«تۇركىستان ەكى دۇنيە ەسىگى عوي» دەپ ماعجان جىرلاعانداي, شەجىرەلى قالانىڭ تاريحى ارىدە جاتىر. تۇركى مادەنيەتىنە وراسان زور ۇلەس قوسقان عۇلاما ياساۋيدان باستاپ, كيەلى توپىراقتان قانشاما عالىمدار تۇلەپ ۇشتى. رۋحاني استانانىڭ كوركى بۇگىندە جاڭاشا سيپات الىپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى.
تۇركىستان قالاسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى اياسىندا «ادىلەتتى قازاقستان: عاسىرلار عۇلامالارى جانە تۇركىستان» تاقىرىبىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە كوشپەلى پلەنۋم ءوتتى. كەلەلى جيىنعا اقىن-جازۋشىلار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسىپ, رۋحاني-مادەني ماسەلەلەردى تالقىلادى. پلەنۋم بارىسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مەرەكە قۇلكەنوۆ ۇيىمنىڭ اتقارعان قىزمەتتەرى, الداعى جوسپارلارى مەن كوشپەلى جيىننىڭ ماقساتتارى تۋرالى بايانداپ ءوتتى.
– بۇگىن ءبىز «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىن تالقىلاي وتىرىپ, ۇلى عۇلامالاردىڭ دانالىعى مەن تۇركىستاننىڭ رۋحاني ماڭىزىن جاڭا زامانعا بەيىمدەۋگە جينالدىق. تۇركىستان – تاريح پەن مادەنيەتتىڭ كۋاسى عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى. قوجا احمەت ياساۋي: «كىسى ءوز كەمشىلىگىن تۇزەپ, رۋحاني كەمەلدەنەدى» دەگەن. بۇل ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى باستى قاعيدا بولۋعا ءتيىس. ءال-فارابي: «ادىلەتتىلىك – بارلىق نارسەنىڭ نەگىزى» دەپ, زاڭ ۇستەمدىگى مەن تەڭدىكتىڭ قوعامداعى ماڭىزىن كورسەتكەن. ال يبن سينا: «ادىلەتتى قوعامدا ءار ادام ءوز قادىرىنە ساي ورنىنا يە» دەسە, ءال-عازالي ادىلەتتىلىك ارقىلى ىشكى ۇيلەسىمدىلىككە جەتۋگە بولاتىنىن ايتقان. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ: «ادام بولام دەسەڭ, ارلى بول» دەگەن وسيەتى دە ادىلدىك پەن ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ادەبيەت پەن مادەنيەت ارقىلى ۇرپاق ساناسىنا ادىلەتتىلىكتىڭ بيىك ۇلگىسىن ءسىڭىرۋ. ۇلى عۇلامالاردىڭ دانالىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ, «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىن العا جىلجىتىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ مەن تەڭدىكتى قوعامعا ەنگىزۋ جولىندا كۇش سالۋىمىز قاجەت, – دەدى ول. وداق توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل پلەنۋم ۇلتتىق ادەبيەت پەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدى, سونداي-اق تۇركىستاننىڭ تاريحي-مادەني ءرولىن تەرەڭىرەك تانىتۋدى كوزدەيدى.
جيىندا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى شەرحان تالاپ مينيستر ايدا بالاەۆانىڭ ارنايى قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ, جيىنعا قاتىسۋشىلارعا شىعارماشىلىق تابىس تىلەدى. سونىمەن قاتار تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرتاي التاەۆ پەن كورنەكتى جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلى جيىننىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ونىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا تيگىزەر ىقپالى تۋرالى سۇبەلى ويلارىن ورتاعا سالدى.
پلەنۋمدا بايانداماشىلار رۋحاني, تاريحي جانە ادەبي تاقىرىپتاردى قامتيتىن وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, وتكەننەن سىر تارتتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك «قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىتۋدىڭ التىن قاقپاسى» تاقىرىبىندا ادەبيەت ارقىلى قازاقستاندى الەمگە تانىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ۇلتتىق ادەبي مۇرامىزدى جاھاندىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ال جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ «عۇلامالار, زامانالار, جىلدار» تاقىرىبىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ ۇلى عۇلامالارىنىڭ مۇراسى مەن ولاردىڭ زامانا كوشىندەگى ورنى تۋرالى اۋقىمدى شولۋ جاسادى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىك ەلىكباي «ادىلەتتى قازاقستان: اۋليە ءماشھۇر فەنومەنى» تاقىرىبىندا ۇلتتىق تاريح پەن ادەبيەتتەگى ادىلەتتىلىك كونتسەپتسياسىن اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شىعارمالارى ارقىلى كورسەتتى. سونىمەن قاتار ءدىنتانۋشى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زىكىريا جانداربەك «قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوجا احمەت ياساۋي ءىلىمىنىڭ ىقپالى» تاقىرىبى ارقىلى تۇركىستاننىڭ رۋحاني ورتالىق رەتىندەگى ماڭىزىن ياساۋي ءىلىمى نەگىزىندە ءتۇسىندىرىپ, ۇلتتىق بولمىسقا عۇلامانىڭ قوسقان ۇلەسىن اتاپ ءوتتى.
پلەنۋمنىڭ رەسمي بولىمىنەن كەيىن قاتىسۋشىلار تۇركىستاننىڭ مادەني-رۋحاني اتموسفەراسىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك الدى. ات ارىتىپ كەلگەن قادىرلى قوناقتارعا جەرگىلىكتى ونەرپازداردىڭ قاتىسۋىمەن «القوڭىر» جانە «سامعاۋ» بي انسامبلدەرى كونتسەرتتىك باعدارلاماسىن ۇسىندى. ءان مەن جىردان شاشۋ شاشقان كەش كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, قوناقتاردىڭ كوڭىلىندە ايتۋلى اسەر قالدىردى.
ايتا كەتەيىك, «عاسىرلار عۇلامالارى جانە تۇركىستان» تاقىرىبىنداعى پلەنۋم قازاق ادەبيەتى مەن رۋحانياتىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ كەلەدى. تۇركىستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جاڭاشا قىرىنان تانىتۋعا باعىتتالعان ەلەۋلى جيىن جازۋشىلار مەن زيالى قاۋىمنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىن كورسەتىپ, ادەبيەت پەن رۋحاني دامۋدىڭ التىن كوپىرىنە اينالىپ وتىر.