جوشى ۇلىسىنان قازاق مەملەكەتتىگىنە دەيىن

ينستيتۋت ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دۇكەن ءما­سىم­حان ۇلى قازاق حاندىعى كەزەڭى كەڭەستىك زاماندا بۇرمالانىپ, جەتە زەرتتەلمەگەنى تۋرالى ايتتى.

«تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عالىم­دا­رىمىز بۇل تاقىرىپقا تەرەڭدەپ, قازاق حاندىعى ۇلى دالا وركەنيەتىن قالىپ­تاستىرۋشى التىن وردا مۇراگەرى ەكەنىن دالەلدەگەن ەڭبەكتەر جازدى. دەگەن­مەن اتقارىلار جۇمىس ءالى دە بارشىلىق. شە­تەل ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەردى تولىق جيناپ بولعانىمىز ءجون. مەملەكەت باسشىسى جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن رەسپۋب­ليكا كولەمىندە اتاپ وتۋگە تاپسىرما بەردى. وسى ورايدا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىنا سول كەزدەگى ۇلى دالاداعى وزگەرىستەر, پارسى, اراب, قىتاي ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى, جوشى ۇلىسى قانداي جاعداي­دا قۇرىلدى, ونىڭ ارعى تاريحى قالاي ءور­بىدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ, ونى نەگىزدەۋ عىلىمي ۇيىمدار مەن عالىمدار, تاريحشىلارعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەپ وتىر», دەدى د.ءماسىمحان ۇلى.

قازىر شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا 100-گە جۋىق عالىم جۇمىس ىستەيدى. عىلىم دوك­­تورلارى, كانديداتتارى, Phd ما­مان­­دار­دىڭ دەنى كەم دەگەندە ءبىر-ەكى ءتىل مەڭ­گەرگەن. ينستيتۋتتىڭ ميسسياسى شىعىس ەلدەرىن زەرتتەۋ بولعاندىقتان, ورتالىق ازيا اۋماعى, قىتاي, اراب, پارسى ەلدەرىنەن كوپتەگەن قۇندى ماعلۇمات جينالدى.

ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى جۇزەگە اسقالى قىتاي, اراب, تۇرىك, پارسى مۇراعاتتارىنداعى ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارعا تيەسىلى دەرەكتەردىڭ كوشىر­مەسى جاسالدى. بۇل دەرەكتەر ينستي­تۋت ماماندارىنىڭ كۇشىمەن قازاق تىلى­نە اۋدارىلىپ, ونداعان توم بولىپ جا­­رىق­قا شىقتى. ەندىگى كەزەكتە ۆاتيكان اپوس­تول ءارحيۆى, كىتاپحاناسىنداعى دەرەك­تەرمەن جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىم جاسا­­لىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى ال­­داعى ءتورت-بەس جىلدا ەجەلگى, ورتا عا­سىر, قازاق حاندىعى كەزەڭىندەگى دەرەك­تەر­دى جيناپ الۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. مۇ­نىمەن قوسا جاپونيادا ەرەكشە وركەن جاي­عان تۇركولوگيا, ورتالىق ازيا تا­ري­حىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردى يگەرۋ مىن­­دەتى تۇر. كۇنشىعىس ەلىندە, اسىرەسە, ەجەلگى قازاق تاريحىنا قاتىستى, ورتا عاسىرلارداعى دەرەكتەردىڭ وتە مول قورى بار. سوندىقتان دەرەككوزدەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.

جيىن بارىسىندا تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى مەرۋەرت ابۋسە­يىتوۆا قازاق تاريحىندا التىن وردا, جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى. پروفەسسور اتاپ وتكەندەي, قازاق مەملەكەتتىگىنە قاتىستى اينالىمعا ەنبەگەن, بەيمالىم دەرەك كوپ. وسى­عان بايلانىستى ارحەوگرافيالىق ەكپەديتسياسى بارىسىندا ينستيتۋت مامان­دارى سوڭعى ۋاقىتتا شەتەل قور­لارىنان, ارحيۆ, كىتاپحانا, مۋزەيلەر­دەن كوپ­تەگەن قۇجات, ۆيزۋالدى ارتە­فاك­تى, ولار­دىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلدى.

