بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى مەن قاۋىپسىزدىگىنەن بولەك ولاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋى دا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساۋلىعىن ويلاۋدان تۋعان بۇل باستامانى جۇزەگە اسىرۋدا ەڭ الدىمەن ساپاعا, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋىنا ءمان بەرۋ قاجەت. بالانىڭ مەكتەپ اسحاناسىنان قارىن تويدىرعانىن قاناعات تۇتپاي, ونىڭ نە ءىشىپ, نە جەپ جۇرگەنىن ۇلكەندەر دە قاداعالاعانى ءجون.
قارالعانى – 9 ملرد تەڭگە
مەكتەپ بالاسىنىڭ تاماعىنان مەملەكەت اقشا اياپ جاتقان جوق. جىل سايىن ءار وبلىس بيۋدجەتىنەن قارجى ءبولىنىپ, مەكتەپ اسحانالارىندا كاسىپكەرلەر ىستىق اس ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. مىسالى, بىلتىر قىزىلوردا وبلىسىندا بۇعان 8,7 ملرد تەڭگە بولىنسە, بيىل قارالعانى 9 ملرد. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كوتەرىلەتىنى ەسكەرىلىپ, بۇل قارجىنىڭ جىل سايىن 10-12 پايىزعا ءوسىپ وتىراتىنى تاعى بار.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 87 331 بالا, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن 35 067, باستاۋىش سىنىپتارداعى 52 264 وقۋشى تەگىن تاماقپەن قامتىلعان. ۇكىمەتتىڭ №320 قاۋلىسىنداعى 15-قوسىمشاعا سايكەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى اس ءمازىرىنىڭ نورمالارى بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي ءبولىنىپ, بىررەتتىك تاماقتانۋ قۇنى ايماقتا ورتا ەسەپپەن 580 تەڭگە بولىپ وتىر. ءبىلىم وشاقتارى اسحانالارىندا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۇلتتىق سالاۋاتتى تاعامتانۋ ورتالىعى ۇسىنعان «مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تاعام راتسيونى بويىنشا بىرىڭعاي ستاندارتتار» ادىستەمەلىك ۇسىنىمدارىنا سايكەس ءتورت اپتالىق ءمازىر جاسالعان. دەگەنمەن, ايماقتا اسحاناسى جوق مەكتەپتەر دە بار. جالپى, وبلىستاعى 297 مەكتەپتىڭ 290-ىندا ىستىق اس بەرىلسە, جەتەۋىندە بۋفەتتىك قۇرعاق تاماق ۇيىمداستىرىلعان. بۇلاردىڭ قاتارىنا مەكتەپ-ينتەرناتتار كىرمەيدى.
2024-2025 وقۋ جىلىندا ايماقتاعى 204 مەكتەپتە ىستىق تاماق ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 2,4 ملرد تەڭگەلىك كونكۋرستى وبلىستىق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ باسقارماسى وتكىزدى. وسىعان دەيىن تەك استانا قالاسىندا قولدانىلعان بۇل باستامانىڭ كوزدەگەنى – ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى مەن كاسىپكەر اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ.
باقىلاۋ ناتيجەسى نە كورسەتتى؟
جالپى, وسى باعىتتا مونيتورينگكە قاتىسقاندار مەكتەپ اسحاناسىنا تۇراقتى باقىلاۋ جاسايتىن براكەراجدىق كوميسسيانىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەمەي وتىرعاندىعىن ايتادى. بالالاردى تاماقپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ بويىنشا انىقتالعان ولقىلىقتار دا بار. بىلتىرعى جەلتوقسان ايىنان باستاپ پروكۋراتۋرا ۇسىنىسىمەن 262 مەكتەپ اسحاناسى جوسپاردان تىس تەكسەرىلىپتى. ونىڭ بارىسىندا كۇن سايىن اس بلوگىندە اسپازدىڭ ناقتى اس مازىرىنە سايكەس دايىن استىڭ تاۋلىكتىك سىناماسىن 48 ساعاتقا تولىق قالدىرماۋى, اس دايىندايتىن كاستريۋلدەرگە بەلگى سوعىلماۋى, اس دايىنداۋ تسەحىندا قول كەپتىرگىشتىڭ جوقتىعى, تەز بۇزىلاتىن تاعامداردىڭ جانە دايىن اسپازدىق ونىمدەر ساپاسى جايلى اقپاراتتىڭ ورگانولەپتيكالىق باعالاۋ جۋرنالىندا تالاپقا ساي تولتىرىلماۋى سەكىلدى كەمشىلىكتەر انىقتالعان. ازىق-ت ۇلىك قويماسىندا تاعام ونىمدەرىنىڭ تارتىپكە ساي ساقتالمايتىندىعى دا بەلگىلى بولىپتى. وبلىستاعى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى باسشىنىڭ ورىنباسارى ەرلان ۇزاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا سانيتاريالىق قاعيدالار تالاپتارىن بۇزعاندارعا 166 حاتتاما تولتىرىلىپ, ايىپپۇل سالىنعان.
