اجارى اشىلعان «ايسۇلۋ»

ءيا, ۋاقىت ديىرمەنى «استانا وپەرانى» بەينەبىر جارتى عاسىر بۇرىنعى كەزەڭگە كوشىرگەن ءتارىزدى. يىناعاشى بار اۋىل قۇدىعى, قارا قازانىندا باۋىرساق پىسكەن ىستىق پەش, شىنايى كولەمدەگى سيىرلاردىڭ مۋلياجدارى مەن ءشوپ ماياسى... – وسىنىڭ بارلىعى شىعارماشىلىق قۇرامنىڭ ايتۋلى وپەراعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن بىردەن بايقاتادى. ايتسە دە, «وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى وزەكتى بولعان ماسەلەنى بۇگىنگى كورەرمەن قابىلداي قويار ما ەكەن؟» دەگەن كۇدىكتىڭ دە كوڭىل تۇكپىرىندە تۇراقتاعانى بەلگىلى. بىراق پرەمەراعا جينالعان كورەرمەن قاراسى مەن ىقىلاسى ول ويىمىزدان تەز اينىتتى.

تاريحقا ۇڭىلسەك, «ايسۇلۋدىڭ» العاشقى كورسەتىلىمى بولعان ساتتەن باس­تاپ 60 جىل ىشىندە بۇل شىعارمانىڭ شامامەن 10 ءتۇرلى نۇسقاسى قويىلىپ­تى. ونىڭ كەيبىرەۋى اناعۇرلىم ءساتتى شىقسا, كەلەسىسىنىڭ ءبىر قايناۋى ىشىندە كەتىپ جاتتى. قويىلىم ءوز ءداۋىرىنىڭ جاڭالىعىنا اينالىپ, وپەراداعى كوڭىلدى اتموسفەرا 1964 جىلدىڭ اۋديتورياسى ءۇشىن ەرەكشە وزەكتى بولدى. ول كەزدە ساحنادا ەرمەك سەركەباەۆ, روزا جامانوۆا, اباي بايتوعاەۆ سىندى ءبىرتۋار شەبەرلەر كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالسا, قازاق مۋزىكاسىنداعى جاڭا جانردىڭ ءىزاشارى رەتىندە «ايسۇلۋ» سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ دارىنىن كورسەتكەن بىرەگەي وپەرا بولدى. كومپوزيتور تۇڭعىش كومەديالىق وپەرا جازا وتىرىپ, كلاسسيكالىق ونەردىڭ ودان ءارى دامۋىنا جول سالدى ءارى ەڭ شىنايى سەزىمدەرگە باۋليتىن تۋىندىدا ۇلتتىق مۋزىكا مەن درامانىڭ تارتىمدى توعىسۋىن شەبەر كورسەتە ءبىلدى. 

سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي «استانا وپەرا» ۇجىمى «ايسۇلۋعا» قايتا ءۇڭىلىپ, ءوزىنىڭ بىرەگەي نۇسقاسىن جاساپ شىعىپتى. ءبىز تاماشالاعان قويىلىمدا تىڭ يگەرۋشىلەر تۋرالى سيۋجەت قۇرعان ليبرەتتو اۆتورلارى قانابەك بايسەيىتوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ تاندەمىندەگى ادەمى ءازىل ساحنانى جىلۋلىق پەن اڭعالدىققا تولتىرىپ, تۋىندىنىڭ كومەديالىق شيەلەنىسىن ارتتىردى. بۇل جولدا ساحنا درا­ماتۋرگياسىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ جولدارى بارىنشا جان-جاقتى قىرىنان قاراستىرىلعانىن بايقادىق جانە ۇجىمنىڭ ونىسى ءتىپتى دە ءساتسىز ەمەس. قويىلىم توبىنىڭ مالىمەتىنشە, ول ءۇشىن مۇراعاتتاردا تىڭعىلىقتى جۇمىس اتقا­رىلىپ, كومپوزيتور مەن ليبرەتتو اۆتور­لارىنىڭ قولجازبالارى جان-جاقتى زەرت­تەلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن كورىنىستەر مۋزىكا­لىق دراماتۋرگيانىڭ كومەديالىق سارىنى مەن جەڭىلدىگىن مۇقيات ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ تەرەڭدىگى مەن قارقىنىن جاڭاشا سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. باسقاشا بايىپتاساق, «استانا وپەرا» تەاترى سوليس­تەرىنىڭ ورىنداۋىنداعى «ايسۇلۋ» وپەرا­سى ۆوكالدىق شەبەرلىكتى, اكتەر­لىك مانەرلى­لىك پەن تىڭ رەجيسسەرلىك پايىم­داۋ­دى ۇيلە­­سىمدى بىرىكتىرگەن مۋزىكالىق, درامالىق تۇتاس تۋىندى رەتىندە اشىلدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.