«بۇل قۇجاتتار ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز­دىڭ قۇرىلۋى, قازاق حاندىعىنا قا­تىستى دەرەكتەرمەن تىعىز بايلانىستى. اسىرەسە XIII-XIV عاسىرلارعا قا­تىستى دەرەكتەر شىعىس, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە كوپ كەزدەسەتىنىنە كوز جەتكىز­دىك. بۇل دەرەكتەر سول كەزەڭدە قۇرىلعان مەم­لە­­كەتتىلىككە زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان ۇل­كەن قىزىعۋشىلىقتىڭ بولعا­نىن اي­عاق­تايدى. زەرتتەۋلەر, جازبا دەرەكتەر, ۆيزۋالدى ارتەفاكتىلەر, كارتالار ءالى دە شەتەل ارحيۆتەرىندە جاتىر. قازىرگى كەزدە عىلىمي اينالىمعا ۇلىبريتا­نيا, فرانتسيادان اكەلىنگەن, شۆەيتسا­ريا مۋزەيلەرىندە ساقتالعان حاندار مەن سۇلتاندارعا قاتىستى ارتەفاكتىلەر اسكەري, مادەني ونەرىمىز جايىندا كوپ­تەگەن تىڭ ماتەريال قورىنا قول جەت­كىزدىك», دەپ اتاپ ءوتتى مەرۋەرت قۋاتقىزى.

ينستيتۋتتىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى باعدات دۇيسەنوۆ «جوشى ۇلىسى مەن مام­­لۇكتەر مەملەكەتى اراسىنداعى تىلدىك-ما­دەني بايلانىستار» بايانداماسىندا ەكى مەم­لەكەتتىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنە قا­تىس­تى ورتاق قۇندىلىقتارعا توقتالدى. «بۇل بايلانىستاردىڭ زەرتتەلۋى كەلەشەك ۇرپاققا مول اقپارات بەرەدى. ماملۇك­تەر مەملەكەتىندە جازىلعان مۇرالار­دىڭ ءتىلىن زەرتتەۋ تۇركىتانۋ عىلىمىندا قىپ­­شاقتانۋ سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى. قازاق جانە تاعى باسقا تۇركى تىلدەرىنىڭ تاري­حىن تانۋ ءۇشىن ورتا عاسىرداعى مى­سىر مەن شام مەملەكەتتەرىندە جازى­لىپ قال­عان جادىگەرلەردى تانىپ-ءبىلىپ, جا­ريا­لاۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. ايتسە دە بۇل جادىحاتتاردىڭ عىلىمي اينا­لىم­عا تۇسپەي, قالىپ كەلە جاتقان تۇستارى بار­شى­­لىق. بابالاردىڭ باسقا ەلدە ءوز ء­تىلى مەن ءدىلىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ساق­تاپ, قۇر­­مەت­تەۋىن بۇگىنگى كۇنى ۇلگى تۇتىپ, رۋحاني ازىققا اينالدىرۋ ۇرپاق پارىزى», دەيدى عالىم.

جيىن بارىسىندا ەلىمىزدىڭ عالىم­دارىمەن بىرگە شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر دە شىڭعىسحان, جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى, سونداي-اق ەۋرازيا دالالىق ايماعىمەن شەكارالاس يران, قىتاي سىندى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ تاريحى, كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ بۇكىل الەمدەگى ورنى, ساياسي وقيعالاردى, سونىمەن قاتار وتاندىق شىعىستانۋ دامۋىنىڭ وزەكتى باعىتتارى مەن شىعىس ەلدەرىنىڭ ساياسي, مادەني جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ءىسىن قاراستىرىپ, الداعى زەرتتەۋلەر پاراسىنا زەر سالدى.

الماتى