«بۇگىنگى كۇنى انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىعى جويىلدى. حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاماتتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, تاعامنان ۋلانۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وبلىستىق ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارى مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى جۇمىسشى توپتار قۇرىپ, وقۋ جىلىنىڭ باسىندا بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا اقپاراتتىق تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ءبىزدىڭ دەپارتامەنت پەن اۋماقتىق باسقارمالار ماماندارى مەكتەپتەگى اسحانا قىزمەتكەرلەرى مەن مەيىربيكەلەر اراسىندا تاعامنان ۋلانۋدىڭ الدىن الۋ, دۇرىس تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ, قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارىنا قويىلاتىن سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتار, تاعامداردى وڭدەۋ, ساقتاۋ تالاپتارى بويىنشا اقپاراتتىق تۇسىندىرمە جۇرگىزىپ, ادىستەمەلىك-تاجىريبەلىك كومەكتەر كورسەتىلدى», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ەسەبىندە بيىلعى قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ۆەدومستۆوارالىق ساراپتامالىق توپ وڭىردەگى 284 مەكتەپتى جانە ءبىر ءسۇزىپ شىققانى ايتىلادى. ونىڭ قورىتىندىسىندا كاسىپكەرلەر مەن مەكتەپتەردەگى براكەراجدىق كوميسسيا جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر ءالى دە قايتالانىپ وتىرعانى بەلگىلى بولىپتى. وبلىس ورتالىعىنداعى №187,198,233,268 جانە 282 مەكتەپتەردە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى كورسەتىلگەن ءتىزىم بولماعان. تاعى 3 ءبىلىم وشاعىندا كاسىپكەرلەردىڭ تىيىم سالىنعان ونىمدەردى ساۋدالاپ كەلگەنى انىقتالعان. ءتىپتى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ قورىتىندىسىن الماعان مەكتەپ اسحانالارى دا از ەمەس.
كاسىپكەردىڭ كوزدەگەنى نە؟
وسىدان ءسال بۇرىن «ادىلدىك جانە وركەندەۋ» قوعامدىق قورى مەكتەپتەردە بەرىلەتىن اس ساپاسىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك ساۋال جۇرگىزىپ ەدى. قور سايتىنداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە وقيتىن بالالار اتا-انالارىنىڭ تەك 53 پايىزىنىڭ عانا ءبىلىم وشاعىنداعى تاماقتاندىرۋ ساپاسىنا كوڭىلى تولاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەلدىڭ ءار ايماعىنان 10 مىڭ اتا-انا جاۋاپ بەرگەن ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 20 پايىزدان استامى بەرىلەتىن تاماق مولشەرى تىم از دەپ سانايدى ەكەن.
مەكتەپتەگى تاماق ساپاسىنا كوڭىلى تولاتىنداردىڭ ۇلەسى مىناداي: اتا-انالاردىڭ 45% مەكتەپ اسحانالارىندا بەرىلەتىن تاماقتىڭ ساپاسىن جاقسى, ال 8% وتە جاقسى دەپ باعالاعان. جيىرما بەس پايىزى قاناعاتتانارلىق دەگەن باعا بەرسە, 10%-ى وتە ناشار دەگەن.
