ۇلتتىق عىلىمعا ادالدىق

القالى جيىندى ۇعا رەس­پۋب­لي­كا­لىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ اشىپ, قازاق عىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەرەن ەڭبەگى, تاعىلىمدى ەڭبەك جولى تۋرالى پاراساتتى وي ءوربىتتى.

قازاق عىلىمى مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن اتاقتى اكادەميك قانىش ساتباەۆپەن بايلانىستىرماۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىرتۋار تۇلعا ۇلتتىق عىلىمدى قازاق جەرىنىڭ قويناۋىن زەرتتەۋگە باعىتتاپ, وسى سالاداعى بىرنەشە بۋىن تالانتتى عالىمدار تولقىنىن دايارلاۋدىڭ باستاۋىندا تۇردى. قانىش ساتباەۆ ەلىمىزدەگى گەولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاپ, عىلىمي ەكسپەديتسيالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ونى دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ ىسىمەن اينالىستى. اكادەميكتىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرى ۇلتتىق گەولوگيا قىزمەتىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولدى. بۇگىندە وسى سالاعا سانالى عۇمىرىن ارناعان اكادەميك ءىزباسارلارىنىڭ زەرتتەۋلەرى ۇلكەن ەڭبەكتەرگە ارقاۋ بولدى. سونىڭ نەگىزىندە عالىمداردىڭ كەيىنگى تولقىنى گەولوگيا سالاسىن دامىتىپ, ونى جاڭا تەحنولوگيالار نەگىزىندە جاڭاشا زەرتتەپ كەلەدى.

جيىندا «ۇلت ماقتانىشى – قانىش ساتباەۆ» تاقىرىبىندا بايانداما جاسا­عان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, «حالىقارالىق ساتباەۆ قورى» قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىنبەك نۇح ۇلى: «قازاق ەلىن الەمگە تانىتقان عۇلاما جىل وتكەن سايىن زورايىپ, جاڭا قىرىنان جاڭعىرا بەرەتىن, ماڭگى ولمەس تۇلعاعا اينالدى. ء«ححى عاسىر – قانىشتىڭ عاسىرى» دەگەن سوزدەر اقيقاتقا اينالىپ كەلەدى. اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ – الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحي تۇعىردان ورىن الۋى, عىلىمي جانە رۋحاني مۇرالارى جالپىادامزاتتىق ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءبىر ۇلتتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن قايتالانباس پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى تاريحي تۇلعاعا اينالدى. قانىش ساتباەۆ اسا كورنەكتى عالىم, زاڭعار عۇلا­مالىعىمەن قاتار قازاق عىلىمىنىڭ باستى ۇيىمداس­تىرۋشى ەكەندىگى – ەلىمىزدىڭ دامۋ تاري­حىنداعى باعا جەتپەس ەڭبەگىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. جالپى العاندا, اكادەميك قانىش ساتباەۆ ءومىر بويى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ ويلاپ, ەل دامۋىنىڭ ەكونوميكاسى, ءوندىرىسى, عىلىمى, مادەنيەتى, رۋحانياتىندا باعاسى ولشەۋسىز مول مۇرا قالدىردى. ونىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى – بىرنەشە كىتاپ جازارلىق دۇنيە», دەدى ول.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك زيابەك قابىلدينوۆ ءوز بايانداماسىنا اكادەميكتىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ, عىلىمداعى ءومىرى, قيىن-قىستاۋ ەڭبەك جولى تۋرالى دەرەكتەردى ارقاۋ ەتتى. «اكادەميك قانىش ساتباەۆ ۇلتتىق عىلىمنىڭ دامۋىن جوعارى دارەجەگە كوتەرۋ ءۇشىن عالىمدارعا جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. ول مىقتى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە عا­لىم­دارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر سالىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. تىپتەن سول جىلداردا اكا­دە­ميكتەردىڭ ەڭبەكاقىسى قازاقستان ورتا­لىق كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ جا­لا­قىسىنان دا جوعارى بولعان. عىلىمي قىز­مەتكەرلەردىڭ تاماقتانۋ نورماسى مەن مەدي­تسينالىق قىزمەتكە قولجەتىمدىلىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. جاس كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە دەگەن قامقورلىقتىڭ ناتي­جە­سىندە 1947 جىلى 57 اسپيرانت كاندي­داتتىق ديس­سەرتاتسياسىن قورعاسا, ونىڭ 14-ءى قازاق عا­لىمى ەدى. ال 22-ءسى قازاق كسر عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتى بولسا, 1951 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 60 عىلىم دوكتورىمەن تولىقتى. بۇگىندە اكا­­دەميكتىڭ عىلىمدا سالعان سۇرلەۋى داڭ­عى­ل­­عا اينالدى. ەندىگى كەزەكتە ايتۋلى تۇل­عا مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, وسىناۋ مول مۇرا­سىن عىلىمنىڭ دامۋىنا بارىنشا باعىت­تاۋ­ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى», دەدى عالىم.

