تۇركىگە ورتاق تۋىندى

بۇگىندە ينستيتۋتتىڭ قول­جازبالار قورىندا جانە ور­تالىق عىلىمي كىتاپحانادا «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ 15 جازباسى ساقتالعان. عا­لىم­دار وڭدەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ەپوس­تىق جىرلاردىڭ تسيفر­لى فورماتتاعى نۇسقالارى دا قول­جەتىمدى. ماماندار دە­رەگىنە سۇيەنسەك, «الپامىس» جىر-داستانىنىڭ نەگىزگى جە­لىسى مەن ارقاۋى ءبىر بولعانى­مەن, ءىشىنارا وزگەشەلىكتەرى مەن ­يى­رىم­دەرى كەزدەسەدى. سوندىق­تان ونى ءجىتى قاراپ, سالىستى­رىپ, عىلىمي باعا بەرۋ ءىسى جال­عاسا بەرمەك. 

يۋنەسكو, يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق  كوميسسياسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, حالىقارالىق تۇركى مادە­نيەتى مەن مۇراسى قورى, بەي­زات­تىق مادەني مۇرا جونىن­­دەگى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن وتكەن كونفە­رەنتسيادا عالىمدار قاھار­ماندىق ەپوستى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسى رەپ­رە­زەن­تاتيۆتى تىزىمىنە ەنگىزۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى, فيلولو­گيا عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور كەنجەحان ماتى­جا­نوۆ اتاپ وتكەندەي, تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ اراسىنا وتە كەڭ تاراعان تاريحى تەرەڭ, قۇ­رىلىمى اسا كۇردەلى با­تىر­لىق ەپوستىڭ بىرەگەيى «ال­پامىس باتىر» جىرىنىڭ ال­تاي­لىقتاردان باستاپ, قازاق, ازەر­بايجان, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىك, ءتىپ­تى, تاجىكتەر اراسىنان جازى­­لىپ الىنعان جۇزدەگەن نۇسقاسى بار. ولار­­­دا جىرعا ارقاۋ بول­عان نە­گىزگى سيۋجەتتىك جەلى, قاھار­مان­­داردىڭ اتى-ءجونى (ال­پامىس, ءبايبورى, بايسارى, انا­­لىق, گۇلبارشىن, ۇلتان, ت.ب.) كوپ وزگەرمەگەن. ەپوستىڭ قا­زاق جانە وزبەك, قاراقالپاق نۇسقالارى عىلىمدا «قوڭى­رات» ۆەرسياسى دەپ اتالسا, ال­تاي حالىقتارىندا «الىپ ما­نا­ش» كونە باتىرلىق ەرتە­گى­نىڭ نە­گىزىندە جەتكەن «التاي» ۆەرسياسى ساقتالعان. باشقۇرتتا – «الپامىشا», تاتاردا –  «ال­­پامشا», نوعايدا «الىپ-مامشيان» دەگەن اتتارمەن ساق­تالعان «قىپشاق» ۆەرسياسى جەت­­كەن. حV-ءحVى عاسىرلاردا ازەر­بايجاندار مەن انادولى تۇ­رىكتەرىنەن ء«بايبورى, ونىڭ ۇلى ءبامسى-بايراق تۋرالى­ جىر» دەگەن اتپەن جازىپ­ الىنىپ, «قورقىت اتا كىتابى­نا» ەنگەن «وعىز» ۆەرسياسى بار. وسىنىڭ بارلىعى ال­تايلىقتاردىڭ «الىپ مانا­شى­نان» تامىر تارتىپ, «الىپ باتىر» دەگەن ميفتىك, ەپوستىق قاھارمان ماعىناسىن بەرەدى. بۇل ءسوزدىڭ (الىپ, الپامىس, ال­پامسا)  وسى ماعىناسى ماح­مۇت قاشقاري سوزدىگىندە دە, ور­حون-ەنيسەي جازبا ەسكەرت­كىشتەرىندە دە كەزدەسەدى. قا­زىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ كوپشى­لى­گىن­دە سول ماعىناسىن ساقتاعان.

– التىن وردا داۋىرىندە (شامامەن ءحىىى – حV عع.) قا­ھار­ماندىق جىرلار تاريحي كلاس­سيكالىق ەپوس دارەجەسىنە كوتەرىل­دى.  «الپامىس» – تۇر­كى تەكتەس حالىقتار فولكلورىن­دا سوڭعى بەس عاسىر­ بويى حالىقتى ەرلىك پەن باتىرلىق­قا, ادامگەرشىلىك اسىل قا­سيەت­تەرگە باۋليتىن تەڭدەسسىز تۋىندىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇر. ينستيتۋتتىڭ قول­جازبالار قورىندا جىردىڭ وننان استام جازبا نۇسقاسى ساقتالعان. بۇل جازبالاردى سالىستىرىپ, ورتاق نۇسقاسىن انىقتاپ, ولاردى باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ ۆەرسيالارىمەن تيپولوگيالىق بايلا­نىستا تاراتا زەرتتەۋ – بۇگىن­گى فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ ەلەۋلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى, – دەيدى پروفەسسور.

ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتو­بە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا­ عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى ابات پانگەرەەۆ جىردىڭ سوڭ­عى جارىق كورگەن, تەكس­تو­لو­گيالىق وڭدەۋدەن وتكەن س.اققوجاەۆ نۇسقاسىندا جي­دەلى ءتوپونيمىنىڭ – 4, باي­سىن ءتوپونيمىنىڭ 16 رەت كەز­دە­سەتىنىن, ال جيدەلى-بايسىن دەپ قوسارلانا اتالۋى 8 مارتە قايتالاناتىنىن ايتادى.

جيىن بارىسىندا تۇركى الەمى زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەكيجي مەتين, ازەربايجان ۇعا فولكلور ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى رزاەۆ ءسايفاددين گيۋل­ۆەر­دي وگلۋ,  ق.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تىنىسبەك قوڭىراتباي, وزبەكستان ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى شوميرزا تۋرديموۆ, وزبەكستان مادەني زەرتتەۋلەر مەن ماتەريالدىق ەمەس مۇرا جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى يۋنەسكو ءبولىمى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى شۋحراتۋللا ابدۋللاەۆ,  باسقا دا عالىم­دار بايانداما جاساپ, ەپيكالىق مۇرالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تالدادى. 

جاڭا جيناقتىڭ بۇرىن­عى باسىلىمداردان ەرەك­شە­لىگى, مۇقاباسىندا كورسە­تىل­گەن QR ارقىلى جىرشى ب.رۇستەمبەكوۆتىڭ ورىنداۋىن­داعى جىردىڭ اۋديوجازبا­سىن تىڭداۋعا جانە جۇكتەپ الۋ­عا بولادى.

الماتى