بالالارى قالا مەكتەبىندە وقيتىن اتا-انالاردىڭ 37% عانا تاماق ساپاسىن جاقسى دەپتى, بۇل كورسەتكىش اۋىل مەكتەپتەرىندە 60%. قالا مەكتەبىنىڭ اسحاناسىندا بەرىلەتىن استىڭ ساپاسىن 17% اتا-انا ء«دامسىز, ءنارسىز» دەسە, مۇنداي باعانى اۋىلدىق جەردەگى قاناعاتشىل اكە-شەشەنىڭ تەك 7% عانا بەرىپتى.
ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ءبىراز كاسىپكەرمەن حابارلاستىق. كوپشىلىگىنىڭ ايتاتىنى – 565-580 تەڭگە ارالىعىنداعى قارجىنىڭ ازدىعى. مەكتەپ اسحانالارىندا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۇلتتىق سالاۋاتتى تاعامتانۋ ورتالىعى ۇسىنعان «مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تاعام راتسيونى بويىنشا بىرىڭعاي ستاندارتتار» ادىستەمەلىك ۇسىنىمدارىنا وزگەرىس ەنگىزىلسە دەيتىندەر دە از ەمەس. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءىرى قالالاردا بالا باسىنا بولىنگەن قارجى 800 تەڭگەدەن اساتىن كورىنەدى. استانادا بۇدان بولەك كوممۋنالدىق شىعىندار مەن تاسىمالعا قوسىمشا قارجى قارالادى ەكەن. ال جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ىستىق تاماقتان بولەك, ۇن ونىمدەرىن ءپىسىرىپ ساتىپ تاپقان قارجىسىن جۇمىسشىلاردىڭ ايلىعىنا, كوممۋنالدىق شىعىندارعا جۇمساپ وتىر ەكەن. تەكسەرۋشىلەردىڭ تىم كوپتىگىن ايتقاندار دا كەزدەستى. بىراق نەگە ەكەنى قايدام, تەلەفون ارقىلى تىلدەسكەندە ىركىلمەگەندەر وسى ويلارىن ءباسپاسوز بەتىنە شىعارۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى.
ارال اۋدانىنداعى بىرنەشە مەكتەپتە ىستىق تاماق دايىندايتىن كاسىپكەر سۆەتلانا قالماعامبەتوۆا 41 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ول اسحانا جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە بار جاعداي جاسالعانىن ايتادى.
«دايىنداعان اسىمىز بالالاردىڭ دا, اتا-انالاردىڭ دا كوڭىلىنەن شىعادى. ءبىز ءۇشىن ەلدىڭ باعاسى مەن ۇسىنىس-پىكىرلەرىنىڭ ورنى بولەك. وسىدان دا جاقىندا قالا مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە اتا-انالارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. وندا بالانىڭ اس تالعامى جونىندە اشىق پىكىرلەستىك. بارلىق تالاپتى ساقتاپ, جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. باعاسىنا كەلسەك, ارينە, شاما-شارقىمىزشا جەتكىزۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. بىراق بالانىڭ كۇندىك جەيتىن ەتى مەن ىشەتىن ءسۇتىنىڭ قۇنىنان قارجىنىڭ جەتىسپەيتىنىن بىلۋگە بولادى. ازىق-ت ۇلىكتى ءوزىمىز كەلىسىمگە وتىرعان كاسىپكەرلەردەن الامىز. بالالاردى تاماقتاندىرۋعا بولىنگەن ۋاقىت وتە از. سونى ۇزارتسا دەگەن تىلەگىمىز بار. سوسىن اس مازىرىنە ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرى كوبىرەك ەنگىزىلسە», دەيدى كاسىپكەر.
