كيىككە جوق شەكارا...

بۇل جونىندە باتىس قازاقستان وبلىسى ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نۇرلان راقىمجانوۆ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە كيىكتەردىڭ ورال پوپۋلياتسيا­سى جىلدان جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. 2024 جىلى كوكتەمدە تولدەۋگە دەيىن وتكىزىلگەن ساناق كەزىندە ولاردىڭ سانى 1 620 000 باس بولعان.

– تامىز ايىندا ەكولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نى­سانباەۆ وبلىسىمىزعا ءىس-ساپارمەن كەلگەن ەدى. مينيستر سول جولى جەرگىلىكتى فەر­مەرلەرمەن كەزدەستى, جانىبەك اۋدانىندا رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلگەن دەلەگاتسيامەن كەڭەس وتكىزدى. جيىندا شەكارا بويىندا قاجەتتى جەرلەرگە كيىك ءۇشىن ەكو-دالىزدەر جاساقتاۋ جونىندە كەلىسىلدى. بۇل جوبا ىسكە اسقان جاعدايدا كيىكتىڭ ءبىر بولىگى كورشى ەلگە اسىپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزگە جۇكتەمە ازاياتىن بولادى, – دەيدى نۇرلان ساعىنتاي ۇلى.

ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ «جۇكتەمە» دەپ وتىرعانى – كيىكتەن كەلگەن زارداپ. باتىسقازاقستاندىق شارۋالار اق­بوكەننىڭ مولشەردەن تىس كوبەيۋى سالدارىنان جەر ازىپ, مال ازىعى قات بولعانىن ايتىپ, دابىل قاققالى بىرنەشە جىل بولدى. وڭتۇستىك اۋدانداردا فەرمەرلەر پىشەن جيناي المايدى. ەكپە ءشوپ, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار القابىن كيىكتەن قورىپ, كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىپ, ميلليونداعان شىعىنعا باتىپ, سىممەن قورشاۋعا ءماجبۇر. مەملەكەت «كيىكتەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلەتىن زارداپتى ەسەپتەۋدىڭ الگوريتمى جوق» دەگەنمەن, بىلتىر بقو اۋماعىندا كيىكتەر 1 289,7 مىڭ گا القاپتى تاپتاپ, 1 207 شارۋاشىلىقتىڭ ەگىستىگى, شابىندىعى مەن جايىلىمىنا زالال كەلتىرىلگەنى جونىندە حاتتاما جاسالعان. الايدا شارۋالاردىڭ شىرىلى ەسكەرۋسىز قالدى. وتەماقى تولەنبەدى.

ەلىمىزدە اقبوكەندى قورعاۋ باعى­تىنداعى جۇمىستار وتە ءساتتى ءجۇرىپ, جويىلىپ كەتۋگە ءسال قالعان جانۋاردىڭ سانى وسكەنى, ەندى ونىڭ سانىن جاساندى جولمەن رەتتەۋ قاجەتتىگى بىلتىر-اق بەلگىلى بولعان. وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى زەرتتەگەن جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كيىك سانىن رەتتەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاسادى. ءسويتىپ عالىم-ساراپشىلاردىڭ رۇقساتىمەن كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 20 پايىزىن جويۋعا رۇقسات بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا 226 مىڭ باس كيىكتى جويۋ كوزدەلدى. بىراق 2023 جىلى بۇكىل ەلىمىزدە نەبارى 42 مىڭ كيىك اۋلانعان. جوسپار نەگە ورىندالمادى؟

مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار ەدى. بىرىنشىدەن, كيىكتى اۋلاۋعا رۇقسات كەش, قازان ايىندا عانا بەرىلدى. مىلتىقپەن اتۋ, تورعا قاماپ ۇستاۋ ادىستەرىنىڭ ءوز قي­ىندىعى بولدى. بىراق ەڭ باستى كەمشىلىك – اۋلانعان كيىك ەتىن وڭدەۋ, حالىققا قول­جەتىمدى ەتۋ ماسەلەسى جەتكىلىكتى ۇيىم­­داستىرىلمادى. جەرگىلىكتى حالىق تابيعي ارزان ەتتىڭ قىزىعىن كورمەدى دەۋگە بولادى. اۋلانعان جانۋاردىڭ باس-سيراعى, تەرىسى, ىشەك-قارىنى, وكپە-باۋىرى تۇگەل ىسىراپ بولدى. ءتىپتى كولىك تولا ەتتىڭ بۇزىلىپ كەتىپ, دالاعا توگىلگەنى جونىندە بەينەجازبالار تاراپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ءبىر بولىگىندە نارازىلىعىن تۋدىردى. اقبوكەندى كيەلى سانايتىن حالىقتىڭ رەنىشىنە شەتەلدىك, حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان جا­سالعان ەسكەرتۋلەر قوسىلدى. اقىرى مۇ­نىڭ سوڭى پرەزيدەنتتىڭ كيىك سانىن جا­ساندى جولمەن رەتتەۋگە تىيىم سالۋىمەن اياقتالدى.

ءدال قازىر مەملەكەتتىڭ ۇستانىمى كيىكتى دە قورعايمىز, شارۋاعا دا جاردەم بەرەمىز دەگەنگە سايادى. بۇرىنعىشا, اقبوكەن مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قور­عاۋىنا الىنعان. «وحوتزووپروم» مەكە­مە­سىنىڭ باتىس وڭىرلىك فيليالى ينس­پەكتورلارى قىسى-جازى, كۇنى-ءتۇنى جەز­­كيىكتى قاس­كويلەردەن قورعاپ كەلە­دى. «وحوت­زووپروم» فيليالىنىڭ 8 مو­بيلدىك توبىندا قازىر 47 ينسپەكتور قىزمەت ەتەدى. 20 اۆتو-موتوكولىگى, قار­شاناسى بار. جىل باسىنان بەرى ولار وبلىس اۋماعىندا «جانۋارلار دۇنيەسىن زاڭسىز الۋ جانە دەريۆاتتارىن وتكىزۋ» وقي­عاسىنا قاتىستى 23 قىلمىستىق ءىس تىركەگەن.

– بۇگىنگى تاڭدا سوتتا 8 قىلمىستىق ءىس قارالىپ, 10 ادام 2-7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. كەيبىر ىستەر ءالى تەرگەۋدە. وسى كەزگە دەيىن قۇ­قىق بۇزۋشىلاردان 4939 دانا كيىك ءمۇيىزى تاركىلەندى. وسى قىلمىستىق ىستەر بويىن­شا مەملەكەت پايداسىنا 955 ملن 305 مىڭ تەڭگە تەڭگە زالالدى ءوندىرۋ تالا­بى قاناعاتتاندىرىلدى, – دەيدى ن.را­قىمجانوۆ.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, كيىكتى قورعاۋ ءوز كۇشىندە. ال وسى كيىكتىڭ كەسىرىنەن زارداپ شەكتىك دەگەن شارۋالارعا قولداۋ بار ما؟ جالپى, سوڭعى جىلدارى كيىك سانى كۇرت ءوسىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ شا­بىندىقتارىنا, جايىلىمدارىنا, ەگىستىك القاپتارىنا ۇلكەن زالال كەلتىرگەنىن نۇرلان ساعىنتاي ۇلىنىڭ ءوزى دە مويىنداپ وتىر.

–  وسى ورايدا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەگىستىك القابىن كيىكتەن قورعاۋ ماق­ساتىندا وبلىستا وپەراتيۆتىك شتاب قۇ­­رىلىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە كەڭەس وتكىزىلدى. اقپاراتتى جەدەل الماسۋ ماق­ساتىندا WhatsApp الەۋمەتتىك جە­لىسىندە «بقو اۋماعىنداعى كيىكتەر ما­سەلەسى» اتتى توپ اشىلدى. سونىمەن قاتار اتالعان جۇمىستى ءتيىمدى اتقارۋ ماقساتىندا ءىس-قيمىل الگوريتمى جا­ساقتالدى. «وحوتزووپروم» مەكەمەسى مەن «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ينسپەكتورلارى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەگىستىگىن قورعاۋ جۇمىسىنا ۇنەمى سەرگەك قارايدى. بۇل جۇمىستارعا, وبلىستا ينسپەكتورلار سانى جەتىسپەگەندىكتەن, باسقا وڭىرلەردەن دە قوسىمشا توپتار تارتىلىپ كەلدى. قازىردە «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ شتات سانىن 112 ادامعا دەيىن ۇلعايتۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ءتيىستى شەشىم قابىلداپ جاتىر, – دەيدى نۇرلان ساعىنتاي ۇلى.

