قاسيەتتى قىزىلجار توپىراعىندا كىندىك قانى تامىپ, ءبىلىم-بىلىگىمەن, قارىم-قابىلەتىمەن ۇلتقا, ەلگە, جەرگە ادال قىزمەت ەتكەن جاندار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – اقىن, جۋرناليست, سازگەر شاشۋباي مالدىباەۆ.
– قازاق ادەبيەتىنىڭ قورجىنىن نەبىر كوركەم دۇنيەلەرىمەن تولىقتىرعان اكەڭىز عالىم مالدىباەۆ – سانالى عۇمىرىن ءسوز ونەرىنە ارناعان جان. ءسىزدىڭ دە وسى سالا ماڭايىنان تابىلۋىڭىزعا سول كىسى ىقپال ەتكەن بولار؟
– مەن شال اقىن اۋدانىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ قوس بايتەرەگى ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ زامانداسى, ماعجاننىڭ شاكىرتى, بەيىمبەتتىڭ دوسى بولعان اقىن عالىم مالدىباەۆتىڭ شاڭىراعىندا دۇنيە ەسىگىن اشتىم. اكەم ءوزىنىڭ «ومىردەن ەرتەگى» اتتى حيكاياتىندا تۋعانىنان شەشەسىنەن جەتىم قالىپ, بايدىڭ ەسىگىندە كۇن كەشىپ, قوزى باققانىن, كوپ قيانات كورگەنىن باياندايدى. جاسىنان تارشىلىق پەن جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقان ول تالاپكەرلىگى, ماقساتشىلدىعى ارقاسىندا تالاي جەتىستىككە جەتكەنى كوبىمىزگە ايان. مولدادان ساۋاتىن شالا اشسا دا, قولىنا قالام ۇستاپ, اق جۇرەگىمەن, ىزگى نيەتىمەن ءوز ەلىن, جەرىن ولەڭگە قوسىپ, حالىقتىڭ بوستاندىعىن, تەڭدىگىن جانە ساۋلەتتى بولاشاعىن جىرىنا ارقاۋ ەتتى. مەن عانا ەمەس, پەرزەنتتەرىنىڭ ءبارى ءسوز ونەرىنە جاقىن.
– وتكەن ومىرىڭىزگە وي جۇگىرتكەندە كوڭىل كوكجيەگىنە قانداي وقيعالار قوناقتايدى؟
– مەكتەپتى جاقسى باعامەن تامامداعاننان كەيىن 1966 جىلى الماتىداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ەڭبەك جولىمدى سۇيىكتى باسىلىمىم – «لەنين تۋى» (قازىرگى «Soltüstık Qazaqstan») گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ باستادىم.
جاس كەزىمىزدە ۋاقىت وتپەيتىندەي, ادامدار قارتايمايتىنداي كورىنەتىن. ولاي ەمەس ەكەن. ءبارىمىز ۋاقىتتىڭ ۋىسىندامىز. مەنى قۋانتاتىنى – اكە اماناتىنا ادال بولعاندىعىم. ول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلماعان تۋىندىلارىنىڭ 90 پايىزىن جارىققا شىعارىپپىن. وسى جاسقا كەلگەندە اكە-شەشەنىڭ العىسىن العان جاننىڭ باعدارى ايقىن, بولاشاعى جارقىن بولاتىنىن ءتۇسىندىم. ادام قاي بيىكتەن كورىنسە دە, قاراپايىمدىلىعىن جوعالتىپ, ادامگەرشىلىكتى ءولتىرىپ الماۋى قاجەت. قازاقتا «باتامەنەن ەر كوگەرەر» دەگەن ءسوز بار. ادامنىڭ جولىن اشاتىن دا, باعىن تۇمشالايتىن دا ءسوز.
– ارمانسىز ادامدى قاناتسىز قۇسقا تەڭەپ جاتادى. بالا كەزدەگى ارمانىڭىزعا قول جەتكىزدىڭىز بە؟
– بالا كۇنگى ارمانىم كومپوزيتور بولۋ ەدى. مەكتەپتە جۇرگەنىمدە-اق ءان شىعارا باستادىم. العاشقى ءانىمدى 9-سىنىپتا شىعاردىم. ونى ءوزىم ورىنداپ ءجۇردىم. سازگەرلىك قابىلەتىمدى جوعارى وقۋ ورنىندا دامىتقىم كەلدى. الايدا ونەر سالاسىنا ەمەس, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. وعان ەش وكىنبەيمىن. بەيسەمباي كەنجەباەۆ, ماۋلەن بالاقاەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, سۇلتانعالي سادىرباەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سىندى ءمۇيىزى قاراعايداي تۇلعالاردىڭ دارىستەرىن تىڭداپ, تاربيەسىن كوردىم.