وسى قارجىنى ۇقساتا الماي وتىرمىز
بۇل – ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا وكىلى داۋرەن شارىپباەۆتىڭ پىكىرى. مىسالى, بيىلعا بولىنگەن 9 ملرد تەڭگەگە وبلىس اۋماعىندا 59 كاسىپكەر جۇمىس ىستەپ وتىر. بۇل ءبىر كاسىپكەر بىرنەشە مەكتەپتى قامتىپ وتىر دەگەن ءسوز. قارجى از, كاسىپ ءتيىمسىز بولسا وسىلاي جاسار ما ەدى؟
ء«تارتىپ بويىنشا تەندەردەن ۇتقان كاسىپكەر تاعى 3 جىل كەلىسىم نەگىزىندە جۇمىس ىستەي الادى. وبلىستىق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ باسقارماسى بيىلعا قارالعان اقشادان 2,4 ملرد تەڭگەلىك كونكۋرستى وتكىزدى. قالعان 6,6 ملردى جاڭاعىداي كەلىسىم ارقىلى كەتىپ وتىر. بىلتىر تەكسەرگەندە سولاردىڭ كوپشىلىگىنەن كەمشىلىك بايقالعان. اكت جاساپ, كەلىسىمدى بىرجاقتى بۇزۋعا وسىنىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر ەدى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەشقانداي زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدىڭ كەرەگى جوق. مەكتەپ باسشىلارى, ونداعى اسحاناعا تۇراقتى باقىلاۋ جاسايتىن براكەراجدىق كوميسسيا تازا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ونى ءبىلىم باسقارماسى تۇراقتى قاداعالاپ وتىرعانى ءجون. وسىلاي جاساسا, ءبارى بىردەن شەشىمىن تابادى», دەيدى داۋرەن ساقتاپبەرگەن ۇلى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ وبلىس بويىنشا وكىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2018 جىلعى 31 قازانداعى №598 بۇيرىعىنىڭ تالاپتارى دا ساقتالماي وتىرعانىن ايتادى. وندا تاماقتاناتىن وقۋشى سانىنا بايلانىستى اسحانادا نەشە اسپازدىڭ قىزمەت كورسەتەتىنى ناقتى بەلگىلەنگەن. ال بىزدە تەندەرگە ۇسىنىلعان قۇجاتتاردان ءبىر ادامنىڭ بىرنەشە مەكتەپكە «قىزمەت كورسەتەتىنىن» بايقايسىز. ونىڭ ءبىر مەزەتتە بارىنە قالاي ۇلگەرىپ جۇرگەنى ەشكىمدى ويلاندىرىپ وتىرعان جوق.
«قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۇلتتىق سالاۋاتتى تاعامتانۋ ورتالىعى ۇسىنعان اس ءمازىرىن وزگەرتۋگە بولماس. بىراق سونىڭ ىشىنەن بالانىڭ تابەتىنە قاراي دايىنداۋعا بولادى عوي. مىسالى, بالالار اراسىندا «WhatsApp» ارقىلى ساۋال جۇرگىزىپ, سونىڭ نەگىزىندە بالا تابەتىنە قاراي اس ازىرلەنسە اتا-انا تاراپىنان «بالام مەكتەپ تاماعىن ىشپەيدى» دەگەن ارىز دا ازايار ەدى. وسىلاي ەتكەندە كۇندەلىكتى وقۋشى اۋىز دا تيمەيتىن استى دايىنداۋدان تىيىلىپ, قارجىنى دا ۇنەمدەر ەدىك. مۇنىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرۋ مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ قولىندا. وسى ماسەلەگە بايلانىستى وتىرىستاردا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى وكىلدەرى مونيتورينگ قورىتىندىسىن تىزبەلەپ شىعادى, ال شارا قولدانۋعا ق ۇلىقسىز. ءتىپتى وسى باعىتتا ساراپتاما دا جاسالماعان. وسىنىڭ سالدارىنان تالاپقا باعىنباعان كاسىپكەر ەش الاڭسىز جۇمىس ىستەپ وتىر», دەيدى ول.
ءبىر كاسىپكەردىڭ 4-5 مەكتەپكە قىزمەت كورسەتۋىنىڭ قاۋىپتى تۇستارى دا بار. مىسالى, جۋىردا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جۇزدەگەن بالا استان ۋلانىپ, ارتى ۇلكەن شۋعا ۇلاسقانىن كوردىك. ايتقان جەردەن اۋلاق, ەگەر وسىنداي جاعداي قايتالانا قالسا, تاماقتان ۇشىنعاندار قاتارىندا بىرنەشە ءبىلىم وشاعى وقۋشىلارى تابىلارى تالاسسىز.
بالا ءۇشىن كىم بولسا دا بارىن بەرەتىنى بەلگىلى. بىراق وبلىس بيۋدجەتىنەن بولىنگەن قىرۋار قارجىنىڭ ءار تيىنى ەسەپتە بولۋى كەرەك. بۇل مەكتەپ اسحاناسىنا دۇرىستاپ ءمان بەرەتىن كەزدىڭ الدەقاشان جەتكەنىن كورسەتەدى.
قىزىلوردا