دەگەنمەن كيىكتىڭ جاپپاي كوبەيۋى ەلگە دە, جەرگە دە قيىن بولىپ تۇر دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا تۇراتىن شارۋالار. ونىڭ سەبەبى – ميلليونداعان جانۋاردىڭ تۇياعىنا تاپتالعان ەدىل-جايىق اراسى قازىر ابدەن توزعان. ماماندار اۋەلدەن-اق بۇل اۋماقتا اقبوكەن سانى 500 مىڭنان اسپاۋى كەرەك دەپ تۇجىرىم جاساعان. ويتكەنى تاعى جانۋاردىڭ مولشەرى ودان ارتسا, وڭىردەگى جەمشوپ پەن سۋ رەسۋرسى تاپشىلىق قىلادى. وسى ءوڭىردى جايلاعان حالىقتىڭ دا نەگىزگى كۇن كورىسى ءتورت ت ۇلىك مال ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە كيىك سانىن رەتتەۋ كەرەك دەپ شىرىلداعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جانايقايى دا نەگىزسىز ەمەس.

مىنە, قاراڭىز, بيىل كۇزدە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك, بو­كەيورداسى اۋداندارىندا جەرگىلىكتى اۋقىمداعى تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالاندى. وبلىس باسشىلىعى مال ازىعىن تاپپاي قالعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قولداۋ ماقساتىندا وسىنداي شەشىم شىعاردى. وبلىس بيۋدجەتىنەن بوكەيورداسى اۋدانىنا 798 ملن تەڭگە, جانىبەك اۋدانىنا 831 ملن 522 مىڭ تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, قوس اۋداننىڭ جەكە شارۋاشىلىقتارىنا مال ازىعىن تا­سىمالداۋ شىعىنى وتەلدى. بيىلعى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى مال ازىعىن جيناي الماي, الاڭداپ وتىرعان قا­را­پايىم حالىق ارزان باعامەن ءشوپ الىپ, قىستىڭ ۋايىمىنان قۇتىلدى.

سوڭعى جىلدارى ۇنەمى مال ازىعى تاپشىلىعىنا ۇشىراعان فەرمەرلەردىڭ ءبىرازى قازىر ەكپە ءشوپ ەگىپ, ء«وز قوتىرىن ءوزى قاسۋعا» كوشە باستاعان. بىراق جو­عارىدا ايتىلعانداي, ول القاپتى كيىك­تەن قورعاۋ قيىن بولىپ تۇر. جەلمەن جا­رىسقان جەزكيىك ەلەكتر-باقتاشى سەكىلدى قورشاۋ-كەدەرگىگە توقتامايدى, جايپاپ وتەدى. سوندىقتان شارۋالار ەگىس القابىن كادىمگى سىم تورمەن قورشاۋعا كوشكەن. بىراق ونىڭ دا مەحناتى كوپ, باعاسى قىمبات, ەكىنىڭ ءبىرى جاساي المايدى. «ەڭ بولماسا مەملەكەت وسى شى­عىندارىمىزدىڭ ورنىن تولتىرۋعا كومەك ەتسە» دەيدى شارۋالار. بۇل ۇسىنىس ءتيىستى سالا مينيسترلەرىنىڭ دە قۇلاعىنا جەتكەن.

قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «قىرىندا كيىك جايلاعان» وڭىرلەرىنەن الاڭداۋشىلىققا تولى اقپارات ءجيى كەلىپ جاتىر. ول – ەن دالادا ولگەن كيىكتىڭ سۇيەگى شاشىلىپ جاتقاندىعى. ءتۇرلى اۋرۋعا ۇشىراعان, ازىپ-توزعان اقبوكەننىڭ بەينەجازبالارى دا الەۋمەتتىك جەلىلەردى شارلاپ ءجۇر.

