ماڭىز بەرىلىپ, كەش-كەزدەسۋلەر مەن سۇحبات الاڭدارىندا جۇيەلى ءسوز ەتىلدى. بۇل باعىت ستۋدەنت جاستار, جاس عالىمدار ارقىلى جالعاسىپ كەلەدى. جاستاردىڭ باسىم بولىگى ابايدىڭ رۋحاني الەمىنە قۇشتار. الاش ارىستارى ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا», «قىرىق مىسال», م. دۋلات ۇلىنىڭ «ويان, قازاق!» تۋىندىلارىن ءجيى قولعا الادى. م. جۇماباەۆتىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن», «تولقىن», «جۇلدىزدى – جۇزىك, ايدى القا عىپ بەرەيىن», «سەن سۇلۋ», «شولپى», ء«سۇي, جان ساۋلەم», س. تورىايعىروۆتىڭ «الاش ۇرانى» ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ, تاقىرىپتىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارىپ, ايشىقتى-ناقىشتى ءمانى مەن تەرەڭ يىرىمدەرىنە ەركىن ەنەدى. ج. ايماۋىت ۇلىنىڭ «ماعجاننىڭ اقىندىعى تۋرالى», «ۇلتتى ءسۇيۋ», «قازاقتىڭ وزگەشە مىنەزدەرى» ( م. اۋەزوۆپەن بىرگە) ماقالالارىنا ءمان بەرىپ, مازمۇن-سىرىنا دەن قويىپ, ەلدىك مۇددە, ۇلتتىق مۇراتقا قاتىستى ماڭىزدى تۇستارىنا قۇشتارلىق تانىتادى», دەي كەلىپ «القا» ۇيىمى ۇستانعان الاششىل باعىت, ازاتتىق رۋحى قازىرگى جاستار بويىندا دا بار ەكەندىگىن جەتكىزدى.
«بۇدان بايقالاتىنى, ەلدىڭ اماندىعى, جەردىڭ بۇتىندىگى, تۇتاستىق پەن تىنىشتىق ميسسياسى – جاستار بويىنان تابىلىپ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ, ءبىلىم-عىلىمعا, ەڭبەككە, ومىرگە قۇشتارلىق سىندى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى تەرەڭ تانىلادى. ارعى ارنالارداعى ءداستۇر تاعىلىمى, اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ازات ەل, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ, تاۋەلسىزدىك رۋحىنا قاتىستى كوزقاراس-ۇستانىمى جاس ۇرپاق بويىندا بارى بايقالىپ, جالعاستىق پەن ساباقتاستىق تاپقانى كوڭىل قۋانتادى. ەرتەڭگە سەنىم ۇلعايىپ, ءۇمىت ارتا تۇسەدى», دەيدى ر. تۇرىسبەك.
قازىر «القا» ۇيىمى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, phd جانبوتا كارىپباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە. ءىس-شارادا ۇيىم مۇشەلەرى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, اندەرىن شىرقادى. ال مادەني ماجىلىسكە ارنايى شاقىرىلعان قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى, جىرشى ۇلدانا نۇرتۋعانقىزى ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىنىڭ ءۇزىندىسىن سىر ماقامىنا سالىپ, جىردى جاڭاشا جاڭعىرتتى.
جيىن سوڭىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سونداي-اق فاكۋلتەت دەكانى سەرىكزات دۇيسەنعازى عالىمدار مەن شاكىرتتەرگە العىسىن ايتىپ, «القا» ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.