ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ء داستۇرلى «يادرولىق عىلىم جانە تەحنولوگيالار» V حالىقارالىق عىلىمي فورۋمى ءوتىپ جاتىر. الەمنىڭ 10-نان استام ەلىنەن 300-دەن اسا سالا ماماندارى جينالعان فورۋم يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى.
يادرولىق تەحنولوگيالاردى ادامزات يگىلىگىنە پايدالانۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىمەن بولىسە وتىرىپ, عالىمدار بەس كۇن ىشىندە ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ مەن راديويزوتوپتار وندىرىسىندەگى زاماناۋي مۇمكىندىكتەردى تالقىلاماق.
جيىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى د.احمەت-زاكي ەلىمىزدىڭ يادرولىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى الەۋەتى مەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر بارىسىنا, قازىرگى كەزدە الەمدىك كەڭىستىكتە باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋ ىسىندەگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ رولىنە توقتالدى.
جيىن بارىسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك اقىلبەك كۇرىشباەۆ بىرەگەي زەرتتەۋ بازاسى بار – يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جانە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلىمدارىندا زاماناۋي رەاكتورلار مەن ۇدەتكىشتەردىڭ, سونداي-اق جاڭادان اشىلعان يادرولىق مەديتسينا دەرەكتەر ورتالىعىنىڭ بولۋى ەلىمىزدە ەكسپەريمەنتتىك يادرولىق فيزيكانىڭ, پلازما فيزيكاسىنىڭ, يادرولىق مەديتسينا مەن رادياتسيالىق ماتەريالتانۋدىڭ تابىستى دامۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالعانىن اتاپ ءوتتى.
«يادرولىق ەنەرگيانى وپتيكالىق ساۋلەلەنۋگە, رادياتسيالىق ماتەريالتانۋعا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەزگە, راديوەكولوگياعا اينالدىرۋ سالاسىندا عىلىمي باعىتتار دامىپ كەلەدى. سوڭعى بىرنەشە جىلداعى وتاندىق اتوم عىلىمىنىڭ عىلىمي مەتريكالىق كورسەتكىشى جوعارى رەيتينگى بار حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا 500-گە جۋىق جاريالانىمعا يە, بۇل وتاندىق زەرتتەۋلەردىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. 2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىندا ماسكەۋ ينجەنەرلىك-فيزيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (ميفي) الماتى فيليالى اشىلدى. دۋبنا عىلىم قالاشىعىنداعى بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىمەن, جاپوندىق اتوم ەنەرگەتيكالىق كومپانياسىمەن جانە جاپوندىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق بەلسەندى دامىپ كەلەدى, ونىڭ اياسىندا ەكسپەريمەنتتىك جانە تەوريالىق يادرولىق فيزيكا, بولشەكتەر جانە جوعارى ەنەرگيا فيزيكاسى, سونداي-اق جاس عالىمداردى دايارلاۋ سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن بىرنەشە جىلدان بەرى دايىندالىپ كەلە جاتقان ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىمەن (CERN) ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور. جاقىندا قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بازاسىندا CERN-مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن اشۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتتى», دەدى ۇعا پرەزيدەنتى.
ەۋروپا يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ديرەكتورى شارلوتتا ليندبەرگ-ۆاراكاۋلل قازاقستان عالىمدارىنىڭ اتالعان ۇيىمىمەن بايلانىسى تۋرالى اتاپ ءوتىپ, الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلەتىن جوبالار بارىسىنا توقتالسا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ يننوۆاتسيالىق قازمەت بويىنشا پرورەكتورى ج.ايتجانوۆا يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى حالىقارالىق ءبىلىم الماسۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ ءوز كەزەگىندە بۇگىندە ەلىمىزدە ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرىپ, اتوم سالاسىنداعى كادرلاردى دايارلاپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ورتالىقتىڭ تاياۋ كەلەشەكتەگى جۇمىستارى مەن فورۋم بارىسىندا قول جەتكىزىلەتىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. يافي ماماندارى 2030 جىلعا قاراي الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ەليتاسىنا قوسىلۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى ورايدا ينستيتۋت ماماندارىنىڭ اتوم سالاسىنداعى ىرگەلى جəنە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرۋداعى جەتىستىكتەرىنىڭ حالىقارالىق كەڭىستىككە كەڭىنەن ءمالىم ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال.
فورۋم اياسىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى تۇركيانىڭ TÜBİTAK ۇيىمىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ۇيعارىپ, كەلىسىمگە قول قويدى. ەندى بۇل زەرتتەۋ ورتالىقتارى يادرولىق فيزيكا سالاسىن ىلگەرىلەتىپ, راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتار ءوندىرىسىن دامىتپاقشى. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ فورۋم اياسىندا قىتاي ۋنيۆەرسيتەتىمەن, وزبەكستاننىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق ينستيتۋتىمەن كەلىسىم جوسپارلانىپ وتىر.