«شاعىن اۋماقتا قانداي دا ءبىر جانۋار مولشەردەن تىس كوبەيىپ كەتكەن جاعدايدا پاتولوگيا كوبەيىپ, ەپيدەميا تاراپ, جاپپاي قىرىلىپ قالۋ قاۋپى كۇشەيە تۇسەدى. ءبىز قازىردىڭ وزىندە ءتۇرلى فوتو-بەينە ماتەريالداردى كورىپ, ساراپتاپ وتىرمىز. مۇنىڭ زاردابى ءۇي جا­نۋارلارىنا, ءتىپتى ادامدارعا دا ءتيۋى مۇمكىن», دەيدى باتىس قازاقستان ين­جەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ۆەتەريناريا جانە بيوتەحنولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عايسا ابساتيروۆ.

«كيىك سانىن ازايتۋ, رەتتەۋ ونى قور­عاۋ ماقساتىنان تۋىپ وتىر. ەگەر مۇنى عىلىمي نەگىزدەمە ارقىلى ءبىز جا­ساماساق, تابيعات ءوزىن-ءوزى رەتتەيدى. بىراق ول كەزدە كەش بولادى», دەگەن ەدى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك اسقار نامەتوۆ.

ءدال وسى جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى اقبوكەنگە قاتىستى بىرنەشە عىلىمي جوبا جاساپ, جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن بۇدان بۇرىن دا حابارلاعان ەدىك. ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.ابدىبەكوۆا, ماگيستر ا.يششانوۆا سىندى ماماندار ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا اقبوكەندەر اراسىنداعى گەلمينتوز, پاستەرەللەز سەكىلدى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن زەرتتەپ ءجۇر. سونداي-اق «تولىق گەنومدىق SNP-گەنوتيپتەۋ نەگىزىندە Saiga tatarica tatarica قازاقستاندىق پو­پۋلياتسيالارىنىڭ گەندىك قورىن مولە­كۋلالىق-گەنەتيكالىق تالداۋ» اتتى ۇش­جىلدىق جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان عالىمدار توبىنىڭ جۇمىسى دا وزەكتى. 2025 جىلى اياقتالاتىن بۇل جو­بانىڭ ناتيجەسىندە Saiga tatarica tatarica قازاقستاندىق پوپۋلياتسياسىنىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى مەن گەنەتيكالىق سارالاۋ دارەجەسىنە باعالاۋ جۇرگىزىلىپ, كيىك گەنوفوندىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ۇسىنىمدار ازىرلەنەتىن بولادى.

ءبىر قۋانىشتى جاڭالىق – «جا­بايى جانۋارلار (اقبوكەندەر) پوپۋليا­تسيالارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اسەرىن ەكونوميكالىق باعالاۋ جانە ودان كەلگەن زياندى ازايتۋ جولدارى» جو­باسىن ورىنداۋشى ورالدىق ءبىر توپ عالىم جاقىندا عانا قىتاي حا­لىق رەسپۋبليكاسىنداعى سولتۇستىك-با­تىس اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلگەن ەكەن. دو­تسەنت, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گ.ايەشەۆا مەن اعا وقىتۋشى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى ك.نۇرساپينا تاريحى باي, عىلىمي ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىندە ەرەكشە جەتىستىكتەرى بار ءىرى جوعارى وقۋ ورنىندا بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارىپ, ەكولوگيالىق مونيتورينگكە, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋعا, تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋعا زاماناۋي تاسىلدەر پايدالانۋ جونىندەگى سەمينار جۇمىسىنا قاتىسقان. جوبا جەتەكشىسى, دوتسەنت, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.قازامباەۆانىڭ ايتۋىنشا, وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بولاشاقتا قىتاي عالىمدارى وسى سالادا حالىقارالىق ءبىلىم, تاجىريبە الماسۋعا ورالعا كەلمەكشى. اقبوكەن دەريۆاتتارىن وڭدەپ, الەمدىك نارىققا ساي ءونىم شىعارىپ وتىرعان قىتايدىڭ تاجىريبەسى بىزگە كەرەك-اق. ايتپەسە مەملەكەتتتىڭ قىرۋار قارجىسىن جۇمساپ, مىڭعىرتىپ وسىرگەن اقبوكەننىڭ پايداسىن ءوزىمىز كور­مەي, كورشى مەملەكەتكە وتكىزىپ جى­بەرۋ اقىلعا سىيمايتىن ءىس سەكىلدى...

باتىس قازاقستان وبلىسى