قويىلىم ۆوكزال ساحناسىمەن اشىلادى. قوزعالىس, ءۇمىت پەن جاڭا باستامالار­دىڭ سيمۆولى ىسپەتتى كورىنىس ەرەنباق تويكەنوۆتىڭ ديناميكاعا نەگىزدەلگەن رەجيس­سەرلىك تۇجىرىمداماسىن انىق اتاپ كورسەتەدى. ءبىرىنشى اكتىدە رەجيسسەرلەرگە ۇيرەنشىكتى الماتىلىق بازار ساحناسىنىڭ ورنىنا جاندى اتموسفەرا سالتانات قۇرعان ۆوكزالدىڭ ادەمى كارتيناسىن كورەمىز. كەلۋشىلەر مەن جەرگىلىكتى جاستار وندا جاڭا مۇمكىندىكتەر ىزدەۋ ءۇشىن جينالعان. ال حاسەننىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋىن تويلاۋ ساحناسى كورەرمەندەردى كەڭەستىك داۋىرگە الىپ بارادى. مۇندا مۋزىكا مەن باسقا دا دەتالدار سانادا قالعان وتكەن كەزەڭنىڭ جاندى كورىنىسىن جاسايدى.

ەكىنشى اكتىدە قويىلىم كولحوزعا اۋىسادى. مۇندا دەكوراتسيالار ساۋىنشىلار مەن اعاش شەبەرلەرىنىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەگىن پاش ەتىپ, ساحنانى جۇمىس كۇندەرىنىڭ قۋاتىمەن تولتىردى. ارتىستەر اۋىل ءومىرىنىڭ جارقىن كورىنىستەرىن جاسادى. اتاپ ايتساق, بيدون مەن شەلەك ۇستاعان قىزدار, قۇرال-ساي­ماندارىن كوتەرگەن شەبەرلەر, ءشوپ قورا­سىنداعى جۇمىستار – وسىنىڭ بارلىعى شىعارما اتموسفەراسىن شەبەر دە شىنايى جەتكىزەدى.

وسى تۇستا, اسىرەسە قويىلىمدى بە­زەندىرۋ ءارى كوستيۋمدەردى زامانعا ساي بەدەرلەۋدە ستسەنوگراف مامانداردىڭ ەڭبەگى ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر­لەرى سوفيا تاسماعامبەتوۆا مەن پاۆەل دراگۋنوۆتىڭ سپەكتاكلدى كوركەمدىك بەزەندىرۋى 60-جىلدارداعى تۇرمىس-تىر­شىلىكتى سول قالپىندا جاڭعىرتتى. ۆوك­زالدىڭ, الماتىداعى پاتەرلەردىڭ, كولحوز ساحنالارىنىڭ بەزەندىرىلۋىنەن باستاپ, جارقىن دا سان الۋان كوستيۋمدەرگە دەيىن كوپتەگەن دەتالدار مۋزىكالىق تۋىندىنى ءساتتى تولىقتىردى. ساحنا سۋرەتشىلەرىنىڭ شەبەر قولى مەن شەكسىز قيالىنان تۋعان كوستيۋمدەر سول ءداۋىردىڭ اتموسفەراسىن شىنايى جەتكىزدى. اتاپ ايتساق, ۇزىندىعى تىزەدەن ءسال اساتىن ايەلدەر كويلەگى – بۇل كەڭەستىك ءساننىڭ كلاسسيكاسى, الايدا XVII-XVIII عاسىرلارداعى كوستيۋمدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنگەن تەاتر تىگىنشىلەرى مۇنداي كيىمدەرگە ءجيى تاپ بولا بەرمەيدى. ءجۇن, جاككارد, جىبەك ءتارىزدى تابيعي ماتالاردان دايىندالعان ەرلەر كوستيۋمدەرى ىشكى جانە سىرتقى قالتالار, يىقباۋ, استار سىندى مۇقيات ويلاستىرىلعان ەلەمەنتتەرمەن تولتىرىلعان. ورىنداۋشىلاردىڭ ەكى قۇرامىنا جالپى سانى 239 كوستيۋم دا­يىن­­دالىپتى. ونىڭ ىشىندە ۇيلەنۋ تويى ساحناسىنا ارنالعان التى كلاسسيكالىق توي كويلەگى مەن التى ەرلەر كوستيۋمى بار. كيىمدەردىڭ بارلىعى سول زاماننىڭ كەربەزدىگىن ۇستەيتىن شليتستەر مەن كوكەتكالار قوسىلىپ, دەنەگە قونىمدى ەتىپ جاسالعان. ءبىرىنشى اكتىگە ارنالعان كوس­تيۋمدەردە كوكتەمگى جۇمساق تۇستەر مەن قالا جاستارىنىڭ ءستيلىن كورسەتەتىن جولاق ماتالار باسىم بولسا, ال ەكىنشى اكتىدە كورەرمەندەر ناعىز كەڭەس زامانىنداعى اۋىلعا تاپ بولادى. سول تالاپقا ساي مۇندا كيىم اۋىل ناقىشىن جەتكىزەدى.

