ءۇندى قايراتكەرى جاۆاحارلال نەرۋ: «وتار ەلدىڭ تاريحىن وتارلاۋشى جازادى» دەگەندەي, كەزىندە ءبىرتۋار اقىن عافۋ قايىربەكوۆ: «وسى باسقانىڭ پاتشالارىنىڭ ءبارى جاقسى , قازاقتىڭ حاندارى نەگە جامان؟», دەپ كەڭەستىك قوعامعا سۇراق قويعانى دا بەلگىلى. راسىندا, وتارلانعان ەلدىڭ شىنايى تاريحى ەشقاشان جازىلمايدى.
كەڭەس زامانىندا جازىلعان قازاق تاريحى – ماركسيستىك يدەولوگيا, وتارشىلىق كوزقاراس تۇرعىسىنان جازىلعان جارىمجان تاريح (مۇحتار ماعاۋين). بىرنەشە بۋىن ۇرپاق ۇزاق جىل وسى جارىمجان تاريحپەن سۋسىنداپ كەلدى. ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, قازاق حالقى حVIII-حح عاسىرلاردىڭ تاريحىنا وتارلاۋشىنىڭ كوزىمەن قاراپ, ولار وقىعان ادامزات تاريحىنىڭ يدەولوگياسى نەگىزىنەن توتاليتارلىق جۇيەنىڭ نۇسقاۋىمەن ۇيرەتىلدى. كەڭەس كەزىندەگى ۇرپاق تا سول تانىممەن تاربيەلەندى. وتارلاۋ ساياساتىنا قولشوقپار بولعانداردى شەتىنەن «ورتا ازيانى جابايىلىقتان قۇتقارۋشىلار» دەپ وقىتتى. وسىدان كەيىن ۇرپاعى بابالارىن وزدەرى تىلدەۋگە, اتالارىن وزدەرى قورلاۋعا ءماجبۇر بولدى. ەڭ سۇمدىعى, مۇنداي سوراقىلىق تەك قانا تاريح ءپانىنىڭ ەنشىسى بولىپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە كوركەم ادەبيەت, كينو, تەاتر, بەينەلەۋ ونەرى سياقتى رۋحاني ءورىستىڭ بارشاسىنا ۋلى تامىرىن جايا ورنىقتى.
«راسىندا ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزدى تانۋ جولىنداعى قاسىرەتىمىز – اقتاڭدىقتار ەمەس, وتىرىك قولدان جاساعان بوياما بوزتاڭداقتار» دەپ جازادى مۇحتار ماعاۋين «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» اتتى ەڭبەگىندە.
وسى ورايدا, وتكەن جىلدار بەدەرىنە ۇڭىلسەك, قازاق تاريحىنا قاتىستى العاشقى كىتاپ 1943 جىلى «قازاق كسر تاريحى» دەگەن اتپەن جارىق كورىپتى. بىراق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بۇل كىتاپ تولىق تونالادى. ىشىندەگى كەنەسارى حانعا قاتىستى بولىمدەر الىنىپ تاستالادى. وسىلاي تسەنزۋرالىق سۇزگىدەن ەكشەلىپ, 1949 جىلى قايتا باسىلدى. ودان كەيىن 1979 جىلى بەس تومدىق «قازاق كسر تاريحى» جارىق كوردى.
جوعارىداعى بەس تومدىقتى جازۋعا اتسالىسقان جازۋشى-تاريحشى مۇحتار ماعاۋين: «بۇل كىتاپ قازاقتىڭ وتكەنىن تانۋعا ەمەس, قايتا ۇمىتتىرۋعا قىزمەت ەتەتىن تۋىندى بولدى, ءوز باسىم ءىى, ءىىى تومدارعا تيەسىلى قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى ءسوز ونەرى مەن فولكلور تۋرالى تاراۋىن جازىپ ەدىم, الايدا ەكشەۋدەن كەيىن وڭ بىتىك تەرىسكە بۇرىلىپتى, كىتاپ باسىلىپ شىققاندا جازعان دۇنيەمدى ءوزىم تانىماي قالدىم, تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەرگەن», دەيدى.
جوعارىداعىداي يدەولوگيالىق ۇستەمدىكتىڭ سالدارىنان ءتىپتى زيالى مامان تاريحشىلار اراسىندا ءوز حالقىنىڭ تاريحىنان جەرىنۋ ءۇردىسى قالىپتاستى...
قازىر ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا وقىتىلىپ جاتقان تاريحي وقۋلىقتار بۇرىنعى يدەولوگيالىق اۋىتقۋشىلىققا بوي ۇرعان ۇردىستەن ءالى تولىق ارىلا الماي وتىر. ءدال وسى ماسەلە حاقىندا ۇلكەن ويشىل-فيلوسوف امانگەلدى ايتالى: «بۇرىنعى جالعان تاريحتىڭ ورنىنا ەندى جالتاق تاريح وقىتىلىپ جاتقانداي. ونىڭ سىرتىندا قازىرگى تاريحتانۋ ماسەلەسىندە – قازاق ۇلتىن اسىرا ماقتاپ, تاريحىن بىرىڭعاي باتىرلىق, ەرلىك ۇلگىسى رەتىندە بايانداۋ ەتەك الدى. بۇل ءۇردىس – ۇرپاقتى جالعان توعىشارلىققا تاربيەلەيتىن كەلەڭسىز قۇبىلىس» دەگەن ەدى.
وسى ورايدا, قازاقتىڭ جاۋجۇرەك پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «رەنجيتىنىم – ۇلتىمنىڭ شىن تاريحى ۇمىتىلىپ بارادى. كەشەگى سانجار اسفەندياروۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ اعالارىم – ءبىرى دارىگەر, ءبىرى تەمىرجول ينجەنەرى بولسا دا, تاريحىمىزدى جازۋعا شاما-شارقىنشا ۇلەس قوستى. ول كىسىلەر جات پيعىلدىلاردىڭ اياق-قولىمىزعا عانا ەمەس, وي-سانامىزعا, ارمان-قيالىمىزعا كىسەن, بۇعاۋ سالعانىن سەزدى, ءتۇسىندى. ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ ەرلىككە, ەلدىككە تولى تالپىنىسى دا تاريحشىلاردى تاس قايراقتاي قايراسا كەرەك ەدى. وكىنىشتىسى, ولار جاسقانشاق, جالتاق. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاريحشىلارىمىزعا رۋحاني سەزىمتالدىق جەتىسپەيدى», دەپ وكىنىش ءبىلدىرۋى قازىرگى تاڭدا دا وتە ءبىر وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.