ال م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك كەنجەحان ماتىجانوۆ بۇگىندە ىرگەسىن تىكتەپ, عىلىمدا ءارتۇرلى سالانى زەرتتەپ جاتقان, ۇعا عيماراتىندا ورنالاسقان ونداعان ينستيتۋتتىڭ, ونىڭ ىشىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ بيىك دەڭگەيگە جەتۋىنە اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «اكادەميك قانىش ساتباەۆ – قازاقتىڭ بۇكىل مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ قايماعىن بويىنا سىڭىرگەن تۇلعا. بالا كۇنىنەن باتىرلار جىرىن, ۇلتتىڭ فولكلورىن جاتقا ءبىلدى. عالىمنىڭ زاتاەۆيچكە جازدىرعان قازاقتىڭ 25 ءانى, «ەدىگە باتىر» جىرى, تاعى دا باسقا كوپتەگەن ەڭبەكتەرىن  زەرتتەۋ ءىسى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى», دەدى پروفەسسور.

وسى جيىندا الاشتىڭ اردا ازاماتتارى ارمانداپ كەتكەن قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى, ءتول وقۋلىقتاردى جازۋعا قاتىستى تۇشىم­دى ويلارىمەن بولىسكەن اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ كەيىنگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرامىز دەپ ماسەلە كوتەرىپ جۇرگەنىمىز عىلىمي ورتاعا ۇلكەن سىن ەكەنىن ايتتى. اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, «بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تۇلەكتەردىڭ 75 پايىزى قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. ال ولاردى ءتول وقۋلىقتارىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. ەگەر دە قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە اينالسىن دەسەك, الاش ارداقتىلارىنىڭ سارا جولىن جالعاستىرا وتىرىپ, قانىش ساتباەۆتىڭ عىلىم جولىنداعى اماناتىن ورىنداۋعا مىندەتتىمىز», دەدى اكادەميك.

قانىشتاي زاڭعار تۇلعانىڭ عىلىمداعى ەڭبەكتەرىنە جان-جاقتى توقتالىپ وتكەن اكادەميكتەر نيكولاي بۋكتۋكوۆ, بەرەكەت كارىباەۆ, سەرىكبەك داۋكەەۆ, الما ابىل­قا­سىموۆا عىلىمنىڭ قۇندى مۇراسىن ناسيحاتتاۋ مەن ءارى قاراي زەرتتەۋ ىسىنە قاتىستى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.

القالى جيىندا «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى» رەس­پۋبيكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جار­عىسىنا تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, تورالقانىڭ قۇرامىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى.

اكادەميك, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلىنا اكادەميك كۋالىگى مەن توسبەلگىسى تابىستالىپ, اكادەميانىڭ دا­مۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان بىرقا­تار اكادەميك ماراپاتتالدى. ايتالىق, ق.سات­­باەۆ اتىنداعى ءبىرىنشى دارەجەلى التىن ور­دەنى مۇرات جۇرىنوۆ پەن سۇلتانبەك قو­جاح­مەتوۆكە, ەكىنشى دارەجەلى كۇمىس وردەنى زاي­روللا دۇيسەنبەكوۆ پەن بايان راكيشەۆكە, ءۇشىنشى دارەجەلى قولا وردەنى راقىم ورا­زاليەۆ پەن شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنا تابىس ەتىلدى. ال «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى» رقب قۇر­مەت گراموتاسىمەن باحىت ابسادىقوۆ, الما ابىلقاسىموۆا, جەكسەنبەك ءادىلوۆ, ءسابيت بايزاقوۆ, داستانبەك بايمۇقانوۆ, بولاتبەك بايماحانوۆ, باۋىرجان بايتاناەۆ, نيكولاي بۋكتۋكوۆ, ومىرزاق جۇسىپبەكوۆ, تالعات مومىنوۆ ماراپاتتالدى.

جيىن سوڭىندا اكادەميكتەر قۇرىل­عا­نىنا 78 جىل تولعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى تۋرالى پرەمەر-مينيسترگە جولداناتىن ۇندەۋ قابىلداندى.

الماتى