1996 جىلى جامبىل جاباەۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي وتكەن رەسپۋبليكالىق ءان بايقاۋىندا «جىراۋ جامبىل» دەپ اتالاتىن ءانىم ىنتالاندىرۋ سىيلىعىنا يە بولدى. «قارىنداستارىم – قارلىعاشتارىم», «كەلشى, جانىم», «نەمەرە – ءانىم», «قىزعانامىن», «قىزىلجار – قالام», «التىن بەسىك – اۋىلىم», «جۇرەك ءۇنى», «جاز گ ۇلىم», «سەزىم سىرى», «اۋدانىم – جامبىلىم» سىندى اندەرىم ەل ىشىندە كەڭىنەن تانىلىپ, ورىنداۋشىلارى قوشەمەتكە بولەنىپ ءجۇر. قىرىققا جۋىق ءانىم جارىق كورىپتى. بالا كەزدەگى ارمانىمنىڭ ورىندالعانى وسى بولار.
– ءسىزدىڭ ولەڭ جازاتىنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز؟
– ماعان جىر جازعاننان ءان شىعارۋ, ونىڭ ىرعاعىن تابۋ تيىمدىرەك. ميىمدا قىرىق ءاننىڭ اۋەنى جۇرەدى. تەلەديدار كورىپ وتىرعاندا دا, جاي جۇرگەندە دە ءان شىعارامىن. ءوزىمدى اقىن ەمەس, اۋەسقوي سازگەر دەپ ەسەپتەيمىن. اقىندىق – قانىمىزدا بار قاسيەت. ولەڭ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنمىن. اقىندىق پەن سازگەرلىك – ەكى الەم. ەكەۋى قوسىلسا عانا ونەر قۇدىرەتىن تانىتادى.
– ءسىز قىزىلجاردا ءبىراز قىزمەت اتقاردىڭىز. تىندىرا الماعان ىستەرىڭىز بار ما؟
– رەداكتسيادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ءتۇرلى تاقىرىپتا قالام تەربەدىم. ويلاعانىمنىڭ ءبارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردىم دەسەم ارتىق ايتقانىم بولماس. گازەتتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى مارقۇم ءۋاپ راقىمجانوۆ اعامىزعا ەرەكشە ريزامىن. ول كىسى قاراماعىنداعى ارىپتەستەرىن ەرەكشە قۇرمەتتەدى. ولەڭگە, انگە جاقىن جانداردى شىعارماشىلىق تۇرعىدان كوپ قولدادى. سونىڭ ارقاسىندا وبلىستا تۇڭعىش «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋىنىڭ شىمىلدىعىن اشىپ, رەجيسسەرلىك, جۇرگىزۋشىلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتەرىممەن كوزگە ءتۇستىم.
نەگىزى جۋرناليستيكاداعى قىزمەتىمە قاراعاندا قوعامدىق جۇمىستاعى بەلسەندىلىگىم باسىم بولدى. باسشىلىقتا قىزمەت ەتكەندە دە م.جۇماباەۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مالدىباەۆ, س.شايمەردەنوۆ, گ.بەلگەر, ك.سالىقوۆ, ق.كەنشىنباەۆ, م.قانعوجين, ە.اسقاروۆ سىندى تانىمال جەرلەستەرىمىزدىڭ مەرەيتويلىق شارالارىن ۇيىمداستىردىم. «جىگىت سۇلتانى», «قىز سىنى», «كەلىندەر سىنى», «سۇلۋلىق سىنى», «اتالار بايقاۋى» سىندى مادەني شارالاردىڭ ستسەناريلەرىن جازىپ, رەسپۋبليكالىق ايتىستار مەن ءمۇشايرالاردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولدىم. س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق مۋزىكا-دراما تەاترىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولعانىمدى ماقتانىشپەن ەسكە الامىن. تىندىرا الماعان ءىس از ەمەس. سول ءۇشىن سالىمدى سۋعا كەتىرىپ كورمەپپىن.