ساحنا دەكوراتسياسى دا اسقان مۇقيات­تىلىقپەن جاسالىپتى. «سويۋز­پەچات» دۇڭگىرشەگى, شامدار مەن ۆاگوندار بار تەمىرجول ۆوكزالى قويىلىمداعى ما­ڭىزدى ەلەمەنت بولدى. بىلعارى شابادانداردى قوسا العاندا وسىنىڭ بارلىعى سول كەزەڭنىڭ جولداعى ءومىرىن ەسكە سالىپ, حيكايا باستالعان اتموسفەرانى, ياعني جاس سەركە الماتىنى باعىندىرۋعا كەتەتىن ءساتتى كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. تەاتر بۋتافورلارى دا اۋىلدىڭ شىنايى كورىنىسىن شەبەر جاساعان. ولار سيىرلار ءمۇسىنىن پەنوپلاس­تان ويىپ, پاپە-ماشەمەن قاپتاپتى. سونىمەن قاتار وتىن, زەمبىل ايىر ءتارىزدى باسقا دا كوپ­تەگەن دەكوراتسيا ەلەمەنتتەرىن تاماشا تالعاممەن ازىرلەگەنىن كورىپ, كاسىبي ماماندار ەڭبە­گىنە شىن ءتانتى بولدىق. ساۋساعى­نان شەدەۆر تۋعان شەبەرلەر ءتىپتى بۋتافور­لىق باۋىرساق جاساۋدىڭ دا امالىن ءساتتى تاپ­قان. لاتەكسپەن قاپتالعان باۋىرساقتار ساحنادا سونداي شىنايى كورىنەدى. اسىرەسە ءتۇتىنى بۇرقىراپ, ۇستىندە باۋىرساق پىسكەن قارا پەش اۋىلدى ساعىنعان كورەرمەننىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.

قويىلىمدا «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يە­­گە­رى ايزادا قاپونوۆا مەن نازىم ساعىنتاي ورىنداعان ايسۇلۋ پارتياسى ايرىقشى قوشەمەتكە لايىق. ايسۇلۋدىڭ ايگىلى ارياسىندا انشىلەر كولحوزدىڭ ءبىرىنشى سۇلۋى بەينەسىنىڭ شىنايىلىعى مەن تەرەڭ ەموتسيالىق تولىقتىعىن جەتكىزىپ, مۋزىكانىڭ ديناميكاسى مەن فرازالاۋ­دى ەرەكشە مەڭگەرگەندەرىن كورسەتتى. ولاردىڭ ۆوكالدىق تەحنيكاسى كەڭەستىك داۋىرگە ءتان ەڭبەكقورلىق پەن ادالدىق مۇراتتارىن اتاپ كورسەتەتىن شىنايى اكتەرلىك ويىنمەن ۇيلەسىم تاپتى. ال سەركەنىڭ ءرولىن باريتوندار دىنمۇحامەد كوشكىنباەۆ پەن تالعات عالەەۆ تاماشا ورىندادى. ادەمى داۋىس بوياۋى مەن ەكپىن دالدىگى ارمان-ماقساتتارى ايسۇلۋعا دەگەن شىنايى سەزىمگە جولىقتىرعان ءورشىل جاستىڭ جارقىن بەينەسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. شىڭعىس راسىلحان, ەرجان سايپوۆ, تالعات اللابيرينوۆ پەن ارتۋر عابديەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى سەركەنىڭ دوس­تارى – حاسەن مەن اۋباكىر قويىلىمعا ءازىل-قالجىڭ قوستى. ولار­دىڭ ءانسامبلى جاراسىمدىلىعىمەن, ۆوكال ەركىندىگىمەن, جانە ىرعاقتاردىڭ مولدىعىمەن ەرەكشە­لەنىپ, سول كەزەڭ جاستارىنىڭ جاندى بەينەلەرىن جاسادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جاننات باقتاي, اسەم سەمبينا, تاتيانا ۆيتسينسكايا مەن سالتانات مۇراتبەكوۆا ۇسىنعان جانسۇلۋ مەن نۇرسۇلۋ پارتيالارى دا كورەرمەن قوشەمەتىنە بولەندى. ارتىستەردىڭ سوپرانو مەن مەتستسو-سوپرانو داۋىستارى ءمىنسىز انسامبل بولىپ ەستىلىپ, سپەكتاكلدىڭ مۋزىكالىق مازمۇنىنا تاپقىرلىعىمەن كورىك بەردى.

«سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «اي­سۇلۋ» وپەراسى – كومەديا جانرىندا جا­زىل­­عان تاماشا تۋىندى, ونىڭ وزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرى بار. بۇل وپەرانى ورىن­داۋدى بۇرىننان ارماندايتىنمىن. قويىلىمداعى وقيعا جەلىسى 1960 جىلى الماتىدا ءوربيدى. حالقىمىزدىڭ جەت­پىسىنشى, سەكسەنىنشى جىلدارداعى تۇرمىسى تۋرالى ءاردايىم ويلاناتىنمىن جانە سول زامانعا بارسام عوي دەپ ارمانداۋشى ەدىم. ەندى ماعان وسىنداي مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. قويىلىمدا ءبىز رەترو ستيلگە, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اتموسفەراسىنا ەنەمىز. باستى كەيىپكەر سەركەنىڭ ءرولى مەن ءۇشىن ۆوكالدىق قيىندىق تۋعىزعان جوق, بۇل جەردە اكتەرلىك شەبەرلىك ءبىرىنشى ورىندا دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ءدال وسى كومەديادا وپەرانىڭ ءماتىنى نەمەسە مۋزىكاسى ارقىلى ەمەس, اكتەرلىك شەبەرلىكتى كورسەتۋ ارقىلى كورەرمەندەردى باۋراپ, كۇلدىرە الامىز. سول ءۇشىن دە جان-جاقتى ىزدەندىك. ويى­نىمىز كورەرمەن كوڭىلىنەن شىقتى دەپ ويلايمىن, دەيدى سەركەنىڭ پارتياسىن ورىنداۋشى دىنمۇحامەد كوشكىنباەۆ.

قويىلىمدا جاڭا مۋزىكالىق رەداكتسيانى جۇزەگە اسىرعان قويۋشى ديريجەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ابزال ءمۇحيتديننىڭ جەتەكشىلىگىن­دەگى تەاتردىڭ سيمفونيالىق وركەسترى تۋىندىنىڭ تۇتاستىعىن پاش ەتتى. ماەسترو پارتيتۋرانىڭ بايقالا بەر­مەيتىن ەموتسيالىق نيۋانستارىن انىق­تاپ, ليريكالىق ساحنالار مەن جالپى كورىنىستى ۇيلەسىمدى بىرىكتىرە بىلگەن. سونىمەن قاتار «استانا وپەرانىڭ» باس حورمەيستەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرجان ءداۋىتوۆتىڭ باسقارۋىنداعى حوردىڭ ەڭبەگىن دە ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ۇجىم بىرلەسكەن رۋحتى ۇلىقتاپ, وتكەن ءداۋىردىڭ اتموسفەراسىن شەبەر جەتكىزدى. قورىتا ايتقاندا, سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «ايسۇلۋ» وپەراسى رەجيسسەرلىك جاسامپازدىق, قويىلىم توبى­نىڭ كاسىبيلىگى مەن ارتىستەردىڭ شە­بەر­لىگىنىڭ ارقاسىندا جاڭاشا تىنىس الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ءازىلى مەن ءانى جاراسقان شىتىرمان وقيعاعا تولى كومەديالىق وپەرا قىستىڭ ايازدى كۇندەرىندە كورەرمەن جۇرەگىنە عالامات جىلۋ سىيلاپ, تىڭداۋشىسىن جارقىن اسەرگە بولەگەنى ءسوزسىز.