– گازەتتىڭ سارعايعان پاراقتارىن اقتارىپ وتىرىپ, ءسىزدىڭ «سىر ساندىق» ايدارى اياسىندا كوپتەگەن ماقالا جازعانىڭىزدى اڭعاردىم. ونىڭ سىرى نەدە؟
– جۋرناليستيكانىڭ باسقا سالالارعا قاراعاندا ەرەكشەلىگى – تىلشىلەردىڭ ەل-ەلدى ارالاپ, ساپارلارعا ءجيى شىعاتىندىعىندا. سونداي ءىسساپارلاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, اۋىل تۇرعىندارىمەن جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسەتىنمىن. ەل شەجىرەسىن سارالاپ, تاريحىن تالقىلايتىن كەۋدەسى التىن ساندىق قاريالارمەن جولىعۋدى ادەتكە اينالدىردىم.
كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان جاقىنى ورالماعان اقساقالدارىمىز بەن اق جاۋلىقتى اجەلەرىمىز «ويپىرىمايلاپ» ساندىق تۇبىندە مايدان دالاسىندا جازىلعان حاتتاردىڭ سارعايىپ جاتقانىن ايتتى. اۋىلدا جۇرگەنىمدە انام دا «مالعاجداردىڭ ەلگە جازعان حاتى» دەگەن ءاندى ايتىپ ءجۇرۋشى ەدى. سودان ۇجىم بولىپ اقىلداسىپ قاراسوزبەن, ولەڭمەن جازىلعان حاتتاردىڭ باسىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, وقىرمانعا ۇسىندىق. «سىر ساندىقتىڭ» وقىرمانى كوپ بولدى. شالعايدا جاتقان ەلدى مەكەندەردەن حاتتار لەگى تولاستامادى. جۇزدەگەن ءۇيدىڭ كەبەجەسىندە توزىعى جەتىپ, جىرتىلىپ, ءوڭى كەتىپ, جويىلىپ بارا جاتقان حاتتار قايتادان جاڭارىپ, وقىرمانعا جول تارتىپ وتىردى. «سىر ساندىققا» تۇسكەن بەس جۇزگە جۋىق ماتەريالدىڭ دەنىن كادەگە جاراتتىق.
– قازىرگى جۋرناليستەرگە قانداي قاسيەتتەر كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– جۋرناليست بولعىسى كەلگەن ادام جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەڭبەكتەنە بەرۋى كەرەك. ەرىنبەي, جالىقپاي, شارشاماي, ىزدەنىس ۇستىندە جۇرگەن ادام عانا جۋرناليستيكا مايتالمانىنا اينالادى.
اسىرەسە ءجۋرناليستىڭ جولدا كوپ جۇرگەنى دۇرىس. ەستىگەن دۇنيەنى قاعاز بەتىنە تۇسىرگەننەن گورى جول ماشاقاتىن تارتىپ, ەل-ەلدى ارالاپ, كوزىڭمەن كورىپ جازعان ماقالاڭ الدەقايدا اسەرلى شىعادى. سۇحباتتاساتىن كەيىپكەرىڭنىڭ نە ىستەگەنىن, وتكەن ءومىرىن, باعىندىرعان اسۋلارىن زەرتتەپ, ساراپتاي ءبىلۋ قاجەت. قويعان سۇراعىڭ كەيىپكەرىڭدى ويلاندىرا السا, جۋرناليست رەتىندە جاقسى تانىلىپ, قۇرمەتكە بولەنەسىڭ.
– تۋعان جەر تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قىزىلجار – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى مەن حالىق قاھارماندارىن دۇنيەگە اكەلگەن كيەلى ءوڭىر. تۋعان قالامنىڭ زامانعا ساي دامىپ كەلە جاتقانىنا قۋانامىن. تۋعان جەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الۋ كەز كەلگەن ازاماتقا اۋىر تيەتىنىن سىرتتا جۇرگەندەر تۇسىنەدى. ەلگە دەگەن ساعىنىشىمدى ءبىر-اق نارسە ارقىلى باسامىن. ول – ءان. تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتىمدى ءان ارقىلى جەتكىزۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
سامرات قۇسكەنوۆ,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن